Terminological Variation and Climate Change

Terminologija / Terminology 2025, vol. 32, pp. 1–19 Contents link / Turin io nuoroda ISSN 2669–2198 (online / elektroninis) WARIANTYWNOŚĆ TERMINOLOGICZNA A ZMIANA KLIMATU1 Wariantywność terminologiczna a zmiana klimatu JUDIT FREIXA Universitat Pompeu Fabra E-mail: [email protected] ORCID ID: https://orcid.org/0000-0002-1440-5514 Obszary badawcze: neologia, terminologia, leksykografia, gender studies. https://doi.org/10.35321/term32-01 STRESZCZENIE Artykuł analizuje wariantywność terminologiczną i kognitywną w dyskursie na temat zmiany klimatu. Analiza 80 pojęć pochodzących ze słowników środowiskowych i baz terminologicznych pozwala ustalić, w jaki sposób terminy ewoluują i różnią się pod względem graficznym, morfosyntaktycznym, leksykalnym lub przez redukcję. W badaniu podkreślono, że terminy wariantywne, takie jak warstwa ozonowa, tarcza ozonowa lub ozonosfera, oznaczają to samo pojęcie, ale proponują różne ujęcia i aktywują odmienne ramy kognitywne. SŁOWA KLUCZOWE: wariantywność terminologiczna, wariantywność kognitywna, zmiana klimatu. ADNOTACJA W artykule omówiono wariantywność terminologiczną i kognitywną w dyskursie dotyczącym zmiany klimatu. Analiza 80 pojęć zaczerpniętych ze specjalistycznych słowników ochrony środowiska i baz danych terminologicznych pozwoliła ustalić, jak terminy ewoluują i zmieniają się na poziomie graficznym, morfosyntaktycznym, leksykalnym lub wskutek redukcji. Badanie pokazuje, jak warianty terminów, takie jak ozone layer (warstwa ozonowa), ozone shield (tarcza ozonowa) czy ozonosphere (ozonosfera), oznaczają to samo pojęcie, lecz wyrażają różne podejścia i aktywują odmienne ramy kognitywne. SŁOWA KLUCZOWE: wariantywność terminologiczna, wariantywność kognitywna, zmiana klimatu. 1 Wcześniejszą wersję tego tekstu przedstawiono na 6th Międzynarodowej Konferencji Naukowej „Naukowe, administracyjne i edukacyjne wymiary terminologii”, która odbyła się w Instytucie Języka Litewskiego w Wilnie (Litwa) w dniach 16–17 października 2025 r. Copyright © 2025 Judit Freixa. Opublikowano przez Instytut Języka Litewskiego. Jest to artykuł o otwartym dostępie, rozpowszechniany na warunkach licencji Creative Commons Uznanie autorstwa, która zezwala na nieograniczone wykorzystywanie, rozpowszechnianie i zwielokrotnianie utworu w dowolnym medium, pod warunkiem wskazania autora i źródła. // Wydany przez Instytut Języka Litewskiego. Artykuł jest dostępny w otwartym dostępie i rozpowszechniany na warunkach licencji Creative Commons Uznanie autorstwa, zezwalającej na nieograniczone wykorzystywanie, rozpowszechnianie i odtwarzanie treści w dowolnym medium, pod warunkiem wskazania autora i źródła. Otrzymano: / Gauta: 2025-07-22. Zaakceptowano: / Priimta: 2025-11-06. 1 WPROWADZENIE Od 2000 roku termin biofuel stał się jednym z najczęściej używanych terminów w dziedzinie nauk o środowisku. Biopaliwo można wykorzystywać do wytwarzania energii elektrycznej, produkcji ciepła lub napędu, a także do innych celów domowych, przemysłowych i transportowych. Biopaliwo ma istotne znaczenie, ponieważ przyczynia się do ograniczenia wykorzystania paliw kopalnych. Biopaliwa pozyskuje się z materii organicznej (biomasy), którą można przekształcać w paliwa ciekłe, stałe lub gazowe w procesach fizycznych, chemicznych lub biologicznych. Jednym z takich procesów jest biogasification, czyli technika polegająca na beztlenowej fermentacji (tj. zachodzącej bez dostępu tlenu) odpadów organicznych, w wyniku której powstaje biogaz. Głównym gazem wytwarzanym w procesie biogazowania jest metan, dlatego proces ten jest również nazywany biomethanisation (lub biomethanization, zależnie od odmiany języka angielskiego). Jednak ze względu na ekonomię językową i semantyczne zneutralizowanie przedrostka bio- powszechnie określa się go po prostu jako methanisation (lub methanization). Te trzy terminy – biogasification, biomethanisation i methanisation – wraz z ich wariantami ortograficznymi stanowią wymowny przykład, który wprowadza główny temat niniejszego artykułu: wariantywność terminologiczną w słownictwie dotyczącym zmiany klimatu. Słownictwo to stanowi szczególnie bogaty materiał do badania wariantywności terminologicznej, a dokładniej – analizy wariantywności kognitywnej. W artykule omówimy związek między wariantywnością denominatywną, czyli użyciem różnych terminów na oznaczenie tego samego pojęcia, a wariantywnością kognitywną. RAMY TEORETYCZNE Wariacja terminologiczna Wariacja terminologiczna2 od 25 lat cieszy się znacznym zainteresowaniem badaczy, którzy analizują ją z różnych perspektyw teoretycznych. Cabré (1999) w swojej Komunikacyjnej teorii terminologii proponuje podejście integracyjne, łączące wymiary językowy, poznawczy i komunikacyjny. Z tego punktu widzenia wariacji nie uznaje się za wadę terminologiczną, lecz za funkcjonalną odpowiedź na różne konteksty użycia. Ponadto, zdaniem Cabré, terminy nie należą do zamkniętych, jednolitych systemów; istnieją natomiast w różnorodnych sytuacjach komunikacyjnych, które prowadzą do powstawania wielu wyrażeń oznaczających tę samą treść specjalistyczną. W tym sensie wariacja terminologiczna odzwierciedla nie tylko różnice językowe w użyciu, lecz także różnice w postrzeganiu i reprezentowaniu wiedzy. Freixa (2003; 2006; 2013; 2022) ujmuje wariację terminologiczną z perspektywy wielowymiarowej, uwzględniając również aspekty językowe, poznawcze i komunikacyjne. Zgodnie z podejściem Cabré Freixa (2003) podkreśla, że wariacja denominatywna nie powinna 2 Wariacja terminologiczna to, ściśle rzecz biorąc, każda wariacja dotycząca terminów, jednak w niniejszym artykule używamy tego określenia w jego powszechniejszym znaczeniu — jako wariacji dotyczącej nazw — i dlatego traktujemy je jako synonim wariacji denominatywnej. 