Terminological Variation and Climate Change

Terminologia / Terminology 2025, tom 32, s. 1–19 Link do treści / Turinio nuoroda ISSN 2669-2198 (online / elektroniczny) Prawa autorskie © 2025 Judit Freixa. Opublikowano przez Instytut Języka Litewskiego. Jest to artykuł w otwartym dostępie, rozpowszechniany na warunkach licencji Creative Commons Uznanie autorstwa, która zezwala na nieograniczone korzystanie, rozpowszechnianie i wykorzystywanie w dowolnym medium, pod warunkiem podania autora oryginału i źródła. // Wydał Instytut Języka Litewskiego. Artykuł ten jest dostępny w otwartym dostępie i rozpowszechniany na warunkach licencji „Creative Commons‚ uznanie autorstwa”, zezwalającej na nieograniczone wykorzystywanie, rozpowszechnianie i odtwarzanie treści na dowolnym nośniku, pod warunkiem wskazania autora i źródła. Otrzymano: / Gauta: 2025-07-22. Zaakceptowano: / Przyjęto: 2025-11-06. 1 ZMIENNOŚĆ TERMINOLOGICZNA I ZMIANA KLIMATU 1 Wariancja terminologiczna i zmiana klimatu JUDIT FREIXA Universitat Pompeu Fabra E-mail: [email protected]du ORCID ID: https://orcid.org/0000-0002-1440-5514 Obszary badań: neologia, terminologia, leksykografia, gender studies. https://doi.org/10.35321/term32-01 ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ STRESZCZENIE Niniejszy artykuł analizuje terminologiczną i kognitywną zmienność w dyskursie dotyczącym zmiany klimatu. Na podstawie analizy 80 pojęć z glosariuszy środowiskowych i baz danych terminologicznych identyfikuje, w jaki sposób terminy ewoluują i różnią się – graficznie, morfosyntaktycznie, leksykalnie lub poprzez redukcję. W badaniu podkreślono, w jaki sposób terminy wariantywne, takie jak warstwa ozonowa, tarcza ozonowa czy ozonosfera, oznaczają to samo pojęcie, lecz proponują różne podejścia i aktywują różne ramy kognitywne. SŁOWA KLUCZOWE: wariantywność terminologiczna, wariantywność kognitywna, zmiana klimatu. ADNOTACJA W artykule tym analizowana jest wariancja terminologiczna i kognitywna w dyskursie dotyczącym zmiany klimatu. Po przeanalizowaniu 80 pojęć ze specjalistycznych słowników ochrony środowiska i baz danych terminologicznych ustalono, w jaki sposób terminy ewoluują i zmieniają się na poziomie graficznym, morfosyntaktycznym i leksykalnym lub w wyniku redukcji. Badanie ukazuje, jak warianty terminów, takie jak ozone layer (warstwa ozonowa), ozone shield (tarcza ozonowa) czy ozonosphere (ozonosfera), oznaczają to samo pojęcie, lecz przekazują różne punkty widzenia i aktywują różne modele kognitywne. SŁOWA KLUCZOWE: wariancja terminologiczna, wariancja kognitywna, zmiana klimatu. 1 Poprzednia wersja tego tekstu została przedstawiona na 6. Międzynarodowej Konferencji Naukowej „Naukowe, administracyjne i edukacyjne wymiary terminologii”, która odbyła się w Instytucie Języka Litewskiego w Wilnie (Litwa) w dniach 16–17 października 2025 r. 2 WSTĘP Od 2000 roku termin biopaliwo stał się jednym z najczęściej używanych terminów w dziedzinie nauk o środowisku. Biopaliwo może być wykorzystywane do wytwarzania energii elektrycznej, produkcji ciepła lub napędu, a także do innych celów związanych z gospodarstwem domowym, przemysłem lub transportem. Biopaliwo jest ważne, ponieważ pomaga unikać paliw kopalnych. Biopaliwa otrzymuje się z materii organicznej (biomasy), którą można przekształcać w paliwa ciekłe, stałe lub gazowe za pomocą procesów fizycznych, chemicznych lub biologicznych. Jednym z takich procesów jest biogazyfikacja, czyli technika oparta na beztlenowej fermentacji (tj. w warunkach braku tlenu) odpadów organicznych prowadzącej do powstania biogazu. Podstawowym gazem wytwarzanym w procesie biogazyfikacji jest metan, dlatego proces ten jest również znany jako biometanizacja (lub biomethanization, w zależności od odmiany używanego języka angielskiego). Jednakże ze względów ekonomii językowej oraz semantycznej neutralizacji przedrostka biopowszechnie określa się go po prostu jako metanizację (lub methanization). Te trzy terminy – biogazyfikacja, biometanizacja i metanizacja – wraz z ich wariantami ortograficznymi stanowią wymowny przykład wprowadzający do tematu niniejszego artykułu: wariantywności terminologicznej w słownictwie dotyczącym zmian klimatu. Słownictwo to stanowi szczególnie podatny grunt do badania wariantywności terminologicznej, a dokładniej do analizy wariantywności kognitywnej. W niniejszym artykule zbadamy związek między wariantywnością denominacyjną – czyli używaniem różnych terminów w odniesieniu do tego samego pojęcia – a wariantywnością kognitywną. RAMY TEORETYCZNE Wariancja terminologiczna Wariancja terminologiczna