6-oji tarptautinė mokslinė konferencija „Moksliniai, administraciniai ir edukaciniai terminologijos lygmenys“

Terminologia / Terminologia 2025, nr 32, s. 1–7 Link do treści / Link do spisu treści ISSN 2669-2198 (elektroniczne / online) Copyright © 2025 Eglė Ingelevičiūtė-Jablonskienė. Opublikowane przez Instytut Języka Litewskiego. Jest to artykuł o otwartym dostępie rozpowszechniany na warunkach licencji Creative Commons Uznanie autorstwa, która zezwala na nieograniczone wykorzystywanie, rozpowszechnianie i powielanie na dowolnym nośniku, pod warunkiem podania autora oryginału i źródła. // Wydał Instytut Języka Litewskiego. Artykuł ten jest udostępniany na zasadach otwartego dostępu i rozpowszechniany na warunkach licencji Creative Commons Uznanie autorstwa, zezwalającej na nieograniczone korzystanie z treści, jej rozpowszechnianie i powielanie na dowolnym nośniku, pod warunkiem wskazania autora i źródła. Received: / Otrzymano: 2025-11-10. Accepted: / Przyjęto: 2025-11-14. 1 6. MIĘDZYNARODOWA KONFERENCJA NAUKOWA TERMINOLOGICZNA „NAUKOWE, ADMINISTRACYJNE I POZIOMY TERMINOLOGII EDUKACYJNEJ” 6. Międzynarodowa Konferencja Naukowa „Naukowe, Administracyjne i Edukacyjne Dimensions of Terminology” EGLĖ INGELEVIČIŪTĖ-JABLONSKIENĖ Instytut Języka Litewskiego E-mail adres: [email protected] Identyfikator ORCID: https://orcid.org/0009-0006-2644-4920 https://doi.org/10.35321/term32-11 ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ W dniach 16–17 października w Instytucie Języka Litewskiego odbyła się 6. międzynarodowa konferencja naukowa terminologiczna „Naukowe, administracyjne i edukacyjne poziomy terminologii”. Tę konferencję można nazwać jubileuszową – pierwsza konferencja pod tą nazwą odbyła się dziesięć lat temu, w 2015 r. Konferencja odbyła się w formie hybrydowej: uczestnicy i słuchacze przybyli zarówno osobiście, jak i dołączyli zdalnie. Łącznie wygłoszono 34 referaty – przedstawiono wiele badań naukowych i narzędzi pracy terminologicznej, omówiono różne kierunki terminologii. Prelegenci reprezentowali aż 18 państw. Podobnie jak w poprzednich latach w konferencji aktywnie uczestniczyli naukowcy z Hiszpanii, Francji, Sakartwelo, Polski, Węgier, Łotwy i oczywiście Litwy, jednak referaty wygłosili także terminolodzy z tak odległych krajów jak Kanada i Mongolia. Pierwszy dzień rozpoczął się od ważnego tematu, który na tej konferencji jest omawiany już nie po raz pierwszy – wariantywności terminów. Zaproszona prelegentka Judit Freixa, reprezentująca Uniwersytet Pompeu Fabry, wygłosiła referat na temat wariantywności terminów oraz przeprowadzonej analizy terminów związanych ze zmianą klimatu. Badała, jak różnią się forma i znaczenie terminów 2 z tej dziedziny w różnych kontekstach, i stwierdziła, że różnice te odzwierciedlają zarówno zmiany językowe, jak i semantyczne, ujawniając elastyczny charakter terminologii ochrony środowiska. Taki wariant terminu globalne ocieplenie klimatu (angl. global warming), jak ocieplenie klimatu (angl. global heating), odzwierciedla próby dostosowania terminologii do potrzeb komunikacyjnych, ideologicznych i kulturowych. Zdaniem badaczki wariantywność w dyskursie na temat zmian klimatu nie jest wadą – termin może służyć nie tylko jako etykieta, lecz także jako środek komunikacji. Temat wariantywności poruszyli również inni prelegenci: oto Fátima Noronha, reprezentująca Uniwersytet Algarve, mówiła o diastratycznej wariantywności terminów w dziedzinie diety śródziemnomorskiej, w której, jak się wydaje, społeczności tradycyjne przyjmują rolę specjalistów, oraz wyjaśniała, jaki wpływ na terminologię tej dziedziny wywierają różne wspólnoty dyskursywne. Wariantywność była