Juozui Karaciejui sukako 60 metų

S. AmbrAzAS. Juozui Karaciejui sukako 60 metų 343 SAULIUS AMBRAZAS Lietuvių kalbos institutas Juozui KaracieJui suKaKo 60 metų Docent dr Juozas Karaciejus w 2008 r. obchodził 60. rocznicę urodzin. Urodził się 12 stycznia 1948 r. (według dokumentów 28 października) w Cimaniunach, w rejonie łożdziejskim. Z tej okazji, choćby na krótko spoglądając wstecz, w niejednym miejscu ujrzymy głęboko wyryte przez niego niezatartе znaki lub skierowane ku przyszłości linie przerywane. Dla językoznawstwa historycznego szczególne znaczenie ma rozprawa doktorska z zakresu filologii, obroniona w 1987 r. na Uniwersytecie Wileńskim, której ostateczna wersja, zgodnie z ówczesnymi wymogami, została napisana w języku rosyjskim: История со циаль ных терминов литовского языка (на материале письменных па мят ни ков XVI–XVIII вв. ), promotor naukowy Algirdas Sabaliauskas. Jest to dość obszerne, dwuczęściowe dzieło (ponad 200 stron maszynopisu). Przeanalizowano w nim pochodzenie dawnych litewskich terminów społecznych, a przede wszystkim – na podstawie różnych źródeł zebrano informacje o ich użyciu w dawnych pismach litewskich. Szkoda, że ta pod wieloma względami bardzo potrzebna praca nie została opublikowana jako osobna książka1. Ukazało się jedynie kilka krótkich artykułów, rozproszonych w różnych wydawnictwach i niebędących odpowiednikiem całej rozprawy, na ten temat: o wcześniejszych wyjaśnieniach pochodzenia terminów liáudis, šeimà, tautà (Lietuvių kalbotyros klausimai 19, 1979, 125– 130), o formie dawnego, obecnie już nieistniejącego terminu rykūnia „główna zarządzająca sprawami” (Lietuvių kalbotyros klausimai 22, 1983, 124–127), o słowach draũgas, bičiùlis (Mintis ir ženklas, 1983, 104–110), svẽčias / svetỹs, viešnià (Ženklas ir prasmė, 1986, 62–75), bérnas, mergà (Žodžiai ir prasmės, 1991, 36–40), o historii słów kiemas „wieś”, kiemionis „wieśniak”, kiemystė „wiejska szorstkość” (Kalbos kultūra 33, 1977, 81–82), a także o użyciu słów giminė, gentis, šeimyna, valdonas „poddany” (Lietuvių kalbotyros klausimai 20, 1980, 101–107) w pismach Konstantinasa Sirvydasa. 1 Można się pocieszać jedynie tym, że taki los spotkał wiele rozpraw napisanych w okresie sowieckim. Przecież drzwi wydawnictw szerzej otworzyły się dla prac tego rodzaju dopiero przed kilkoma laty, gdy w Instytucie Języka Litewskiego zaczęto wydawać serię książek Opera Linguistica Lithuanica. 344 KaLbos KuLtūra | 81 Do nich przylegają jeszcze artykuły o historii terminu pokrewieństwa vèsti(s) „wziąć za żonę” (LTSR MA darbai 2(95), 1986, 113–117), o pochodzeniu słowa sbras (Baltistica 29(2), 1995, 184–187), o problemach opracowywania słownika historycznego i etymologicznego (Lietuvių kalbotyros klausimai 37, 1997, 209–214), o uwagach etymologicznych w dziele Pranasa Skardžiusa Lietuvių kalbos žodžių daryba (Lietuvių kalbotyros klausimai 38, 1997, 21–26), a także recenzje książki Algirdasa Sabaliauskasa Lietuvių kalbos leksika (Baltistica 27(2), 1994, 100–102), etymologicznego słownika języka łotewskiego Konstantinasa Karulisa (Baltistica 29(2), 1994, 215–217), monografii Danieliausa Peti (Petit) Apophonie et catégories grammaticales dans les langues baltiques (Acta Linguistica Lithuanica 53, 2005, 111–116). Należy jeszcze podkreślić, że w latach 1987–1996 Karaciejus wraz z innymi osobami opracowywał na Uniwersytecie Wileńskim kartotekę etymologicznego słownika języka litewskiego. Pracą tą kierował Vincas Urbutis. W ten sposób kładziono fundamenty nowego słownika etymologicznego. Ponadto na potrzeby bibliografii publikowanej w czasopiśmie Linguistica Baltica Karaciejus przez kilka lat (t. 1–8) gromadził informacje o pracach bałtystycznych wydanych na Litwie. Kolejnym ważnym obszarem pracy językoznawcy są badania nad dawnymi pismami i ich publikowanie. Wydał postyllę z Wolfenbüttel2 (1995), Kazania Kiprijona Lukauskasa3 (1996), Kolędy Marcina Mažvydasa (1997). Wkrótce powinno ukazać się naukowe wydanie rękopiśmiennego zbioru kazań z początku XVIII w. Contiones Lituanicae, który przez dłuższy czas zalegał w wydawnictwie. Przygotowywane do druku są także inne rękopiśmienne zbiory kazań (por. Naujasis židinys 9, 1996). Karaciejus przyczynił się także do powstania antologii litewskich pieśni kościelnych z XVI–XVIII w. Giesmės dangaus miestui (1998). Obecnie pomaga Vincentasowi Drotvinowi, przygotowującemu do druku słownik Jakuba Brodowskiego. Obszernymi recenzjami o charakterze analitycznym Karaciejus powitał opracowane przez Jonasa Palionisa (Baltistica 32(1), 1997, 131–132; Acta Linguistica Lithuanica 45, 2001, 187–201), Vincentasa Drotvinasa (Archivum Lithuanicum 1, 1999, 171–178), Guido Micheliniego (Baltistica 32(2), 1998, 307–309; 36(2), 2002, 320–324; Acta Linguistica Lithuanica 53, 2005, 116–125), Dainorę Pociūtė (Acta Linguistica Lithuanica 51, 2004, 115–121) wydania różnych tekstów starolitewskich 2 prawda, tutaj oparto się na fotokopii, a sam rękopis tego unikatowego zabytku języka litewskiego z XVI w., przechowywany w Wolfenbüttel, w Bibliotece Księcia Augusta (Herzog August Bibliothek Wolfenbüttel, sygnatura cod. Guelf. 