cieszyła się znacznym zainteresowaniem badaczy w ciągu ostatnich 25 2 lat, którzy analizowali ją z różnych perspektyw teoretycznych. Cabré (1999) w swojej Komunikacyjnej teorii terminologii proponuje podejście integracyjne, które łączy wymiary językowy, kognitywny i komunikacyjny. Z tego punktu widzenia wariancja nie jest uznawana za niedoskonałość terminologiczną, lecz raczej za funkcjonalną reakcję na różne konteksty użycia. Co więcej, według Cabré terminy nie należą do zamkniętych, jednolitych systemów; przeciwnie, istnieją w różnorodnych sytuacjach komunikacyjnych, które prowadzą do powstawania wielu wyrażeń oznaczających tę samą treść specjalistyczną. W tym sensie wariancja terminologiczna odzwierciedla nie tylko różnice językowe w użyciu, lecz także różnice w postrzeganiu i reprezentacji wiedzy. Freixa (2003; 2006; 2013; 2022) analizowała wariancję terminologiczną z perspektywy wielowymiarowej, również integrując aspekty językowe, kognitywne i komunikacyjne. Zgodnie z Cabré, Freixa (2003) podkreśla, że wariacji denominacyjnej nie należy 2 Wariacja terminologiczna jest, ściśle rzecz biorąc, każdą wariacją dotyczącą terminów, jednak w niniejszym artykule używamy tego pojęcia w jego częstszym znaczeniu, jako wariacji dotyczącej denominacji, a zatem stosujemy je jako synonim wariacji denominacyjnej. 3 postrzegać jako zjawiska marginalnego lub przypadkowego, lecz jako nieodłączną cechę języka specjalistycznego. Na podstawie badań korpusowych tekstów o różnym stopniu specjalizacji w dziedzinie środowiska identyfikuje ona wiele czynników wpływających na pojawianie się wariantów: cel komunikacyjny tekstu, poziom wiedzy zarówno autora, jak i grupy docelowej, kanał komunikacji oraz strukturę konceptualną dziedziny, między innymi. W swoim artykule z 2006 roku Freixa proponuje typologię przyczyn wariacji terminologicznej, która pozwala rozumieć wariację nie po prostu jako wielość form, lecz jako funkcjonalną i kognitywną strategię zaspokajającą różnorodne potrzeby komunikacyjne. W swoich nowszych badaniach (2022) podkreśla dynamiczny charakter wiedzy specjalistycznej, pokazując, jak dynamizm ten odzwierciedla się w zmiennych denominacjach pojawiających się w dyskursach, w których wiedza jest konstruowana i przekazywana. Szczególnie podkreśla rolę popularyzacji nauki oraz transferu międzyjęzykowego i międzykulturowego. W tym względzie argumentuje, że wariację należy postrzegać jako zasób umożliwiający dostosowanie dyskursu specjalistycznego do różnych kontekstów użycia, bez konieczności prowadzenia do utraty precyzji terminologicznej. Jej praca przyczynia się zatem do umocnienia integracyjnego i niedyrektywnego ujęcia terminologii. Z perspektywy socjokognitywnej Temmerman (2000) analizuje terminologię jako zjawisko zakorzenione w zbiorowym doświadczeniu i wspólnej wiedzy. Jej model podważa sztywność podejść klasycznych i uznaje dynamiczny, elastyczny oraz kontekstualny charakter pojęć, ze szczególnym uwzględnieniem wariantywności pojęciowej. Z drugiej strony, z perspektywy terminologii opartej na ramach (Faber et al. 2009; Faber 2022), wariantywność jest analizowana na styku poznania, dyskursu i technologii językowych. Podejścia te pokazują, że wariantywność terminologiczna jest złożonym i produktywnym zjawiskiem, którego pełne zrozumienie wymaga interdyscyplinarnych i dynamicznych podejść. Wariantywność poznawcza W odróżnieniu od wariantywności denominacyjnej, która dotyczy różnych nazw używanych dla jednego pojęcia, wariantywność poznawcza lub pojęciowa odnosi się do różnych 3 sposobów, w jakie dane pojęcie może być konstruowane, interpretowane i reprezentowane w zależności od czynników kontekstowych, kulturowych, ideologicznych lub dyscyplinarnych. Ten typ wariantywności często znajduje odzwierciedlenie w użyciu różnych terminów, które ujmują pojęcie z odmiennych perspektyw. Fernández-Silva (2011; 2016; 2022) wychodzi od potrzeby wyjścia poza tradycyjne ujmowanie pojęcia jako stałego, uniwersalnego bytu, proponując zamiast tego jego dynamiczną, usytuowaną i konstruowaną dyskursywnie koncepcję. Według Fernández-Silvy zmienność konceptualna jest nieodłącznym elementem ewolucji wiedzy naukowej i technicznej, a także jej 3 W niniejszym artykule używamy tych dwóch terminów jako synonimów, chociaż zmienność konceptualna jest częściej używana w odniesieniu do zmian lub różnic w samym pojęciu związanych z terminem, podczas gdy zmienność kognitywna odnosi się do tego, jak mówca konceptualizuje lub postrzega pojęcie w danym momencie lub w określonym kontekście. 