wspominana również podczas omawiania innego, coraz bardziej aktualnego tematu – sztucznej inteligencji (SI) i wielkich modeli językowych. Chociaż kwestia SI była już rozważana na poprzedniej konferencji, tym razem omawiano ją znacznie bardziej szczegółowo. Nie dziwi to: gwałtowny rozwój technologii SI znacząco zmienia wiele dziedzin, w tym także badania terminologiczne, w których coraz częściej wykorzystuje się narzędzia SI do tworzenia, analizowania i systematyzowania terminów. Wynikało to również z referatów. Jako pierwsza na temat SI wypowiedziała się zaproszona prelegentka Mojca Pecman, reprezentująca Uniwersytet Miejski w Paryżu. Badaczka omówiła wykorzystanie narzędzi SI w terminologii, a dokładniej integrację generatywnej SI (GSI) z używanym na Uniwersytecie systemem analizy terminologicznej ARTES, zwłaszcza w kontekście nowych terminów i wariantywności. Po omówieniu związku między terminologią, lingwistyką korpusową i SI M. Pecman przedstawiła protokół stosowany do oceny narzędzi GSI w kontekście analizy nowych terminów oraz przeprowadzone badanie ankietowe wśród magistrantów dotyczące wykorzystania narzędzi GSI. Zdaniem studentów SI ułatwia pracę terminologiczną. Podejście Barbary Heinisch z Uniwersytetu Wiedeńskiego do SI było bardziej negatywne – stwierdziła ona, że chociaż duże modele językowe mogą ułatwiać niektóre prace terminologiczne, stwarzają również ryzyko homogenizacji języka. Austriacka badaczka przedstawiła studium przypadku. Badała, jak ChatGPT radził sobie z terminologią uniwersytecką w trzech wariantach języka niemieckiego: austriackim, południowotyrolskim i standardowym języku niemieckim. ChatGPT, niezależnie od zapytań, zazwyczaj podawał terminy z najpopularniejszego standardowego języka niemieckiego, a w niektórych przypadkach także pseudoterminy. O praktycznym wykorzystaniu SI w terminologii mówili również inni prelegenci. Egidijus Zaikauskas, pracujący w Dyrekcji Generalnej ds. Tłumaczeń Pisemnych Komisji Europejskiej, analizował zarządzanie terminologią za pomocą narzędzi SI. Stwierdził, że dzięki SI Dyrekcja może skuteczniej radzić sobie z niezwykle dużymi strumieniami tekstów, ponieważ narzędzia SI pomagają wyodrębniać z tekstów terminy, analizować je, opisywać, dobierać ich odpowiedniki w różnych językach tłumaczenia, a także postawił pytanie, na ile wiarygodne są dane terminologiczne uzyskiwane za pomocą narzędzi SI oraz czy można nauczyć SI przestrzegania zasad i tradycji zarządzania terminologią. Co do wiarygodności terminów uzyskanych za pomocą takich narzędzi wątpliwości miała również Dacė Šostaka, która, reprezentując grupę badaczy Uniwersytetu Łotewskiego – Maksima Čižikova, Jurisa Borzovsa, 3 Jānisa Zuterisa – przedstawiła stworzony specjalistyczny duży model językowy, którego celem jest automatyczne generowanie łotewskich odpowiedników angielskich terminów z zakresu technologii informacyjno-komunikacyjnych, ponieważ w tej dziedzinie szybko przybywa nowych terminów, zwłaszcza angielskich. Z SI można również powiązać temat modeli wiedzy, który omówił Piotras Nagórka z Uniwersytetu Warszawskiego, zastanawiając się, czy takie modele można wykorzystać jako narzędzia do weryfikowania hipotez. Podsumowując, można stwierdzić, że wykorzystanie narzędzi SI w terminologii nie tylko ma wiele perspektyw, lecz także stawia wyzwania. Z wariantywnością nierozerwalnie wiąże się również kwestia synonimii, poruszana na tej konferencji już nie pierwszy rok, jednak tym razem omówiona jedynie w referacie Asty Mitkevičienė, badaczki i kierowniczki Centrum Terminologii Instytutu Języka Litewskiego. Po przeanalizowaniu protokołów posiedzeń Podkomisji Terminologicznej VLKK, obejmujących