2 nie należy postrzegać jako zjawiska marginalnego czy przypadkowego, lecz jako immanentną cechę języka specjalistycznego. Na podstawie badań korpusowych tekstów o różnym stopniu specjalizacji w dziedzinie środowiska identyfikuje ona liczne czynniki wpływające na powstawanie wariantów, między innymi cel komunikacyjny tekstu, poziom wiedzy zarówno autora, jak i odbiorców docelowych, kanał komunikacji oraz strukturę pojęciową danej dziedziny. W artykule z 2006 roku Freixa proponuje typologię przyczyn wariacji terminologicznej, która pozwala rozumieć ją nie tylko jako wielość form, lecz także jako strategię funkcjonalną i poznawczą, odpowiadającą na różnorodne potrzeby komunikacyjne. W nowszych badaniach (2022) podkreśla dynamiczny charakter wiedzy specjalistycznej i pokazuje, jak dynamika ta znajduje odzwierciedlenie w zmiennych nazwach pojawiających się w dyskursach, w których wiedza jest konstruowana i przekazywana. Szczególną uwagę zwraca na rolę popularyzacji nauki oraz transferu międzyjęzykowego i międzykulturowego. W związku z tym argumentuje, że wariację należy postrzegać jako zasób umożliwiający dostosowanie dyskursu specjalistycznego do różnych kontekstów użycia, niekoniecznie prowadzące do utraty precyzji terminologicznej. Jej prace przyczyniają się zatem do ugruntowania integracyjnego i niedeskryptywnego ujęcia terminologii. From a sociocognitive perspective, Temmerman (2000) analyses terminology as a phenomenon anchored in collective experience and shared knowledge. Her model challenges the rigidity of classical approaches and acknowledges the dynamic, flexible, and contextualised nature of concepts, with particular attention to conceptual variation. On the other hand, from the perspective of Frame-Based Terminology (Faber et al. 2009; Faber 2022), variation is examined at the intersection of cognition, discourse, and language technologies. These approaches demonstrates that terminological variation is a complex and productive phenomenon, one that requires interdisciplinary and dynamic approaches for its full understanding. Wariacja poznawcza W przeciwieństwie do wariacji denominatywnej, dotyczącej różnych nazw stosowanych dla jednego pojęcia, wariacja poznawcza lub konceptualna3 odnosi się do różnych sposobów konstruowania, interpretowania i reprezentowania danego pojęcia w zależności od czynników kontekstowych, kulturowych, ideologicznych lub dyscyplinarnych. Ten rodzaj wariacji często przejawia się w użyciu różnych terminów, które ujmują pojęcie z odmiennych perspektyw. Fernández-Silva (2011; 2016; 2022) wychodzi od potrzeby porzucenia tradycyjnego ujęcia pojęcia jako stałego, uniwersalnego bytu, proponując zamiast tego koncepcję dynamiczną, osadzoną w określonym kontekście i konstruowaną w dyskursie. Zdaniem Fernández-Silvy wariacja konceptualna jest nieodłącznym elementem ewolucji wiedzy naukowej i technicznej, a także jej 3 W niniejszym artykule używamy tych dwóch terminów jako synonimów, choć wariacja konceptualna jest częściej stosowana w odniesieniu do zmian lub różnic w samym pojęciu związanym z terminem, natomiast wariacja poznawcza odnosi się do tego, jak mówiący konceptualizuje lub postrzega dane pojęcie w określonym momencie lub kontekście. 3 krążenie wśród różnych społeczności. Autorka argumentuje, że pojęcia specjalistyczne nie są zamkniętymi bytami, lecz otwartymi strukturami kształtowanymi przez procesy ramowania i rekontekstualizację. W tym względzie odwołuje się do semantyki ram Fillmore’a (1977), aby podkreślić, że pojęcia są aktywowane przez złożone struktury poznawcze, które określają, które aspekty wiedzy stają się istotne w danej sytuacji komunikacyjnej. Z tej perspektywy wariantywność pojęciowa jawi się jako naturalne i konieczne zjawisko w komunikacji specjalistycznej, zwłaszcza gdy wiedza krąży wśród społeczności o różnych priorytetach, poziomach ekspertyzy lub stanowiskach ideologicznych. Within the Frame-Based Terminology approach, Faber et al. (2009) and Ureña Gómez-Moreno et al. (2013) have developed tools to represent conceptual variation in terminological knowledge bases. By combining semantic relations, frame blending, and cognitive dynamics, their approach captures how a single term may be conceptualised differently across disciplines. Benítez and León-Araúz (2023) further explore how conceptual variation can be tracked through computational methods applied to multilingual corpora, revealing how the same concept may be framed differently across languages and cultures. According to the authors, this raises significant challenges for specialised translation, international communication, and global knowledge management. Similarly, Tercedor (2011) addresses the cognitive dynamics of concepts, highlighting the influence of social change on the reconfiguration of specialised knowledge. She examines how concepts evolve over time, generating tensions between older and newer representations, and how these tensions are manifested in discourse. Conceptual variation, then, is also presented as the result of an evolutionary process, not merely a communicative one—a view shared by scholars such as Dury and Lervad (2008), and more recently, Dury (2022) and Dury and Picton (2024), who focus on terminological variation from a diachronic perspective. Podsumowując, wariantywność pojęciowa jest nieodłącznym elementem sytuacyjnego i dynamicznego charakteru wiedzy specjalistycznej. Jej badanie pogłębia nasze rozumienie tego, jak terminy — i ich znaczenia — są tworzone, przekazywane i negocjowane w dyskursach odzwierciedlających różnorodne światopoglądy. Terminologia zmian klimatu Zmiana klimatu to złożone zjawisko, które wymaga precyzyjnej terminologii, zdolnej dostosowywać się do stale rozwijającego się zasobu wiedzy w tej dziedzinie. W ostatnich dekadach słownictwo związane ze zmianą klimatu szybko się rozwijało pod wpływem czynników naukowych, politycznych, medialnych i edukacyjnych. Dlatego ważne jest nie tylko identyfikowanie konkretnych terminów, lecz także rozumienie, jak terminy te powstają, ulegają zmianom i są komunikowane w zależności od kontekstu komunikacyjnego, poziomu ekspertyzy oraz innych zmiennych, które mogą wpływać na ich użycie. 