4 obiegu między różnymi społecznościami. Twierdzi ona, że pojęcia specjalistyczne nie są zamkniętymi bytami, lecz otwartymi strukturami kształtowanymi poprzez procesy ramowania i rekonceptualizacji. W tym względzie odwołuje się do Semantyki Ram Fillmore’a (1977), aby podkreślić, że pojęcia są aktywowane za pośrednictwem złożonych struktur kognitywnych, które określają, jakie aspekty wiedzy stają się istotne w każdej sytuacji komunikacyjnej. Z tej perspektywy zmienność konceptualna jawi się jako naturalne i konieczne zjawisko w komunikacji specjalistycznej, zwłaszcza gdy wiedza krąży między społecznościami o różnych priorytetach, poziomach specjalistycznej wiedzy lub stanowiskach ideologicznych. W ramach podejścia terminologii opartej na ramach Faber et al. (2009) oraz Ureña Gómez-Moreno et al. (2013) opracowali narzędzia do reprezentowania zmienności konceptualnej w bazach wiedzy terminologicznej. Łącząc relacje semantyczne, blending ram oraz dynamikę poznawczą, ich podejście ujmuje, w jaki sposób pojedynczy termin może być konceptualizowany odmiennie w różnych dyscyplinach. Benítez i León-Araúz (2023) badają ponadto, w jaki sposób zmienność konceptualną można śledzić za pomocą metod obliczeniowych stosowanych do korpusów wielojęzycznych, ukazując, jak ten sam koncept może być ujmowany odmiennie w różnych językach i kulturach. Zdaniem autorów stwarza to poważne wyzwania dla tłumaczenia specjalistycznego, komunikacji międzynarodowej i globalnego zarządzania wiedzą. Podobnie Tercedor (2011) analizuje dynamikę poznawczą konceptów, podkreślając wpływ zmian społecznych na rekonfigurację wiedzy specjalistycznej. Bada ona, jak koncepty ewoluują w czasie, generując napięcia między starszymi a nowszymi reprezentacjami, oraz jak napięcia te przejawiają się w dyskursie. Zmienność konceptualna jest zatem przedstawiana również jako rezultat procesu ewolucyjnego, a nie jedynie komunikacyjnego – pogląd ten podzielają tacy badacze jak Dury i Lervad (2008), a w nowszych pracach także Dury (2022) oraz Dury i Picton (2024), którzy koncentrują się na zmienności terminologicznej z perspektywy diachronicznej. Podsumowując, zmienność konceptualna jest nieodłącznym elementem usytuowanego i dynamicznego charakteru wiedzy specjalistycznej. Jej badanie pogłębia nasze rozumienie tego, jak terminy – i ich znaczenia – są tworzone, przekazywane i negocjowane w obrębie dyskursów odzwierciedlających różnorodne światopoglądy. Terminologia zmian klimatu Zmiana klimatu jest złożonym zjawiskiem, które wymaga precyzyjnej terminologii zdolnej do dostosowywania się do stale ewoluującego zasobu wiedzy w tej dziedzinie. W ostatnich dziesięcioleciach słownictwo związane ze zmianami klimatu rozwijało się szybko pod wpływem czynników naukowych, politycznych, medialnych i edukacyjnych. Dlatego ważne jest nie tylko zidentyfikowanie konkretnych terminów, lecz także zrozumienie, w jaki sposób terminy te powstają, zmieniają się i są komunikowane w zależności od kontekstu komunikacyjnego, poziomu specjalistycznej wiedzy oraz innych zmiennych, które mogą wpływać na ich użycie. 5 Guslyakova, Valeeva i Vatkova (2020) analizują, w jaki sposób nowe terminy środowiskowe (zielona neologia) powstają i rozpowszechniają się w edukacji oraz mediach. Te neologizmy odzwierciedlają pojawianie się nowych pojęć (np. garbologia) oraz potrzebę znalezienia skutecznych sposobów ich nazywania i komunikowania. Autorzy twierdzą, że komponenty ideologiczne i edukacyjne mają kluczowe znaczenie dla świadomości ekologicznej oraz że neologizmy te pełnią nie tylko funkcję denominatywną, lecz także działają jako narzędzia perswazyjne kształtujące dyskurs edukacyjny i polityczny. W konsekwencji jedną z cech definiujących dyskurs klimatyczny jest jego nieustanne tworzenie neologizmów. Ta dynamika jest również związana z interdyscyplinarnym charakterem wiedzy o klimacie. Moore et al. (2021) analizują na przykład termin transformacja w kontekście łagodzenia zmiany klimatu. W swoim przeglądzie systematycznym zauważają, że termin ten jest używany niejednoznacznie i ma wiele znaczeń, od zmiany technologicznej po głębokie przeobrażenia społeczne. Ta polisemiczność odzwierciedla złożoność zjawisk klimatycznych oraz różnorodność zaangażowanych perspektyw dyscyplinarnych. Terminy takie jak transformacja energetyczna, transformacja systemowa czy sprawiedliwość klimatyczna mają zatem nie tylko znaczenie techniczne, lecz także polityczne i etyczne. Moore et al. podobnie stwierdzają, że terminologia nie tylko opisuje zmianę, lecz także aktywnie uczestniczy w jej dyskursywnym konstruowaniu. Z pragmatycznego punktu widzenia