łącznie około 600 komentarzy związanych z synonimią, doszła do wniosku, że liczba synonimów w rozpatrywanych słownikach terminologicznych jest najczęściej zmniejszana, jednak czasami również zwiększana, a w niektórych przypadkach zmienia się także status synonimów. Na konferencji szerzej omówiono zjawisko polisemii. Temat ten drugiego dnia konferencji rozpoczął trzeci zaproszony prelegent Hendrik Kockaert z Katolickiego Uniwersytetu w Leuven, który dołączył zdalnie. Analizował przeciwstawienie kontekstu i polisemię oraz problematyczną relację między terminami a pojęciami, szczególnie istotną w kontekście normy ISO 704. Posługując się przykładami związanymi z trawlerami, naukowiec starał się pokazać, że wybór terminów i redagowanie definicji są ściśle związane z kontekstowymi wymiarami systemów pojęciowych. Jego zdaniem polisemia i kontekst, ze względu na kluczową rolę w terminologii, powinny być poświęcona szczególna uwaga w normie ISO 704. O polisemi mówił także pochodzący z Finlandii Igor Kudashev z Uniwersytetu w Tampere. Omówił pojęcie nomenklatury i porównał różne jego ujęcia. Stosunkowo nowym na tej konferencji, a na poprzednich konferencjach mało analizowanym tematem był język inkluzywny – zjawisko szczegółowo omówione w trzech referatach. Jako pierwsza temat ten przedstawiła przybyła z Kanady, z Uniwersytetu Montrealskiego, Mylène Larivière, prezentując opracowywany zasób języka neutralnego pod względem płci dla twórców tekstów i pracowników sektora ochrony zdrowia. Jak twierdziła, taką potrzebę determinuje binarna kategoria gramatyczna rodzaju w języku francuskim, ponieważ taki rodzaj wiąże się z rzeczywistością ekstralingwistyczną i może wpływać na relacje władzy. Badaczka zasobów opracowała je na podstawie korpusów i przewidziała, że przetestują je zarówno osoby o niebinarnym rodzaju, jak i specjaliści sektora ochrony zdrowia. Temat języka inkluzywnego został podjęty w wystąpieniu badaczki Vasiliki Chelidoni reprezentującej Uniwersytet Joński. Stwierdziła, że dzięki wykorzystaniu wielojęzycznych korpusów równoległych unijnych tekstów administracyjnych można byłoby stworzyć bazy terminów neutralnych pod względem płci, które nie tylko odpowiadałyby wartościom różnorodności, równości i inkluzji promowanym przez UE, lecz także mogłyby pomóc poprawić jakość wyników tłumaczenia maszynowego i dużych modeli językowych. Te dwa wystąpienia bardzo pięknie podsumowało wystąpienie Eleny Chiocchetti reprezentującej „Eurac Research” oraz współautora Oliviera Tolszczuka-Jalberta, który dołączył zdalnie i pracuje w Biurze Tłumaczeń rządu Kanady, poświęcone roli terminologa w odniesieniu do terminologii 4 inkluzywnej. Prelegenci stwierdzili, że inkluzja może być celem pracy terminologicznej oraz że terminolodzy powinni działać jako doradcy: identyfikować nieinkluzywne formy terminów, proponować alternatywy, wyjaśniać, kiedy należy używać poszczególnych terminów, i upowszechniać terminy inkluzywne. Podobnie jak na wcześniejszych konferencjach, również w tym roku w niejednym wystąpieniu dokonano przeglądu sytuacji terminologii krajowej. Grupa naukowców z Centrum Badań Lingwistycznych ELTE – Veronika Lipp, Dóra Mária Tamás, Gábor Prószéky – przedstawiła projekt krajowej strategii terminologicznej Węgier. W ramach tego projektu w Centrum Badań Lingwistycznych Węgier utworzono Krajowe Centrum Koordynacji Terminologii, którego celem jest stworzenie centralnego portalu terminologicznego i wielojęzycznej krajowej bazy terminów. Z językiem węgierskim związane było również wystąpienie naukowców Uniwersytetu im. Károlya Gáspára Węgierskiego Kościoła Reformowanego, Ágoty Fóris i Ádáma Rixera, dotyczące statusu