4 Guslyakova, Valeeva, and Vatkova (2020) analyse how new environmental terms (green neology) emerge and spread in education and the media. These neologisms reflect the emergence of new concepts (e.g. garbology) and the need to find effective ways to name and communicate them. The authors argue that ideological and educational components are key to environmental literacy, and that these neologisms serve not only a denominative function but also act as persuasive tools that shape educational and political discourse. Consequently, one of the defining features of climate discourse is its constant production of neologisms. This dynamism is also related to the interdisciplinary nature of climate knowledge. Moore et al. (2021), for example, analyse the term transformation in the context of climate change mitigation. In their systematic review, they observe that the term is used ambiguously and with multiple meanings, ranging from technological change to deep social reconfigurations. This polysemy reflects the complexity of climate phenomena and the diversity of disciplinary perspectives involved. Thus, terms such as energy transition, systemic transformation, or climate justice carry not only technical weight, but also political and ethical significance. Thus, Moore et al. similarly concludes that terminology not only describes change but actively participates in constructing it discursively. From a pragmatic perspective, Carrió-Pastor and Candel-Mora (2012) also argue that terminology should be understood as a contextual and discursive phenomenon, beyond any presumed normative rigidity. Through corpus analysis, they show that the choice of climate-related terms depends on factors such as text genre (academic, media, educational), target audience (experts, students or laypeople), as well as communication channel and purpose: technical precision, simplified dissemination, or rhetorical effect. They argue that communicative specificity (who speaks, to whom, and for what purpose) is central in terminological choice. From a more discourse-oriented perspective, Bureau (2024) demonstrates that conceptual representations of climate change vary not only in terminology but also in the frames of reference activated in different discourses. Comparing expert and media corpora, she finds significant differences in how causes, solutions, and responsibilities related to climate change are conceptualised. These findings align with Rogers (2004), who notes that media discourse tends to simplify and reconfigure scientific knowledge about climate, producing hybrid and sometimes imprecise concepts, though more accessible to the general public. Wykazano również, że metafory pojęciowe odgrywają kluczową rolę w kształtowaniu rozumienia zmiany klimatu. Haddad Haddad i Montero-Martínez (2021) zwracają uwagę, że wyrażenia takie jak carbon footprint czy carbon capture pełnią funkcję metafor strukturyzujących, nakładając określone ramy poznawcze na abstrakcyjne zjawiska. Metafory te nie tylko ułatwiają rozumienie, lecz także ukierunkowują działanie, ponieważ każda rama wiąże się z odmiennym sposobem postrzegania problemu i reagowania na niego. Przenoszenie takich metafor między językami i kulturami może wywoływać napięcia semantyczne. W swoim angielsko-arabskim badaniu kontrastywnym autorzy zwracają uwagę na trudności z dokładnym przekładem implikatur pojęciowych, co może wpływać na 5 skuteczność komunikacji w kontekstach wielojęzycznych. Cabezas-García i León-Araúz (2022) potwierdzają tę tezę, wykazując, że komunikacja dotycząca zmiany klimatu uwzględnia warianty terminologiczne dostosowane do różnych potrzeb komunikacyjnych. Na przykład wybór między global warming a climate crisis nie jest neutralny: wskazuje na różnice w ideologii, rejestrze i intencji komunikacyjnej. Sposób użycia terminów może kształtować percepcję społeczną. However, recent studies such as Goldwert et al. (2024) suggest that changing terminology does not necessarily affect behavioural intentions. In their experimental research, they found that replacing terms like global warming with climate crisis had no statistically significant impact on people’s willingness to take climate action. This finding invites a more nuanced view of the direct influence of language on environmental behaviour, although it does not rule out its role in cognitive framing. DANE I METODOLOGIA Badania empiryczne nad wariantywnością terminologiczną opierają się na analizie tekstów, ponieważ tekst jest naturalnym środowiskiem terminów i miejscem, w którym można obserwować ich rzeczywiste zachowanie. Na potrzeby niniejszego badania postanowiliśmy oprzeć się na glosariuszach, zakładając, że odnotowana w nich wariantywność będzie mniejsza niż ta, która faktycznie występuje. Dzięki temu oprzemy nasze obserwacje na przykładach, które przeszły przez filtry zastosowane przez terminologów lub specjalistów opracowujących glosariusze i które powinny być najbardziej ustabilizowane w użyciu specjalistycznym. Aby sporządzić listę najbardziej reprezentatywnych terminów ze słownictwa związanego ze zmianą klimatu, skonsultowaliśmy kilka glosariuszy znalezionych za pomocą wyszukiwarki Google. Należą do nich Glossary of Climate Change Terms (United States Environmental Protection Agency), The Climate Dictionary: An Everyday Guide to Climate Change (United Nations Development Programme), Climate Change Glossary (BBC News), Climate Change Glossary: Definition of Key Terms (Sustainable Travel International) oraz Glossary (Office for Climate Education). Po wybraniu 100 terminów pojawiających się w największej liczbie glosariuszy wyszukaliśmy je w dwóch bazach terminologicznych: IATE (Interactive Terminology for Europe, from the European Union) i Cercaterm (baza Termcat, katalońskiego rządu Generalitat de Catalunya). Ostateczny wybór obejmował 80 pojęć, z których każde reprezentowane było przez co najmniej jeden termin; wszystkie udokumentowano w co najmniej jednej z baz (większość w obu). Pełna lista 80 pojęć i ich wariantów znajduje się w aneksie. Przy formalnej klasyfikacji wariantów oparliśmy się na typologii zaproponowanej przez Freixę (2003), która grupuje warianty zależnie od tego, czy zmiana ma charakter graficzny, morfosyntaktyczny, redukcyjny czy leksykalny. Klasyfikacja ta