Carrió-Pastor i Candel-Mora (2012) również argumentują, że terminologię należy rozumieć jako zjawisko kontekstowe i dyskursywne, wykraczające poza wszelką domniemaną sztywność normatywną. Na podstawie analizy korpusowej pokazują, że wybór terminów związanych z klimatem zależy od takich czynników jak gatunek tekstu (akademicki, medialny, edukacyjny), grupa docelowa (eksperci, studenci lub laicy), a także kanał i cel komunikacji: precyzja techniczna, uproszczone rozpowszechnianie lub efekt retoryczny. Twierdzą oni, że specyfika komunikacyjna (kto mówi, do kogo i w jakim celu) ma kluczowe znaczenie przy wyborze terminologii. Z perspektywy bardziej zorientowanej na dyskurs Bureau (2024) wykazuje, że reprezentacje pojęciowe zmiany klimatu różnią się nie tylko pod względem terminologii, lecz także ram odniesienia aktywowanych w różnych dyskursach. Porównując korpusy tekstów eksperckich i medialnych, stwierdza ona istotne różnice w sposobie konceptualizowania przyczyn, rozwiązań i odpowiedzialności związanych ze zmianą klimatu. Ustalenia te są zgodne z obserwacją Rogers (2004), że dyskurs medialny ma tendencję do upraszczania i rekonfigurowania wiedzy naukowej o klimacie, wytwarzając hybrydowe i niekiedy nieprecyzyjne pojęcia, choć bardziej przystępne dla ogółu społeczeństwa. Wykazano również, że metafory pojęciowe odgrywają kluczową rolę w kształtowaniu rozumienia zmiany klimatu. Haddad Haddad i Montero-Martínez (2021) wskazują, że wyrażenia takie jak ślad węglowy lub wychwytywanie dwutlenku węgla funkcjonują jako metafory strukturyzujące, nakładające określone ramy poznawcze na abstrakcyjne zjawiska. Metafory te nie tylko ułatwiają rozumienie, lecz także ukierunkowują działanie, ponieważ każda rama pociąga za sobą odmienny sposób postrzegania problemu i reagowania na niego. Przenoszenie takich metafor między językami i kulturami może generować napięcia semantyczne. W swoim angielsko-arabskim badaniu kontrastywnym autorzy podkreślają trudność dokładnego tłumaczenia implikatur konceptualnych, co może wpływać na 6 skuteczność komunikacji w kontekstach wielojęzycznych. Cabezas-García i León-Araúz (2022) wzmacniają tę tezę, wykazując, że komunikacja dotycząca zmiany klimatu uwzględnia warianty terminologiczne dostosowane do różnych potrzeb komunikacyjnych. Na przykład wybór między globalnym ociepleniem a kryzysem klimatycznym nie jest neutralny: implikuje różnice w ideologii, rejestrze i intencji komunikacyjnej. Sposób użycia terminów może kształtować percepcję społeczną. Jednak najnowsze badania, takie jak Goldwert et al. (2024), sugerują, że zmiana terminologii niekoniecznie wpływa na intencje behawioralne. W swoich badaniach eksperymentalnych stwierdzili, że zastąpienie terminów takich jak globalne ocieplenie terminem kryzys klimatyczny nie miało statystycznie istotnego wpływu na gotowość ludzi do podejmowania działań na rzecz klimatu. Ustalenie to skłania do bardziej zniuansowanego spojrzenia na bezpośredni wpływ języka na zachowania prośrodowiskowe, choć nie wyklucza jego roli w kształtowaniu ram poznawczych. DANE I METODOLOGIA Badania empiryczne nad wariantywnością terminologiczną opierają się na analizie tekstów, ponieważ jest to naturalne środowisko terminów i miejsce, w którym można obserwować ich rzeczywiste zachowanie. Na potrzeby niniejszego badania zdecydowaliśmy się oprzeć na glosariuszach, zakładając, że odnotowana w nich wariantywność będzie mniejsza niż wariantywność faktycznie istniejąca. W ten sposób nasze obserwacje oprzemy na przykładach, które przeszły przez filtry zastosowane przez terminologów lub specjalistów opracowujących glosariusze i które powinny być najbardziej ustabilizowane w użyciu specjalistów. Aby sporządzić listę najbardziej reprezentatywnych terminów w słownictwie związanym ze zmianą klimatu, skonsultowaliśmy kilka glosariuszy znalezionych za pomocą wyszukiwarki Google. Należą do nich Glossary of Climate Change Terms (United States Environmental Protection Agency), The Climate Dictionary: An Everyday Guide to Climate Change (United Nations Development Programme), Climate Change Glossary (BBC News), Climate Change Glossary: Definition of Key Terms (Sustainable Travel International) oraz Glossary (Office for Climate Education). Po wybraniu 100 terminów, które pojawiały się w największej liczbie glosariuszy, wyszukaliśmy je w dwóch bazach terminologicznych: IATE (Interactive Terminology for Europe, należącej do Unii Europejskiej) oraz Cercaterm (prowadzonej przez Termcat, kataloński rząd, Generalitat de Catalunya). Ostateczny wybór obejmował 80 pojęć, z których