Juozui Karaciejui sukako 60 metų

SAULIUS AMBRAZAS Instytut Języka Litewskiego JUOZAS KARACIEJUS OBCHODZI 60. URODZINY Docent dr Juozas Karaciejus w 2008 r. obchodził 60. jubileusz. Urodził się 12 stycznia 1948 r. (według dokumentów 28 października) w Cimaniūnai, w rejonie łoździejskim. Z tej okazji, nawet jeśli tylko na chwilę spojrzymy wstecz, w niejednym miejscu dostrzeżemy głęboko wyryte, niezatartą ślady jego działalności lub skierowane w przyszłość linie przerywane. Szczególne znaczenie dla językoznawstwa historycznego ma rozprawa doktorska z filologii (wówczas kandydacka), obroniona w 1987 r. na Uniwersytecie Wileńskim, której ostateczna wersja, zgodnie z ówczesnymi wymogami, została napisana po rosyjsku: История социальных терминов литовского языка (на материале письменных памятников XVI–XVIII вв.), której promotorem był Algirdas Sabaliauskas. Jest to dość obszerne, dwuczęściowe dzieło (ponad 200 stron maszynopisu). Zbadano w nim pochodzenie dawnych terminów społecznych języka litewskiego, a przede wszystkim zebrano z różnych źródeł przykłady ich użycia w dawnych tekstach litewskich. Szkoda, że ta pod wieloma względami bardzo potrzebna praca nie została opublikowana jako osobna książka1. Ukazało się jedynie kilka krótkich artykułów na ten temat, rozproszonych w różnych publikacjach i nieoddających całości rozprawy: o wcześniejszych objaśnieniach pochodzenia terminów liaudis, šeima, tauta (Lietuvių kalbotyros klausimai 19, 1979, 125–130), o formie dawnego, dziś już zanikłego terminu rykūnia „najwyższa zarządczyni spraw” (Lietuvių kalbotyros klausimai 22, 1983, 124–127), o historii słów draũgas, bičiulis (Mintis ir ženklas, 1983, 104–110), svẽčias / svetỹs, viešnia (Ženklas ir prasmė, 1986, 62–75), bėrnas, mergà (Žodžiai ir prasmės, 1991, 36–40), o także o użyciu słów kiemas „wieś”, kiemionis „wieśniak”, kiemystė „wiejska szorstkość” (Kalbos kultūra 33, 1977, 81–82), giminė, gentis, šeimyna, valdonas „poddany” (Lietuvių kalbotyros klausimai 20, 1980, 101–107) w pismach Konstantinasa Sirvydasa. 1 Pocieszać można się chyba tylko tym, że podobny los spotkał wiele rozpraw napisanych w czasach sowieckich. Przecież drzwi wydawnictw otworzyły się szerzej dla prac tego rodzaju dopiero kilka lat temu, gdy w Instytucie Języka Litewskiego zaczęto wydawać serię książkową Opera Linguistica Lithuanica. S. AMBRAZAS. Juozui Karaciejui sukako 60 metų 343 Do tego dochodzą artykuły o historii terminu pokrewieństwa vėsti(s) „pojąć za żonę” (LTSR MA darbai 2(95), 1986, 113–117), o pochodzeniu słowa sėbras (Baltistica 29(2), 1995, 184–187), o problemach związanych z opracowaniem słownika historycznego i etymologicznego (Lietuvių kalbotyros klausimai 37, 1997, 209–214), o uwagach etymologicznych w dziele Pranasa Skardžiusa Lietuvių kalbos žodžių daryba (Lietuvių kalbotyros klausimai 38, 1997, 21–26), a także recenzje książki Algirdasa Sabaliauskasa Lietuvių kalbos leksika (Baltistica 27(2), 1994, 100–102), łotewskiego słownika etymologicznego Konstantīnsa Karulisa (Baltistica 29(2), 1994, 215–217), monografii Danieliusa Petita (Petit) Apophonie et catégories grammaticales dans les langues baltiques (Acta Linguistica Lithuanica 53, 2005, 111–116). Należy jeszcze podkreślić, że w latach 