umożliwia również analizę stopnia równoważności pojęciowej między wariantami (w przypadku więcej niż dwóch nazw porównaliśmy te, które różniły się formalnie w najmniejszym stopniu). Wreszcie, aby przeanalizować użycie i ewolucję terminów w czasie w dyskursie specjalistycznym, wykorzystaliśmy Google Ngram 6 Viewer, narzędzie umożliwiające jednoczesne porównanie maksymalnie pięciu nazw na jednej osi czasu, pozwalające śledzić pojawianie się każdego terminu oraz jego względną częstotliwość w czasie. Aby porównać wyniki z użyciem i ewolucją terminów w dyskursie dziennikarskim, skorzystaliśmy z Factiva4, największej na świecie bazy prasowej, należącej do Dow Jones. WYNIKI I ANALIZA W tej sekcji najpierw analizujemy wskaźnik denominacyjny pojęć uwzględnionych w naszej próbie terminów. Następnie przedstawiamy wstępną analizę wybranych przykładów na podstawie ich klasyfikacji formalnej, wskazując charakterystyczne cechy wariantów denominacyjnych i kładąc szczególny nacisk na przypadki wariancji kognitywnej. Na koniec badamy wybrane skupienia terminów, aby zaobserwować, jak różne warianty odzwierciedlają odmienne perspektywy kognitywne oraz jak ewoluowały w czasie na osi czasu. Wskaźnik denominacyjny Większość z naszych 80 pojęć jest reprezentowana przez jeden lub dwa terminy. Jednak 20% reprezentują 3 terminy, a jak widać w tabeli 1, jedno pojęcie reprezentuje 6 terminów, a inne 7. Wskaźnik denominacyjny (tj. średnia liczba nazw przypadających na pojęcie, zgodnie z Freixa 2003) wynosi zatem 2.37 nazwy na pojęcie. Tabela 1. Rozkład grup denominacyjnych według liczby nazw Liczba nazw Ilość% 1 25 31,25 2 25 31,25 3 16 20,00 4 6 7,50 5 6 7,50 6 1 1,25 7 1 1,25 Razem 80 100% Wskaźnik ---- 2,37 Przykłady pojęć reprezentowanych przez jeden termin to pustynnienie, efekt cieplarniany, prekursor ozonu, antropocen, renaturyzacja oraz gospodarka o obiegu zamkniętym. Co ciekawe, pierwsze trzy to terminy starsze (żaden nie pojawił się po 1970 r.), podczas gdy trzy ostatnie są nowsze (wszystkie pojawiły się około 2010 r.), zatem wiek terminu nie wydaje się decydować o tym, czy ma on alternatywne nazwy. Częstotliwość również nie wydaje się czynnikiem rozstrzygającym, ponieważ wszystkie należą do pojęć najczęściej używanych w dyskursie związanym z klimatem. Podobnie nie widać, by ich zmiennością rządził określony proces słowotwórczy. Powstaje zatem pytanie, dlaczego niektóre 4 Dow Jones. Factiva. Baza danych. Dostępna pod adresem: https://www.dowjones.com/products/factiva. 7 To, czy pojęcia wykazują zróżnicowanie terminologiczne, czy też nie, należy zbadać w przyszłych pracach. Kolejna jedna trzecia (31.25%) pojęć jest reprezentowana przez dwie nazwy, podczas gdy pozostała jedna trzecia (37.50%) — przez więcej niż dwie. Pojęcia reprezentowane przez największą liczbę nazw to: hydrofracturing (z hydraulic fracking, hydraulic fracturing, hydrofracking, hydro-frac i HF) oraz eco-friendly (environment-friendly, environmentally friendly, green, earth friendly, ecological, environmental). Rozkład zmian formalnych Do badania równoważności semantycznej między nazwami stosowanymi zamiennie w odniesieniu do tego samego pojęcia podchodzimy, analizując zaobserwowany typ zróżnicowania formalnego. Jak pokazano w tabeli 2, zgodnie z klasyfikacją zaproponowaną przez Freixę (2003), przykłady podzieliliśmy na cztery kategorie zależnie od tego, czy zmiana ma charakter graficzny, morfosyntaktyczny, redukcyjny czy leksykalny. Widać, że większość przykładów skupia się na dwóch skrajnych biegunach: niewielkiej zmianie, która ma wyłącznie charakter graficzny, oraz dużej zmianie, obejmującej zmianę leksykalną. Tabela 2. Klasyfikacja według typu zróżnicowania formalnego Typ | Liczba |% | Przykłady Graficzne | 29 | 29.89 | paleoclimatology / palaeoclimatology Morfosyntaktyczne | 13 | 13.40 | greenwash / greenwashing Redukcja | 20 | 20.83 | living biomass / biomass Leksykalne | 35 | 36.45 | carbon market / carbon trading Zróżnicowanie graficzne Przykłady zróżnicowania graficznego cechują się najwyższym stopniem równoważności semantycznej. Obejmują one warianty różniące się użyciem łącznika (np. agroecology / agro-ecology, biofuel / bio-fuel, net zero / net-zero), odstępem (heat wave / heatwave, waste water / wastewater, salt water intrusion / saltwater intrusion) oraz różnicami ortograficznymi między brytyjską i amerykańską odmianą języka angielskiego (paleoclimatology / palaeoclimatology, biomethanisation / biomethanization, reforestation / reafforestation). Wszystkie te przykłady są semantycznie identyczne i nie niosą odrębnych konotacji poza regionalnymi konwencjami pisowni. Ta kategoria obejmuje również liczne przypadki pełnych form i skrótów, takich jak akronimy (global warming potential / GWP, sea level rise / SLR, greenhouse gases / GHG), wzory chemiczne (carbon dioxide / CO₂) lub inne skrócone formy (redox potential / oxidation-reduction potential, biological diversity / biodiversity, ecological anxiety / eco-anxiety). W wielu takich przypadkach formy skrócone (takie jak SLR lub GWP) występują częściej w tekstach o wyższym stopniu specjalizacji. 8 Wariancja morfosyntaktyczna Wariancja morfosyntaktyczna występuje rzadziej (13.40%) i wiąże się głównie ze zmianami morfologicznymi, takimi jak przejście między formami nominalnymi i czasownikowymi (carbon offset / carbon offsetting, greenwashing / greenwash) lub wariancja związana z sufiksacją (climate change / climatic change, nitrogen fertilizer / nitrogenous fertilizer, environment-friendly / environmentally friendly). Niektóre przykłady ukazują przebudowę składniową, jak w przypadku loss of biodiversity / biodiversity loss. Większość tych przypadków cechuje wysoki stopień ekwiwalencji, przy niewielkich różnicach denotacyjnych lub konotacyjnych albo ich braku. Na szczególną uwagę zasługuje alternacja między climate change a climatic change. Jak widać na rysunku 1, przed połową lat 80. oba terminy były używane rzadko i w dużej mierze ograniczały się do tekstów naukowych. Jednak wraz z rozwojem klimatologii i opracowaniem bardziej zaawansowanych modeli klimatycznych climate