każde było reprezentowane przez jeden lub więcej terminów, a wszystkie zostały udokumentowane w co najmniej jednej z baz danych (większość w obu). Pełna lista 80 pojęć i ich wariantów znajduje się w aneksie. W formalnej klasyfikacji wariantów oparliśmy się na typologii zaproponowanej przez Freixę (2003), która grupuje warianty w zależności od tego, czy zmiana ma charakter graficzny, morfosyntaktyczny, redukcyjny czy leksykalny. Klasyfikacja ta pozwala również analizować stopień ekwiwalencji pojęciowej między wariantami (w przypadkach obejmujących więcej niż dwie denominacje porównywaliśmy te, między którymi występowała najmniejsza rozbieżność formalna). Wreszcie, aby przeanalizować użycie i ewolucję terminów w czasie w dyskursie specjalistycznym, wykorzystaliśmy Google Ngram 7 Viewer — narzędzie umożliwiające jednoczesne porównanie maksymalnie pięciu denominacji na jednej osi czasu, co pozwala śledzić pojawianie się i względną częstotliwość każdego terminu w czasie. Aby porównać wyniki z użyciem i ewolucją terminów w dyskursie prasowym, wykorzystaliśmy Factiva, największą na świecie bazę prasową firmy Dow Jones. 4 WYNIKI I ANALIZA W tej sekcji najpierw analizujemy wskaźnik denominacyjny pojęć uwzględnionych w naszej próbie terminów. Następnie przedstawiamy wstępną analizę wybranych przykładów na podstawie ich klasyfikacji formalnej, podkreślając charakterystyczne cechy wariantów denominacyjnych i kładąc szczególny nacisk na przypadki wariacji kognitywnej. Na koniec analizujemy wybrane zespoły terminów, aby zaobserwować, jak różne warianty ukazują różne perspektywy kognitywne i jak ewoluowały one w czasie wzdłuż osi temporalnej. Indeks denominacyjny Większość z naszych 80 pojęć jest reprezentowana przez jeden termin lub dwa. Jednak 20% jest reprezentowanych przez 3 terminy i, jak widać w Tabeli 1; jedno pojęcie jest reprezentowane przez 6 terminów, a inne przez 7. Zatem indeks denominacyjny (tj. średnia liczba denominacji na pojęcie, zgodnie z Freixą 2003) wynosi 2,37 denominacji na pojęcie. Tabela 1. Rozkład grup denominacyjnych według liczby denominacji Liczba denominacji Liczba % 1 25 31,25 2 25 31,25 3 16 20,00 4 6 7,50 5 6 7,50 6 1 1,25 7 1 1,25 Łącznie 80 100% Wskaźnik ----2,37 Przez jeden termin reprezentowane są przykłady takie jak pustynnienie, efekt cieplarniany, prekursor ozonu, antropocen, renaturalizacja i gospodarka o obiegu zamkniętym. Co ciekawe, trzy pierwsze są starszymi terminami (żaden nie pochodzi z okresu po 1970 roku), podczas gdy trzy ostatnie są nowsze (wszystkie pojawiły się około 2010 roku), zatem wiek terminu nie wydaje się decydować o tym, czy ma on alternatywne denominacje. Częstotliwość również nie wydaje się czynnikiem decydującym, ponieważ wszystkie należą do pojęć najczęściej używanych w dyskursie związanym z klimatem. Podobnie żaden konkretny proces słowotwórczy nie wydaje się warunkować ich zmienności. W związku z tym pytanie, dlaczego niektóre 4 Dow Jones. Factiva. Baza danych. Dostępne pod adresem: https://www.dowjones.com/products/factiva. 8 To, które pojęcia wykazują zróżnicowanie terminologiczne, a które nie, będzie wymagało zbadania w przyszłych pracach. Kolejna jedna trzecia (31,25%) pojęć jest reprezentowana przez dwie nazwy, podczas gdy pozostała jedna trzecia (37,50%) jest reprezentowana przez więcej niż dwie. Pojęcia reprezentowane przez największą liczbę nazw to: hydrofracturing (wraz z hydraulic fracking, hydraulic fracturing, hydrofracking, hydro-frac i HF) oraz eco-friendly (environmentfriendly, environmentally friendly, green, earth friendly, ecological, environmental). Rozkład zmian formalnych Do badania równoważności semantycznej nazw, które występują naprzemiennie dla tego samego pojęcia, podchodzimy poprzez analizę rodzaju zaobserwowanego zróżnicowania formalnego. Jak pokazano w tabeli 2, i zgodnie z klasyfikacją zaproponowaną przez Freixę (2003), pogrupowaliśmy przykłady w cztery kategorie w zależności od tego, czy zmiana ma charakter graficzny, morfosyntaktyczny, redukcyjny czy leksykalny. Widzimy, że większość przykładów skupia się na dwóch krańcach: zmianie minimalnej, która jest jedynie graficzna, oraz zmianie największej, obejmującej zmianę leksykalną. Tabela 2. Klasyfikacja według rodzaju wariacji formalnej Rodzaj Ilość 29 29.89 Przykłady Graficzna paleoklimatologia / palaeoklimatologia Morfosyntaktyczna 13 13.40 greenwash / greenwashing Redukcja 20 20.83 żywa biomasa / biomasa Leksykalna 35 36.45 rynek emisji dwutlenku węgla / handel emisjami dwutlenku węgla Wariacja graficzna Przykłady wariacji graficznej reprezentują najwyższy