i terminologii węgierskiego języka prawnego i administracyjnego. W trakcie ich badań wyłoniły się trzy ściśle powiązane aspekty: znaczenie tworzenia wspólnej krajowej polityki terminologicznej i polityk terminologicznych poszczególnych dziedzin, wymóg zrozumiałości w dokumentach prawnych i administracyjnych oraz dwujęzyczność węgiersko-angielska w prawnym i administracyjnym języku akademickim. Prelegenci twierdzili, że strategia terminologii prawnej i administracyjnej powinna być skoordynowana z ogólną strategią terminologii węgierskiej, i zalecili model dwujęzyczności uzupełniającej. Gruzińskie badaczki Lia Karosanidze i Linda Giorgadze, pracujące w Instytucie Lingwistyki im. Arnolda Czikobawy Tbiliskiego Uniwersytetu Państwowego, wygłosiły referat na temat opracowywania banku terminów w swoim kraju, przedstawiły internetową wersję banku terminów oraz prace związane z bankiem. Omówiły również kwestię sytuacji terminologii w Gruzji. Według nich „terminologia jest odzwierciedleniem polityki narodowej“. Natomiast badaczka Centrum Terminologii Instytutu Języka Litewskiego Albina Auksoriūtė mówiła o polityce terminologicznej i jej regulacji prawnej na Litwie: przedstawiła przegląd ustaw dotyczących państwowego języka litewskiego, działalności Państwowej Komisji Języka Litewskiego, a także ustaw i aktów prawnych regulujących Bank Terminów. Podkreśliła, że polityka terminologiczna na Litwie jest jedną z integralnych części polityki języka państwowego, nie ma odrębnego dokumentu regulującego politykę terminologiczną. Jej zdaniem finansowane przez państwo i administrowane przez Państwową Komisję Języka Litewskiego programy językowe podnoszą prestiż języka litewskiego i zwiększają zainteresowanie społeczeństwa językiem, przyczyniają się do rozwoju badań naukowych nad językiem litewskim oraz zasobów językowych. Istnieją jednak również problemy: liczba słowników wydawanych każdego roku maleje, a specjaliści z różnych dziedzin nie chcą się tym zajmować, ponieważ nie jest to uznawane za pracę naukową. Ponadto wiele artykułów naukowych publikuje się w języku angielskim, a tendencja ta budzi niepokój, ponieważ litewska terminologia nie jest używana ani tworzona. Zbyt częste używanie języka angielskiego, jak się wydaje, stwarza problemy nie tylko na Litwie: Daria Protopopescu, reprezentująca Uniwersytet Bukareszteński, która badała utratę domen językowych w odniesieniu do rumuńskiej terminologii cyberbezpieczeństwa, stwierdziła, że tłumaczom trudno jest znaleźć odpowiednie odpowiedniki podczas tłumaczenia tekstów z tej dziedziny, ponieważ cyberbezpieczeństwo jest stosunkowo nową dziedziną, a 5 rumuńscy specjaliści najczęściej używają terminów angielskich. Temat tłumaczeń pojawiał się również w innych referatach – tłumaczenia mają jednak znaczny wpływ na rozwój języka. Maria Crina Herteg z Uniwersytetu „1 Grudnia 1918 roku” w Alba Julii, opierając się na korpusach tekstów angielskich i rumuńskich, utworzonych z tekstów umów handlowych, ujawniła trudności pojawiające się przy próbie dokładnego włączenia terminologii biznesowej do tłumaczenia. Natomiast Munkhtsetseg Namsrai, badaczka Instytutu Języka i Literatury Mongolskiej Akademii Nauk, analizowała tłumaczenie metaforycznych terminów ekonomicznych z języka angielskiego na mongolski. Posługując się takimi przykładami jak nieformalny inwestor (ang. angel investor), badaczka wyjaśniała, że takich terminów metaforycznych nie można tłumaczyć na język mongolski dosłownie, ponieważ kultury anglojęzyczna i mongolska bardzo się różnią, a niektóre pojęcia, na przykład anioł, mogą pozostać niezrozumiałe. Przy tłumaczeniu terminów metaforycznych konieczna jest dobra znajomość