change zyskało popularność jako ogólny termin opisujący zmiany globalnych wzorców pogodowych. W 1988 roku powołano Międzyrządowy Zespół ds. Zmian Klimatu (IPCC) jako główny organ oceniający stan wiedzy o klimacie, co ugruntowało climate change jako standardowy termin w międzynarodowym dyskursie politycznym i naukowym. Wyjaśnia to gwałtowny wzrost użycia (niebieska krzywa) po 1985 roku, który trwa nieprzerwanie, podczas gdy climatic change pozostaje terminem marginalnym pod względem częstości występowania. Rysunek 1. Zmiany w czasie użycia terminów climate change i climatic change Redukcja Jednym z często pomijanych typów wariancji terminologicznej, mimo jej istotnego udziału ilościowego (20.83%), jest wariancja wynikająca z redukcji form syntagmatycznych. Często są to redukcje anaforyczne, w których opuszczony element można odtworzyć z kontekstu, lecz w innych przypadkach forma skrócona nie ma charakteru anaforycznego, ponieważ uległa leksykalizacji albo forma rozwinięta zawiera informacje mniej istotne lub redundantne. Dystans semantyczny między wariantami zależy od tego, czy redukcja ma charakter anaforyczny (wówczas ekwiwalencja zależy wyłącznie od kontekstu), czy leksykalny (zwykle cechujący się wysokim stopniem ekwiwalencji semantycznej). 9 Wśród terminów związanych ze zmianą klimatu znajdujemy wyraźne przykłady redukcji leksykalnej, takie jak sensitivity, powszechnie używane w tej dziedzinie na określenie climate sensitivity, lub tipping point, często stosowane jako skrótowe określenie climate tipping point. Większość przykładów stanowią jednak redukcje anaforyczne, w których redukcja może wystąpić w środkowej części wyrażenia (carbon dioxide emissions / carbon emissions) lub w jego członie rozszerzającym (członach rozszerzających) (climate change adaptation / climate adaptation / adaptation, carbon dioxide sink / carbon sink / sink). Wariancja leksykalna Najczęściej występujący typ wariancji w naszym zbiorze danych (36.45%) obejmuje zmiany leksykalne, a dystans semantyczny między wariantami zależy od kilku czynników. Zmiana leksykalna może prowadzić do wariancji kognitywnej, jeśli uwypukla różne perspektywy lub cechy pojęcia. W obrębie tego rodzaju wariancji terminologicznej należy rozróżnić kilka sytuacji: 1) wariancja leksykalna może być całkowita, jeśli termin jest prosty, jak w przypadku reforestation / restocking lub albedo / reflectance, albo jeśli w terminie syntagmatycznym zmieniają się wszystkie leksemy, jak w przypadku heat wave / warm spell lub waste water / sewage effluent; (2) wariancja leksykalna może być częściowa, gdy zmienia się jeden leksem, a drugi pozostaje bez zmian. Takie przypadki występują częściej i można je klasyfikować według miejsca, w którym zachodzi zmiana: w członie głównym terminu lub w jego rozszerzeniu. Zmienność leksykalna i kognitywna Kolejną część poświęcimy zmienności leksykalnej powiązanej ze zmiennością kognitywną, przyjmując, że terminy nie tylko denotują, lecz także znaczą. Oznacza to, że w pewnym sensie są etykietami pojęcia – jednostkami referencyjnymi, dlatego nazywamy je jednostkami denominacyjnymi lub denominacjami – ale mają również znaczenie, ponieważ różne denominacje odnoszące się do tego samego pojęcia czynią to na różne sposoby, uwydatniając odmienne cechy tego samego pojęcia. Zmiana całkowita: terminy proste W bazie terminologicznej Unii Europejskiej (IATE) reforestation definiuje się jako „Odtworzenie pokrywy leśnej w sposób naturalny (przez samosiew, odrośla z pni lub odrosty korzeniowe) albo sztuczny (przez bezpośredni wysiew lub sadzenie)”; baza podaje również dwie inne denominacje tego samego pojęcia: reafforestation i restocking. Wymiana reforestation i reafforestation ma charakter morfologiczny, a nie leksykalny; można też dostrzec niewielką różnicę semantyczną, ponieważ forestation jest bezpośrednio rzeczownikiem oznaczającym czynność i jej skutek, natomiast afforestation, z przedrostkiem a-, uwydatnia ideę działania („czynność przekształcania czegoś w las”). Zmiana obejmująca leksykę i kognicję zachodzi jednak między reforestation (lub reafforestation) a restocking, ponieważ pierwszy termin stawia na pierwszym planie ideę lasu, podczas gdy drugi podkreśla ideę ponownego zasiedlania i zaopatrywania. 10 Jak wspomniano w części metodologicznej, aby ustalić, która forma jest preferowana w dyskursie specjalistycznym, skorzystaliśmy z Google Ngram Viewer. Wyniki pokazują, jak widać na rysunku 2, że reafforestation jest wariantem marginalnym pod względem częstości, podczas gdy reforestation występuje znacznie częściej niż restocking, mimo że poświadczono go wcześniej. Współczesne użycie specjalistyczne — rozumiane tu jako użycie z ostatnich stu lat — wyraźnie preferuje formę reforestation. Rysunek 2. Reforestation, reafforestation i restocking w Google Ngram Viewer i Factiva Rysunek przedstawia również wyniki dotyczące tekstów dziennikarskich (Factiva) z ostatnich pięciu lat, a zaobserwowana tendencja przypomina tę widoczną w dyskursie specjalistycznym. Ponieważ jednak restocking jest w tekstach dziennikarskich wyrazem polisemicznycm, nie można ustalić jego dokładnej częstości w dziedzinie leśnictwa. Całkowita zmiana: terminy syntagmatyczne Okres nietypowo i uciążliwie gorącej pogody nazywa się falą upałów, ale także okresem upałów lub okresem ciepłej pogody. Między określeniami okres upałów i okres ciepłej pogody dostrzegamy różnicę pod względem temperatury: określenie gorący wskazuje na wyższy poziom intensywności niż ciepły, co już samo w sobie niesie implikacje kognitywne. Różnica między falą a epizodem ma jeszcze większy wpływ poznawczy, ponieważ fala i epizod przywołują różne ramy: w przypadku fali upałów upał jest konceptualizowany jako naturalna siła, która przemieszcza się i uderza niczym fala, aktywując ramę fizycznego ruchu płynu; natomiast obecność epizodu przywołuje ramę czasową i epizodyczną, w której upał jest postrzegany jako faza lub przejściowy okres w obrębie kontinuum czasowego. Jak pokazano na rysunku 3, również w tym przypadku wariantywności stwierdzamy dużą zbieżność pod względem częstości użycia między dyskursem specjalistycznym w Google Ngram Viewer a dyskursem dziennikarskim: zdecydowanie najczęściej używaną i najbardziej utrwaloną formą jest fala upałów (w tym wariant heatwave), podczas gdy wyrażenia okres ciepłej pogody i okres upałów są wprawdzie używane, ale znacznie rzadziej. 