stopień równoważności semantycznej. Obejmują one alternacje związane z łącznikiem (np. agroecology / agroecology, biofuel / bio-fuel, net zero / net-zero), spacją (heat wave / heatwave, waste water / wastewater, salt water intrusion / saltwater intrusion) oraz różnicami ortograficznymi między brytyjską a amerykańską odmianą języka angielskiego (paleoclimatology / palaeoclimatology, biomethanisation / biomethanization, reforestation / reafforestation). Wszystkie te przykłady są semantycznie identyczne i nie niosą odrębnych konotacji poza regionalnymi konwencjami pisowni. Kategoria ta obejmuje również liczne przypadki pełnych form i skrótów, takich jak akronimy (global warming potential / GWP, sea level rise / SLR, greenhouse gases / GHG), wzory chemiczne (carbon dioxide / CO₂) lub inne formy skrócone (redox potential / oxidation-reduction potential, biological diversity / biodiversity, ecological anxiety / ecoanxiety). W wielu z tych przypadków formy skrócone (takie jak SLR lub GWP) mają tendencję do częstszego występowania w tekstach o wyższym stopniu specjalizacji. 9 Zmienność morfosyntaktyczna Zmienność morfosyntaktyczna występuje rzadziej (13.40%) i wiąże się głównie z przesunięciami morfologicznymi, takimi jak przejście między formami rzeczownikowymi a czasownikowymi (carbon offset / carbon offsetting, greenwashing / greenwash) lub zmiennością związaną z sufiksacją (climate change / climatic change, nitrogen fertilizer / nitrogenous fertilizer, environment-friendly / environmentally friendly). Niektóre przykłady wykazują restrukturyzację składniową, jak w przypadku loss of biodiversity / biodiversity loss. Większość tych przypadków wykazuje wysoki stopień ekwiwalencji, przy niewielkiej lub żadnej różnicy denotacyjnej bądź konotacyjnej. Naprzemienne stosowanie terminów climate change i climatic change zasługuje na szczególną uwagę. Jak widać na rysunku 1, oba terminy były rzadko używane przed połową lat 80. XX wieku i w dużej mierze ograniczały się do tekstów naukowych. Jednak wraz z rozwojem klimatologii i opracowaniem bardziej zaawansowanych modeli klimatycznych termin climate change zyskał na znaczeniu jako ogólne określenie zmian globalnych wzorców pogodowych. W 1988 roku ustanowiono Międzyrządowy Zespół ds. Zmian Klimatu (IPCC) jako główny organ oceniający stan wiedzy o klimacie, umacniając climate change jako standardowy termin w międzynarodowym dyskursie politycznym i naukowym. Wyjaśnia to gwałtowny wzrost użycia (niebieska krzywa) po 1985 roku — trend ten utrzymuje się nieprzerwanie, podczas gdy climatic change pozostaje terminem marginalnym pod względem częstości występowania. Rysunek 1. Ewolucja w czasie terminów climate change i climatic change Redukcja Jednym z rodzajów wariantywności terminologicznej, często pomijanym mimo jego znaczenia ilościowego (20,83%), jest wariantywność wynikająca z redukcji form syntagmatycznych. Są to często redukcje anaforyczne, w których opuszczona część jest rekonstruowana na podstawie kontekstu, lecz w innych przypadkach forma zredukowana nie ma charakteru anaforycznego, albo dlatego, że uległa leksykalizacji, albo dlatego, że forma pełna zawiera informacje mniej istotne lub redundantne. Dystans semantyczny między formami alternującymi zależy od tego, czy redukcja ma charakter anaforyczny (w którym to przypadku ekwiwalencja jest zależna wyłącznie od kontekstu), czy leksykalny (zazwyczaj wskazujący na wysoki stopień ekwiwalencji semantycznej). 16 M.-C. L’Homme, Amsterdam: John Benjamins, 421–434. DOI: https://doi.org/10.1075/tlrp.23.19dur. Dury Pascaline, Lervad Susanne 2008: La variation synonymique dans la terminologie de l’énergie: approches synchronique et diachronique, deux études de cas [Synonimiczna zmienność w terminologii energetyki: podejścia synchroniczne i diachroniczne, dwa studia przypadków]. – LSP i komunikacja profesjonalna (2001–2008). Dury Pascaline, Picton Aurélie (red.) 2024: La dimension diachronique dans les langues de spécialité [Wymiar diachroniczny w językach specjalistycznych]. – Leksyka 35. Unia Europejska. b.d. IATE – InterActive Terminology for Europe [dostęp: 17 lipca 2025 r.]. Dostępne pod adresem: https://iate.europa.eu/. Faber Pamela 2022: Terminologia oparta na ramach. – Teoretyczne perspektywy terminologii: wyjaśnianie terminów, pojęć i wiedzy specjalistycznej, red. P. Faber, M.