kulturowych i kognitywnych aspektów języka oryginału i języka przekładu oraz dostosowanie tłumaczonych terminów do języka przekładu. Jak zwykle podczas konferencji omawiano nie tylko nowe, lecz także tradycyjne narzędzia opracowywania terminologii, na przykład słowniki terminologiczne. Isabela Pizarro Sánchez, reprezentująca Uniwersytet w Valladolid, na podstawie analizy porównawczej języka angielskiego i hiszpańskiego omówiła terminologię alergenów pokarmowych w źródłach leksykograficznych i terminologicznych. Stwierdziła, że definicje takich alergenów są najczęściej jednowymiarowe (na przykład seler definiuje się wyłącznie jako warzywo, nie wspominając o jego potencjalnej alergenności), terminologia jest często rozproszona (w języku hiszpańskim termin może być oznaczony jako przestarzały, mimo że w unijnym wykazie alergenów ma status oficjalny), a kontekstualizacja pragmatyczna jest ograniczona (uwagi dotyczące użycia lub odniesienia do regulacji prawnych pojawiają się rzadko). Marlies Alber, reprezentująca „Eurac Research”, mówiła o pracy terminologicznej w dziedzinie prawa, opierając się na istniejących tekstach prawnych, i podkreśliła konieczność łączenia pracy terminologicznej opartej na tekstach z podejściem systemowym, a także uwzględniania zainteresowanych stron i potrzeb użytkowników. Badaczka z Instytutu Języka Łotewskiego Uniwersytetu Łotewskiego Regina Kvašytė analizowała wielojęzyczne słowniki, do których włączono terminy zarówno języka łotewskiego, jak i litewskiego. Najstarszym takim słownikiem jest Słownik terminów ekonomicznych wydany w 1946 r. na działającym w Niemczech Uniwersytecie Bałtyckim, natomiast w zbiorze współczesnych źródeł terminograficznych (od 1990 r.) znajduje się dziewięć takich źródeł, z których najnowszym jest Dziesięciojęzyczny słownik terminów geografii fizycznej wydany w 2019 r. na Litwie. Oto badaczka z Instytutu Języka Litewskiego Aušra RimkutėGanusauskienė analizowała specyfikę struktury definicji gatunkowych terminów geograficznych. Doszła do wniosku, że w Objaśniającym słowniku terminów geograficznych najczęstszy model definicji to wskazanie dominanty logicznej na początku definicji oraz ujawnione po przecinku istotne cechy definicji. W więcej niż jednym referacie badano historyczne aspekty terminologii, na przykład analizując grupy terminów w starszych źródłach. Badacz z Centrum Terminologii Instytutu Języka Litewskiego Alvydas Umbrasas mówił o nazwach osób w projekcie słownika terminów prawnych (1920 r.) – jest to dziedzina, w której osoba jest zarówno podmiotem, jak i przedmiotem, dlatego nazwy osób są szczególnie aktualne i szeroko stosowane. Podobny temat omawiała również badaczka tego samego centrum Palmira Zemlevičiūtė – mówiła o nazwach antroponimicznych w pierwszym litewskim międzywojennym podręczniku psychiatrii oraz o tym, jak stają się one terminami pospolitymi. Wiele terminów, na przykład daltonizm, parkinsonizm, wywodzi się od nazwisk słynnych badaczy medycyny i innych dziedzin, którzy jako pierwsi 6 opisali odpowiednie zjawiska lub w inny sposób byli z nimi związani. Beatrice Ragazzini z Uniwersytetu Bolońskiego badała historię debat naukowych prowadzonych w XIX w. wśród ekspertów, dążąc do zbadania roli terminów w rozwoju nauki – stwierdzono, że między historią nauki a nazewnictwem i klasyfikacją istnieje ścisły wzajemny związek. Reprezentujący Chorwację i Instytut Języka Chorwackiego Dalibor Vrgoč opowiadał o wojnie Izraela przeciwko Hezbollahowi w 2006 roku: jedną z kluczowych przyczyn porażki Izraela była niewłaściwa terminologia — żołnierze otrzymujący rozkazy nie zawsze właściwie je rozumieli z powodu ich nadmiernej abstrakcyjności