11 Rysunek 3. Fala upałów, okres upałów i okres ciepłej pogody w Google Ngram Viewer i Factiva Zmiana częściowa: wariantywność zakresu terminów syntagmatycznych Przeanalizujmy teraz przykłady wariantywności między terminami syntagmatycznymi, które obejmują więcej niż jeden leksem. Najpierw skupimy się na przypadkach, w których podstawa, stanowiąca kategorię pojęciową, pozostaje taka sama, a zmiana zachodzi w rozszerzeniu, gdzie przesunięciu ulega cecha pojęcia uwypuklona w nazwie. Baza danych IATE definiuje wodę pitną lub wodę zdatną do picia jako wodę bezpieczną do spożycia, zarówno bezpośrednio w postaci płynnej, jak i pośrednio, w potrawach. Jednostka leksykalna woda stanowi kategorię pojęciową wspólną dla obu nazw; różni się jednak cecha semantyczna uwypuklona w każdej z nich (do picia versus zdatna do picia), podobnie jak wywoływana przez nie reprezentacja mentalna. W określeniu do picia nacisk położono na czynność spożywania, natomiast w określeniu zdatna do picia podkreślono właściwość polegającą na bezpieczeństwie spożycia. Jest to szczególnie warte uwagi, zważywszy, że zdatna do picia wywodzi się z łacińskiego potare („pić”), co sprawia, że z etymologicznego punktu widzenia obie nazwy są całkowicie równoważne, mimo odmiennych skojarzeń kognitywnych. Rysunek 4. Woda pitna i woda zdatna do picia w Google Ngram Viewer i Factiva Często spotyka się przykłady wariantywności kognitywnej między terminami, które należą do tej samej kategorii pojęciowej, lecz odzwierciedlają różne podejścia kognitywne. Poniższy przykład obejmuje terminy wiedza rdzenna, wiedza lokalna i wiedza tradycyjna. Wszystkie te terminy odnoszą się do systemów wiedzy zakorzenionych w długotrwałej interakcji z określonymi środowiskami. Chociaż wszystkie trzy oznaczają to samo pojęcie, każde z nich aktywuje odmienną ramę kognitywną. W 12 wiedza lokalna–najczęstszy i historycznie wcześniejszy termin–u jej podstaw leży miejsce; w przypadku wiedzy tradycyjnej–drugiego pod względem częstości, lecz znacznie nowszego terminu, którego użycie wzrasta od lat 80. XX wieku–punkt ciężkości przesuwa się ku czasowi; natomiast w przypadku wiedzy rdzennejnacisk pojęciowy kładziony jest na ludzi. Rysunek 5. Wiedza rdzenna, wiedza lokalna i wiedza tradycyjna w Google Ngram Viewer i Factiva Rysunek 5 ponownie pokazuje, że oba korpusy tekstowe wykazują taką samą hierarchię pod względem częstości. Zmiana częściowa: wariantywność członu głównego terminów syntagmatycznych W dyskursie specjalistycznym kryzys klimatyczny ma, według danych IATE, dwa synonimy: klimatyczny stan wyjątkowy oraz załamanie klimatyczne, jednak w dyskursie ogólnym terminy zmiana klimatu, globalne ocieplenie i globalne podgrzewanie są często używane wymiennie, jak gdyby były równoważne. Jak widać na rysunku 6, zarówno w użyciu specjalistycznym, jak i dziennikarskim najczęściej występuje forma kryzys klimatyczny, natomiast warianty klimatyczny stan wyjątkowy i załamanie klimatyczne są używane znacznie rzadziej, choć wiadomo, że w dyskursie politycznym i aktywistycznym preferowany jest termin klimatyczny stan wyjątkowy. Rysunek 6. Kryzys klimatyczny, klimatyczny stan wyjątkowy i załamanie klimatyczne w Google Ngram Viewer i Factiva Te trzy nazwy niosą ze sobą różne konotacje i służą różnym celom retorycznym; można je uporządkować na skali intensywności: kryzys klimatyczny oznacza systemowe zagrożenia i narastające konsekwencje zmiany klimatu; klimatyczny stan wyjątkowy wskazuje na konieczność natychmiastowego działania; 13 załamanie klimatyczne sugeruje systemowy rozpad. W tym przypadku rama kognitywna pozostaje taka sama, zmienia się natomiast intensywność, czyli stopień postrzeganego zagrożenia. Drugim przykładem wariantywności w obrębie kategorii pojęciowej są terminy warstwa ozonowa, osłona ozonowa i ozonosfera. Po raz kolejny wyniki dotyczące częstości są zbieżne zarówno w dyskursie specjalistycznym (jak pokazuje wykres Ngram Viewer), jak i w dyskursie dziennikarskim (co potwierdza korpus Factiva): spośród tych trzech form warstwa ozonowa jawi się jako forma najbardziej utrwalona, podczas gdy osłona ozonowa i ozonosfera występują znacznie rzadziej. Rysunek 7. Warstwa ozonowa, osłona ozonowa i ozonosfera w Google Ngram Viewer i Factiva W tym przypadku wariantywność kognitywna wynika z aktywacji różnych ram pojęciowych związanych z poszczególnymi nazwami. Termin warstwa ozonowa przywołuje ramę strukturalną, w której stratosfera jest postrzegana jako zorganizowana w odrębne warstwy. Z kolei osłona ozonowa aktywuje ramę funkcjonalną lub metaforyczną, podkreślając ochronną rolę ozonu jako bariery osłaniającej Ziemię przed promieniowaniem ultrafioletowym. Wreszcie ozonosfera uwypukla perspektywę geometryczną lub systemową, konceptualizując ten obszar atmosfery jako sferyczną domenę. Analizowane przykłady ujawniają wyraźny wzorzec: jeden termin zwykle osiąga znacznie większą częstość użycia niż pozostałe, które następnie pełnią bardziej specyficzne funkcje dyskursywne lub retoryczne, podczas gdy termin najczęstszy pełni przede wszystkim funkcję referencyjną. Nazwa referencyjna może być albo najwcześniejszą formą, powstałą w dyskursie naukowym, albo późniejszym wariantem, który stał się bardziej atrakcyjny, a tym samym szerzej przyjęty w innych rodzajach dyskursu – takich jak dyskurs aktywistyczny, medialny czy edukacyjny. WNIOSKI Zróżnicowanie terminologiczne odzwierciedla perspektywizację pojęciową: każda nazwa aktywuje odrębne ramy pojęciowe lub perspektywę na ten sam desygnat. Zróżnicowanie to nie jest jedynie kwestią różnorodności leksykalnej, lecz odzwierciedla różne sposoby konstruowania i rozumienia pojęcia leżącego u jego podstaw lub potrzebę wyeksponowania jego alternatywnych ujęć w określonych kontekstach. 