-C. L’Homme, Amsterdam: John Benjamins, 353–376. DOI: https://doi.org/10.1075/tlrp.23.20fer. Faber Pamela, León-Araúz Pilar, Prieto Juan A. 2009: Relacje semantyczne, dynamiczność i terminologiczne bazy wiedzy. – Current Issues in Language Studies 1(1), 1–23. Fernández-Silva Sabela 2011: Zmienność terminologiczna i poznanie: czynniki poznawcze w nominacji pojęcia specjalistycznego [Terminological Variation and Cognition: Cognitive Factors in the Designation of the Specialized Concept]: rozprawa doktorska, Universitat Pompeu Fabra. Fernández-Silva Sabela 2016: Kognitywna i retoryczna rola wariantywności terminologicznej oraz jej wkład w konstruowanie wiedzy w artykułach naukowych. – Terminology: International Journal of Theoretical and Applied Issues in Specialized Communication 22(1), 52–79. Fernández-Silva Sabela 2022: Podejścia kognitywne do badania wariantywności terminologicznej. – Perspektywy teoretyczne w terminologii: wyjaśnianie terminów, pojęć i wiedzy specjalistycznej, red. P. Faber, M.-C. L’Homme, Amsterdam: John Benjamins, 435–456. Fillmore Charles J. 1977: Tematy w semantyce leksykalnej. – Współczesne zagadnienia w teorii językoznawczej, red. R. W. Cole, Bloomington: Indiana University Press, 76–138. Freixa Judit 2003: La variació terminològica: Anàlisi de la variació denominativa en textos de diferent grau d’especialització de l’àrea de medi ambient [Wariacja terminologiczna: analiza wariantywności denominatywnej w tekstach o różnym stopniu specjalizacji z dziedziny ochrony środowiska]: rozprawa doktorska, Universitat Pompeu Fabra. Freixa Judit 2006: Przyczyny wariantywności denominatywnej w terminologii: propozycja typologii. – Terminology: International Journal of Theoretical and Applied Issues in Specialized Communication 12(1), 51–77. 17 Freixa Judit 2013: Jeszcze raz o przyczynach wariantywności denominacyjnej [Once Again on the Causes of Denominative Variation]. – Debate Terminológico, 9 38–946. Freixa Judit 2022: Przyczyny wariantywności terminologicznej. – Theoretical Perspectives on Terminology: Explaining Terms, Concepts and Specialized Knowledge, red. P. Faber, M.-C. L’Homme, Amsterdam: John Benjamins, 399–420. DOI: https://doi.org/10.1075/tlrp.23.18fre. Goldwert Danielle, Doell Kimberly C., Van Bavel Jay J., Vlasceanu Madalina 2024: Terminologia dotycząca zmiany klimatu nie wpływa na gotowość do podejmowania działań na rzecz klimatu. – Journal of Environmental Psychology 100, 1–5. Guslyakova Alla, Valeeva Nailya, Vatkova Olga 2020: „Zielona neologia” i jej rola w edukacji ekologicznej (podejście oparte na dyskursie medialnym). – E3S Web of Conferences 169(4), 05004. Haddad Haddad Amal, Montero-Martínez Silvia 2021: La metáfora en la terminología del cambio climático: Un estudio contrastivo inglés-árabe [Metafora w terminologii zmiany klimatu: kontrastywne badanie angielsko-arabskie]. – UGR Digibug. Dostępne pod adresem: https://digibug.ugr.es/. Międzyrządowy Zespół ds. Zmian Klimatu (IPCC). b.d. Raport specjalny: Globalne ocieplenie o 1,5 ºC. Glosariusz. Dostępne pod adresem: https://www.ipcc.ch/sr15/chapter/glossary/. Met Office. b.d. Słownik zmian klimatu. Dostępne pod adresem: https://weather.metoffice.gov.uk/climate-change/climate-glossary Moore Brendan, Verfuerth Caroline, Minas Angela Mae, Tipping Christianne, Mander Sarah, Lorenzoni Irene, Hoolohan Claire, Jordan Andrew J., Whitmarsh Lorraine 2021: Transformacje na rzecz łagodzenia zmiany klimatu: systematyczny przegląd terminologii, pojęć i charakterystyki. – Wiley Interdisciplinary Reviews: Climate Change 12(6), e738. Office for Climate Education (OCE). b.d. Słownik. Dostępne pod adresem: https://www.oce.global/en/resources/climate-science/glossary/. Rogers Margaret 2004: Wielowymiarowość w systemach pojęciowych: dwujęzyczna perspektywa tekstowa. – Terminology: International Journal of Theoretical and Applied Issues in Specialized Communication 10(2), 215–240. Sustainable Travel International 2024: Słownik zmian klimatu: definicje kluczowych terminów. Dostępne pod adresem: https://sustainabletravel.org/climate-change-glossary/. Temmerman Rita 2000: W kierunku nowych sposobów opisu terminologii: podejście socjokognitywne, Amsterdam/Filadelfia: John Benjamins. Tercedor Maribel 2011: Kognitywna dynamika zmienności terminologicznej. – Terminology 17(2), 181–197. DOI: https://doi.org/10.1075/term.17.2.01ter. 18 TERMCAT (Centre de Terminologia de Catalunya). b.d. *Cercaterm – baza danych terminologicznych*[Cercaterm – baza terminologiczna] [dostęp 17 lipca 2025]. Dostępne pod adresem: https://www.termcat.cat/en/cercaterm. Program Narodów Zjednoczonych ds. Rozwoju (UNDP) 2023: Słownik klimatyczny: codzienny przewodnik po zmianach klimatu. Dostępne pod adresem: https://climatepromise.undp.org/news-and-stories/climate-dictionary-everydayguide-climate-change. Agencja Ochrony Środowiska Stanów Zjednoczonych (EPA) 2016: Słownik terminów związanych ze zmianami klimatu. Dostępne pod adresem: https://19january2017snapshot.epa.gov/climatechange/glossaryclimate-change-terms_.html. Ureña Gómez-Moreno, Manuel José, Faber Pamela, Castro Miriam Buendía 2013: Łączenie ram w języku specjalistycznym: szkodliwy zakwit glonów. – Terminologia: International Journal of Theoretical and Applied Issues in Specialized Communication 19(2), 175–201. DOI: https://doi.org/10.1075/term.19.2.02gom. DODATEK 1: WYKAZ TERMINÓW 1. agroekologia, agro-ekologia 19. 