i niejasności. Oczywiście niejeden referat, oprócz już wymienionych, był ukierunkowany na poziom naukowy oraz kwestie teoretyczne i metodologiczne. Ramunė Vaskelaitė, badaczka Instytutu Języka Litewskiego, omówiła ocenę zasady zwięzłości terminu, która w pracach terminologicznych cieszy się mniejszą uwagą niż inne zasady stosowane w terminologii, oraz jej zastosowanie. Jana Levická, reprezentująca Instytut Lingwistyki im. Ľudovíta Štúra Słowackiej Akademii Nauk, mówiła o determinologizacji, opierając się na badaniu terminu naratyvas przeprowadzonym z wykorzystaniem korpusów. Analizowała użycie terminu w tekstach specjalistycznych i dziennikarskich, badała kolokacje terminu w tych tekstach, ujawniając tym samym także różnice w jego użyciu. Jeśli chodzi o korpusy, odwoływano się do nich w więcej niż jednym badaniu przedstawionym na konferencji, jednak w referacie badaczek z Uniwersytetu Michała Römera — Olgi Usinskienė i Sigity Rackevičienė — korpusy były właściwym przedmiotem badań. Przedstawiły równoległy korpus języka angielskiego i litewskiego, utworzony z dokumentów UE dotyczących migracji za pomocą programu „Sketch Engine”, oraz narzędzia, z którymi można pracować w tym programie, w tym dostępne od grudnia 2024 r. funkcje znakowania części mowy i lematyzacji. Chociaż, zdaniem badaczek, funkcje te otworzyły nowe możliwości analizowania danych języka litewskiego, aby skuteczniej wydobywać litewskie terminy, potrzebne są dalsze udoskonalenia. Niektóre wystąpienia badaczek z Instytutu Języka Litewskiego wyróżniały się interdyscyplinarnością – trudno je przypisać do jednego kierunku tematycznego, ponieważ przeplata się w nich kilka poziomów terminologii i innych dziedzin językoznawstwa. Lina Rutkienė przedstawiła zmiany semantyczne i gramatyczne wyrazów zleksykalizowanych jako rzeczowniki oraz używanych rzeczownikowo. Jej zdaniem, mówiąc o zmianach semantycznych, należy wspomnieć o przejściu od jednego znaczenia kategorialnego do dwóch – jedna jednostka językowa zaczyna obejmować dwa znaczenia kategorialne, które stają się elementami składowymi nowego znaczenia wyrazu. Natomiast Rima Bakšienė, Agnė Čepaitienė i Jolita Urbanavičienė omówiły litewskie odpowiedniki terminów międzynarodowego alfabetu fonetycznego. Międzynarodowy alfabet fonetyczny, opublikowany po raz pierwszy w 1886 r. i stosowany do badania jednostek poziomu fonetycznego różnych języków, zaczęto szerzej stosować na Litwie dopiero na początku XXI w. Obecnie istnieje już jednak oficjalny zestaw znaków MAF przeznaczony dla współczesnego języka litewskiego, zatwierdzony przez Państwową Komisję Języka Litewskiego i opracowany przez autorki wystąpienia, systemowo zaadaptowany także do dźwięków litewskich dialektów. Wśród licznych wystąpień ukierunkowanych na poziom naukowy i administracyjny tym razem tylko jedno było bezpośrednio związane z edukacyjnym poziomem terminologii. Vesna Lušicky, 7 reprezentująca Centrum Studiów nad Przekładem Uniwersytetu Wiedeńskiego, omówiła system CLARIN ERIC, łączący wiele uniwersytetów i centrów badawczych, oraz znajdujące się w nim zasoby, które można doskonale integrować z nauczaniem. Jednak subtelniej poziom edukacyjny został poruszony również w innych wystąpieniach, niejednokrotnie pojawiał się wśród pytań zadawanych uczestnikom przez słuchaczy. W ciągu tych dwóch dni uczestnicy konferencji zapoznali się nie tylko z odkryciami naukowymi i nowymi badaniami, lecz także z kulturą i językiem litewskim: pierwszego dnia zostali zaproszeni w wirtualną podróż po twórczości Mikalojusa Konstantinasa Čiurlionisa, a drugiego odwiedzili interaktywne muzeum języka Litewskiego Instytutu Języka „Lituanistikos židinys”.