11. 2 aug. 20), niestety nie był jeszcze dostępny Karaciejusowi. Obecnie dogłębnie bada go Jolanta Gelumbeckaitė; w 2007 r. obroniła habilitację w Niemczech. 3 Wspólnie z Vytautasem Zinkevičiusem sporządzono komputerową konkordancję form tego rękopisu. Na jego podstawie sporządza się indeks słów. S. AmbrAzAS. Józef Karaciej ukończył 60 lat 345 publikacji. recenzował dzieło Jocheno D. range’a Bausteine zur BretkeFor schung (Linguistica Baltica 2, 1993, 251–252), książkę Jonasa Palionisa Lietuvių rašomosios kalbos istorija (Darbai ir dienos 4(13), 1997, 223–225). Na biurku Karaciejusa leży rozpoczęta monografia o języku XViii-wiecznych litewskich pism kościelnych Wielkiego Księstwa Litewskiego. Na ten temat ukazało się już kilka artykułów (Lietuvių kalbotyros klausimai 39, 1998, 134–139; Žmogus ir žodis 2, 2000, 24–26; Acta BalticoSlavica 30, 2006, 173–179). Stopniowo wyłania się z nich obraz, że w XViii wieku w Wielkim Księstwie Litewskim nie nastąpił tak wielki upadek piśmiennictwa litewskiego4, jaki często się przedstawia, że w tym czasie nadal rozwijały się tradycje języka pisanego, opartego na średnim interdialekcie (jedynie z coraz grubszą warstwą żmudzką), zapoczątkowane w czasach Mikołaja Daukszy, że także większość slawizmów używanych w omawianym okresie jest zasadniczo taka sama jak w piśmiennictwie XVi–XVii wieku, a o ich większej częstotliwości zadecydował właściwy epoce baroku język „makaroniczny”. Warto wymienić artykuły o Katechizmie Marcina Mažvydasa (Darbai ir dienos 4(13), 1997, 93–98; przekład na język angielski opublikowano w wydawnictwie Martynas Mažvydas and Old Lithuania, 1998, 159–172); o zasadach opracowania oraz znaczeniu dla lituanistyki dzieła Jurgisa Gerulisa Senųjų lietuvių kalbos skaitymai (Lie tuvių kalbotyros klausimai 36, 1996, 25–29). Dialektolodzy powinni być wdzięczni Karaciejusowi za przetłumaczoną przez niego na język litewski monografię Roberta Gauthiota (Gotjo) (1876–1916) Buivydžių šnekta (1990). ponadto w osobnym artykule omówił mało komu znane sprawozdanie z podróży na Litwę w 1900 r. (Kalbos istorijos ir dialektologijos problemos 1, 2005, 224–240). Przygotowuje się również do wydania inne ważne dla lituanistyki prace tego francuskiego uczonego o tragicznych losach. Karaciejus interesował się także próbami etymologizowania litewskich słów podejmowanymi przez szwajcarskiego językoznawcę Adolfa Picteta (Piktė) (Kalbos kultūra 39, 1980, 95–97), przetłumaczył na język litewski recenzję Antoine’a Meilleta (Antuano Mejė) na temat studium Kazimierasa Būgi Aistiškus studijus (Lietuvių kalbotyros klausimai 20, 1980, 50– 52), sam (tamże, 86–96) oraz wspólnie z Algirdasem Sabaliauskasem (tamże, 54–86) opublikował zbiór listów Būgi. pisał o znaczeniu prac Būgi dla ortografii języka ogólnego (Kalbos kultūra 28, 1975, 42–48) oraz na tematy aktualne dla współczesnej kultury języka (Kalbos kultūra 26, 1974, 38–39; 27, 1974, 53–55). 4 Na to jeszcze w ponurych czasach sowieckich (w 1981 r., w wewnętrznej recenzji podręcznika Jonasa Kabelki Baltų filologijos įvadas) zwrócił uwagę Aleksas Girdenis (Kalbotyros darbai 2, 2000, 393). a ostatnio w ogóle przybywa uczonych trzeźwiej oceniających piśmiennictwo tego okresu (por. literaturę wskazaną w przyp. 3, Archivum Lithuanicum 5, 2003, 378). Mimo to wciąż brakuje tu wyczerpujących, obejmujących wszystko studiów. 346 KuLtura Języka | 81 Karaciejus przyczynił się również do kształcenia nowego pokolenia lituanistów na Uniwersytecie Wileńskim i Uniwersytecie Witolda Wielkiego. jednak swoimi korzeniami jest najbardziej związany z Zakładem Historii Języka i Dialektologii Instytutu Języka Litewskiego. Tu dojrzał jako naukowiec, tu też obecnie z powodzeniem pracuje. Kończąc, chciałbym życzyć Drogiemu Koledze, aby mimo wszystkich burz i nawałnic jeszcze długo, długo w ogrodzie jego ducha dojrzewały wciąż nowe, nigdy niepsujące się owoce nauki.