2. albedo, 3. antropocen 20. rynek emisji 4. 5. aerozol atmosferyczny 21. 6. czas życia w atmosferze neutralny, różnorodność biologiczna, różnorodność neutralne 8. utrata różnorodności emisji dwutlenku węgla, kompensacja dwutlenku węgla, utrata różnorodności 9. biopaliwo, bio-paliwo 24. sekwestracja CO2, 10. biogazyfikacja, dwutlenku węgla, magazynowanie magazynowanie węgla metanizacja 25. 11. biomasa, żywa 12. biosfera 27. zmiana klimatu, zmiana 28. adaptacja do zmiany klimatu, dwutlenku węgla, wychwytywanie CO2, klimatyczna, wychwytywanie 15. obieg węgla, krążenie węgla 29. kryzys 16. dwutlenek 17. emisje dwutlenku węgla, emisje sprawiedliwość klimatyczna 31. na zmiany klimatu, zdolność węglowy, ślad CO2, ślad dwutlenku intensywność emisji dwutlenku węgla, intensywność CO2, intensywność dwutlenku węgla, CI współczynnik odbicia 2. antropocen 20. rynek emisji dwutlenku węgla, handel emisjami dwutlenku węgla, handel emisjami antropogeniczny neutralny pod względem emisji dwutlenku węgla, neutralny węglowo, neutralny klimatycznie emisje gazów cieplarnianych neutralne, 7. biologiczna emisje gazów cieplarnianych biologicznej, utrata 22. kompensowanie różnorodności biologicznej, utrata emisji biologicznej, erozja różnorodności biologicznej, 23. usuwanie dwutlenku węgla, usuwanie erozja różnorodności biologicznej dwutlenku węgla, CDR sekwestracja dwutlenku węgla, biometanizacja, sekwestracja dwutlenku węgla, metanizacja, pochłaniacz dwutlenku węgla, pochłaniacz biomasa 26. gospodarka o obiegu zamkniętym klimatyczna 13. błękitna gospodarka przystosowanie do 14. wychwytywanie zmiany klimatu, adaptacja adaptacja dwutlenku węgla, wychwytywanie CO2 klimatyczny, stan zagrożenia klimatycznego, kryzys węgla, CO2 rozpad węgla, emisje CO2 30. odporność klimatyczna, odporność adaptacji do zmian klimatu 18. ślad węgla 32. wrażliwość klimatyczna, wrażliwość 19 33. strajk klimatyczny, Fridays For Future, wiedza lokalna, Szkolny Strajk dla Klimatu, emisje pośrednie 34. klimatyczny punkt megamiasto bez powrotu 61. odbudowa zero netto, zeroemisyjny 36. zmienność azotowy, nawóz azotowy 37. osłona ozonowa, ozonosfera 38. kriosfera paleoklimatologia 40. woda pitna, woda pergelozol 41. ekolęk, lęk ekologiczny, 68. środowiskowy utleniający 42. przyjazny dla potencjał redoks, potencjał środowisku, zielony, przyjazny Ziemi, zalesianie, ponowne zalesianie, odtwarzanie rolnictwo regeneratywne, rolnictwo efektywność energetyczna 72. energia 45. transformacja energetyczna 46. renaturyzacja 47. ewapotranspiracja 74. słonych, 48. ekstremalne zjawisko słonej wody 49. globalne ocieplenie, globalne 50. potencjał tworzenia efektu pogorszenie stanu gleby 51. efekt cieplarniany cieplarniane, GHG 78. zawieszone cząstki stałe, greenwashing, ekologiczne pozory, zielony ciepłej pogody, okres upałów 55. metal ciężki fluorowęglowodór, fluorohydrokarbon, 80. HFC odpływ ścieków 57. szczelinowanie hydro, szczelinowanie hydrauliczne, szczelinowanie hydrauliczne, hydrofracking, hydrofrac, HF FFF, 58. wiedza rdzennych społeczności, Youth For tradycyjna wiedza Climate 59. krytyczny, punkt krytyczny, punkt 60. przyrody 35. transformacja klimatyczna 62. klimatu, zmienność klimatyczna 63. nawóz kompostowalny 64. warstwa ozonowa, 65. prekursor ozonu 39. pustynnienie 66. zdatna do picia 67. wieczna zmarzlina, smog fotochemiczny, smog oksydacyjny, lęk środowiska, przyjazny środowisku, 69. utleniająco-redukcyjny przyjazny ekologiczny, środowiskowy 70. ponowne 43. ekouchodźca, migrant środowiskowy, 71. uchodźca środowiskowy regeneratywne 44. odnawialna, energia ze źródeł odnawialnych certyfikacja środowiskowa 73. intruzja słonej wody, intruzja wód pogodowe intruzja solna, wdzieranie się ogrzewanie 75. wzrost poziomu morza, SLR cieplarnianego, GWP 76. degradacja gleby, 77. reintrodukcja gatunków 52. gazy SPM, pył zawieszony, PM, zawieszone pyły 53. połysk 54. fala upałów, fala gorąca, okres 79. zrównoważony rozwój, SD 56. ścieki, wody odpadowe, ścieki kanalizacyjne,