14 Warianty terminologiczne pełnią uzupełniające się funkcje dyskursywne: podczas gdy jedna nazwa często zostaje zinstytucjonalizowana jako preferowany termin referencyjny, inne utrzymują się, ponieważ pełnią wyspecjalizowane funkcje retoryczne, ewaluatywne lub metaforyczne w różnych rodzajach dyskursu (naukowym, medialnym, edukacyjnym, aktywistycznym itp.). Należy również uznać, że różnice poznawcze pojawiają się w obrębie samego dyskursu specjalistycznego, którego nie można uznać za monolityczny, neutralny ani jednorodny. Wiedza specjalistyczna obejmuje raczej różnorodne konceptualizacje i perspektywy dotyczące tych samych zjawisk naukowych. W istocie przeanalizowane przykłady wskazują na znaczne podobieństwo między dyskursem specjalistycznym a dziennikarskim: te same warianty występują w obu, a ich wzorce częstotliwości są uderzająco podobne. Zróżnicowanie sprzyja dostępności pojęciowej i upowszechnianiu wiedzy: współistnienie wielu nazw ułatwia transfer wiedzy między społecznościami eksperckimi i nieeksperckimi, umożliwiając wyrażanie tego samego pojęcia za pomocą różnych perspektyw poznawczych i komunikacyjnych. REFERENCES BBC News 2014: Climate Change Glossary. Available at: https://www.bbc.com/news/science-environment-11833685. Benítez Valeria, León-Araúz Pilar 2023: Comparing Climate Terminology Across Languages and Domains: A Frame-Based Analysis. – Terminology: International Journal of Theoretical and Applied Issues in Specialized Communication 29(2), 224–251. DOI: https://doi.org/10.1075/term.00070.don. Bureau Pauline 2024: Climate Knowledge or Climate Debate?: Using Word Embeddings and Critical Discourse Analysis to Compare Expert and Media Representations of Climate Knowledge. – Terminology: International Journal of Theoretical and Applied Issues in Specialized Communication 30(1),35–57. DOI: https://doi.org/10.1075/term.00076.bur. Cabezas-García Melania, León-Araúz Pilar 2022: Term and Concept Variation in Climate Change Communication. – The Translator 28(4), 429–449. Cabré María Teresa 1999: La terminología: Representación y comunicación. Elementos para una teoría de base comunicativa y otros artículos [Terminology: Representation and Communication. Elements for a Communicative-Based Theory and Other Articles], Barcelona: IULA / Antártida. Carrió-Pastor María Luisa, Candel-Mora Miguel Ángel 2012: Corpus Analysis: A Pragmatic Perspective on Term Variation. – Revista Española de Lingüística Aplicada / Spanish Journal of Applied Linguistics 25(1), 33–50. Dury Pascaline 2022: Diachronic Variation. – Theoretical Perspectives on Terminology: Explaining Terms, Concepts and Specialized Knowledge, eds. P. Faber, 15 M.-C. L’Homme, Amsterdam: John Benjamins, 421–434. DOI: https://doi.org/10.1075/tlrp.23.19dur. Dury Pascaline, Lervad Susanne 2008: La variation synonymique dans la terminologie de l’énergie: approches synchronique et diachronique, deux études de cas [Synonymic Variation in Energy Terminology: Synchronic and Diachronic Approaches, Two Case Studies]. – LSP and Professional Communication (2001–2008). Dury Pascaline, Picton Aurélie (eds.) 2024: La dimension diachronique dans les langues de spécialité [The Diachronic Dimension in Languages for Special Purposes]. – Lexique 35. European Union. n.d. IATE – InterActive Terminology for Europe [Accessed July 17, 2025]. Available at: https://iate.europa.eu/. Faber Pamela 2022: Frame-Based Terminology. – Theoretical Perspectives on Terminology: Explaining Terms, Concepts and Specialized Knowledge, eds. P. Faber, M.-C. L’Homme, Amsterdam: John Benjamins, 353–376. DOI: https://doi.org/10.1075/tlrp.23.20fer. Faber Pamela, León-Araúz Pilar, Prieto Juan A. 2009: Semantic Relations, Dynamicity, and Terminological Knowledge Bases. – Current Issues in Language Studies 1(1), 1–23. Fernández-Silva Sabela 2011: Variación terminológica y cognición: factores cognitivos en la denominación del concepto especializado [Terminological Variation and Cognition: Cognitive Factors in the Designation of the Specialized Concept]: PhD diss., Universitat Pompeu Fabra. Fernández-Silva Sabela 2016: The Cognitive and Rhetorical Role of Term Variation and Its Contribution to Knowledge Construction in Research Articles. – Terminology: International Journal of Theoretical and Applied Issues in Specialized Communication 22(1), 52–79. Fernández-Silva Sabela 2022: Cognitive Approaches to the Study of Term Variation. – Theoretical Perspectives on Terminology: Explaining Terms, Concepts and Specialized Knowledge, eds. P. Faber, M.-C. L’Homme, Amsterdam: John Benjamins, 435–456. Fillmore Charles J. 1977: Topics in Lexical Semantics. – Current Issues in Linguistic Theory, ed. R. W. Cole, Bloomington: Indiana University Press, 76–138. Freixa Judit 2003: La variació terminològica: Anàlisi de la variació denominativa en textos de diferent grau d’especialització de l’àrea de medi ambient [Terminological Variation: Analysis of Denominative Variation in Texts with Different Levels of Specialization in the Field of the Environment]: PhD diss., Universitat Pompeu Fabra. Freixa Judit 2006: Causes of Denominative Variation in Terminology: A Typology Proposal. – Terminology: International Journal of Theoretical and Applied Issues in Specialized Communication 12(1),51–77. 16 Freixa Judit 2013: Otra vez sobre las causas de la variación denominative [Once Again on the Causes of Denominative Variation]. – Debate Terminológico, 938–946. Freixa Judit 2022: Causes of terminological variation. – Theoretical Perspectives on Terminology: Explaining Terms, Concepts and Specialized Knowledge, eds. P. Faber, M.-C. L’Homme, Amsterdam: John Benjamins, 399–420. DOI: https://doi.org/10.1075/tlrp.23.18fre. Goldwert Danielle, Doell Kimberly C., VanBavel Jay J., Vlasceanu Madalina 2024: Climate Change Terminology Does not Influence Willingness to Take Climate Action. – Journal of Environmental Psychology 100,1–5. Guslyakova Alla, Valeeva Nailya, Vatkova Olga 2020: ‘Green Neology’ and Its Role in Environmental Education (A Media Discourse Approach). – E3S Web of Conferences 169(4), 05004. Haddad Haddad Amal, Montero-Martínez Silvia 2021: La metáfora en la terminología del cambio climático: Un estudio contrastivo inglés–árabe [Metaphor in the Terminology of Climate Change: A Contrastive English–Arabic Study]. – UGR Digibug. Available at: https://digibug.ugr.es/. Intergovernmental Panel on Climate Change (IPCC). n.d. Special Report: Global Warming of 1.5°C. Glossary. Available at: https://www.ipcc.ch/sr15/chapter/glossary/. Met Office. n.d. Climate Change Glossary. Available at: https://weather.metoffice.gov.uk/climate-change/climate-glossary Moore Brendan, Verfuerth Caroline, Minas Angela Mae, Tipping Christianne, Mander Sarah, Lorenzoni Irene, Hoolohan Claire, Jordan Andrew J., Whitmarsh Lorraine 2021: Transformations for Climate Change Mitigation: A Systematic Review of Terminology, Concepts, and Characteristics. – Wiley Interdisciplinary Reviews: Climate Change 12(6), e738. Office for Climate Education (OCE). n.d. Glossary. Available at: https://www.oce.global/en/resources/climate-science/glossary/. Rogers Margaret 2004: Multidimensionality in Concept Systems: A Bilingual Textual Perspective. – Terminology: International Journal of Theoretical and Applied Issues in Specialized Communication 10(2), 215–240. Sustainable Travel International 2024: Climate Change Glossary: Definitions of Key Terms. Available at: https://sustainabletravel.org/climate-change-glossary/. Temmerman Rita 2000: Towards New Ways of Terminology Description: The Sociocognitive Approach, Amsterdam/Philadelphia: John Benjamins. Tercedor Maribel 2011: The Cognitive Dynamics of Terminological Variation. – Terminology 17(2), 181–197. DOI: https://doi.org/10.1075/term.17.2.01ter. 17 TERMCAT (Centre de Terminologia de Catalunya). n.d. *Cercaterm – Base de datos terminológica* [Cercaterm – Terminological Database] [Accessed 17 July 2025]. Available at: https://www.termcat.cat/en/cercaterm. United Nations Development Programme (UNDP) 2023: The Climate Dictionary: An Everyday Guide to Climate Change. Available at: https://climatepromise.undp.org/news-and-stories/climate-dictionary-everyday-guide-climate-change. United States Environmental Protection Agency (EPA) 2016: Glossary of Climate Change Terms. Available at: https://19january2017snapshot.epa.gov/climatechange/glossary-climate-change-terms_.html. Ureña Gómez-Moreno, Manuel José, Faber Pamela, Castro Miriam Buendía 2013: Frame Blending in Specialized Language: Harmful Algal Bloom. – Terminology: International Journal of Theoretical and Applied Issues in Specialized Communication 19(2),175–201. DOI: https://doi.org/10.1075/term.19.2.02gom. APPENDIX 1: LIST OF TERMS 1. agroecology, agro-ecology 2. albedo, reflectance 3. anthropocene 4. anthropogenic 5. atmospheric aerosol 6. atmospheric lifetime 7. biodiversity, biological diversity 8. biodiversity loss, loss of biodiversity, loss of biological diversity, biodiversity erosion, erosion of biodiversity 9. biofuel, bio-fuel 10. biogasification, biomethanisation, biomethanization, methanization, methanisation 11. biomass, living biomass 12. biosphere 13. blue economy 14. carbon capture, CO2 capture, carbon dioxide capture, capture of CO2 15. carbon cycle, circulation of carbon 16. carbon dioxide, CO2 17. carbon dioxide emissions, carbon emissions, CO2 emissions 18. carbon footprint, CO2 footprint, carbon dioxide footprint 19. carbon intensity, CO2 intensity, carbon dioxide intensity, CI 20. carbon market, carbon trading, emissions trading 21. carbon neutral, carbon-neutral, climate neutral, GHG emissions neutral, greenhouse gas emissions neutral 22. carbon offsetting, carbon offset 23. carbon removal, carbon dioxide removal, CDR 24. carbon sequestration, CO2 sequestration, carbon dioxide sequestration, carbon dioxide storage, storage of carbon 25. carbon sink, carbon dioxide sink, sink 26. circular economy 27. climate change, climatic change 28. climate change adaptation, adaptation to climate change, climate adaptation, adaptation 29. climate crisis, climate emergency, climate breakdown 30. climate justice 31. climate resilience, resilience to climate change, climate resiliency 32. climate sensitivity, sensitivity 18 33. climate strike, Fridays For Future, FFF, School Strike for Climate, Youth For Climate 34. climate tipping point, tipping point, point of no return 35. climate transition 36. climate variability, climatic variability 37. compostable 38. cryosphere 39. desertification 40. drinking water, potable water 41. eco-anxiety, ecological anxiety, environmental anxiety 42. eco-friendly, environment-friendly, environmentally friendly, green, earth friendly, ecological, environmental 43. eco-refugee, environmental migrant, environmental refugee 44. energy efficiency 45. energy transition 46. environmental certification 47. evapotranspiration 48. extreme weather event 49. global warming, global heating 50. global warming potential, GWP 51. greenhouse effect 52. greenhouse gases, GHG 53. greenwashing, greenwash, green sheen 54. heat wave, heatwave, warm spell, hot spell 55. heavy metal 56. hydrofluorocarbon, fluorohydrocarbon, HFC 57. hydrofracturing, hydraulic fracking, hydraulic fracturing, hydrofracking, hydrofrac, HF 58. indigenous knowledge, local knowledge, traditional knowledge 59. indirect emissions 60. megacity 61. nature restoration 62. net zero, net-zero 63. nitrogen fertilizer, nitrogenous fertilizer 64. ozone layer, ozone shield, ozonosphere 65. ozone precursor 66. paleoclimatology, palaeoclimatology 67. permafrost, pergelisol 68. photochemical smog, oxidant smog, oxidizing 69. redox potential, oxidation-reduction potential 70. reforestation, reafforestation, restocking 71. regenerative agriculture, regenerative farming 72. renewable energy, energy from renewable sources 73. rewilding 74. salt water intrusion, saltwater intrusion, saline intrusion, saltwater encroachment 75. sea level rise, SLR 76. soil degradation, soil deterioration 77. species reintroduction 78. suspended particulate matter, SPM, particulate matter, PM, suspended particulates 79. sustainable development, SD 80. wastewater, waste water, sewage effluent, sewage 19