1987–1996 Karaciejus wraz z innymi osobami opracowywał na Uniwersytecie Wileńskim kartotekę do etymologicznego słownika języka litewskiego. Pracą kierował Vincas Urbutis. W ten sposób kładziono podwaliny pod nowy słownik etymologiczny. Ponadto przez kilka lat (t. 1–8) Karaciejus zbierał informacje o pracach bałtystycznych opublikowanych na Litwie do bibliografii zamieszczanej w Linguistica Baltica. Kolejnym ważnym obszarem pracy językoznawcy są badania nad dawnymi tekstami i ich publikowanie. Wydał Wolfenbüttelio postilę2 (1995), Kazania3 Kiprijonasa Lukauskasa (1996) oraz Kolędy Martynasa Mažvydasa (1997). Wkrótce powinna ukazać się naukowa edycja rękopiśmiennego zbioru kazań z początku XVIII w. Contiones Lituanicae, który przez długi czas zalegał w wydawnictwie. Przygotowywane są do druku także inne rękopiśmienne zbiory kazań (por. Naujasis židinys 9, 1996). Karaciejus uczestniczył także w przygotowaniu antologii litewskich pieśni kościelnych z XVI–XVIII w. Giesmės dangaus miestui (1998). Obecnie pomaga Vincentasowi Drotvinowi, który przygotowuje do druku słownik Jokūbasa Brodovskisa. Karaciejus podjął obszernymi recenzjami analitycznymi edycje różnych dawnych tekstów przygotowane przez Jonasa Palionisa (Baltistica 32(1), 1997, 131–132; Acta Linguistica Lithuanica 45, 2001, 187–201), Vincentasa Drotvinasa (Archivum Lithuanicum 1, 1999, 171–178), Guida Michelini (Baltistica 32(2), 1998, 307–309; 36(2), 2002, 320–324; Acta Linguistica Lithuanica 53, 2005, 116–125) oraz Dainory Pociūtė (Acta Linguistica Lithuanica 51, 2004, 115–121). 2 Należy jednak zaznaczyć, że oparto się tu na fotokopii, a sam rękopis tego unikatowego zabytku języka litewskiego z XVI w., przechowywany w Wolfenbüttel, w Bibliotece Księcia Augusta (Herzog August Bibliothek Wolfenbüttel, sygnatura Cod. Guelf. 11. 2 Aug. 2⁰), niestety nie był jeszcze dostępny Karaciejusowi. Obecnie szczegółowo bada go Jolanta Gelumbec kaitė, która w 2007 r. uzyskała habilitację w Niemczech. 3 Wspólnie z Vytautasem Zinkevičiusem sporządzono komputerową konkordancję form tego rękopisu. Na jej podstawie przygotowywany jest indeks wyrazów. 344 KALBOS KULTŪRA | 81 pozycje. Recenzował dzieło Jocheno D. Range’a Bausteine zur Brete-Forschung (Linguistica Baltica 2, 1993, 251–252), książkę Jono Palionisa Lietuvių rašomosios kalbos istorija (Darbai ir dienos 4(13), 1997, 223–225). Na biurku Karacieja leży rozpoczęta monografia o języku XVIII-wiecznych litewskich tekstów kościelnych. Ukazało się już kilka artykułów na ten temat (Lietuvių kalbotyros klausimai 39, 1998, 134–139; Žmogus ir žodis 2, 2000, 24–26; Acta Baltico-Slavica 30, 2006, 173–179). Stopniowo wyłania się z nich obraz, że w XVIII wieku w Wielkim Księstwie Litewskim nie nastąpił tak wielki upadek litewskiego piśmiennictwa4, jak często się przedstawia; że kontynuowano wówczas tradycje języka pisanego opartego na interdialekcie środkowym (z coraz grubszą jednak warstwą żmudzką), zapoczątkowane w czasach Mikołaja Daukszy; oraz że większość slawizmów używanych w omawianym okresie była zasadniczo taka sama jak w tekstach XVI–XVII wieku, a ich większą częstotliwość warunkował charakterystyczny dla epoki baroku „makaroniczny” język. Na uwagę zasługują artykuły o Katekizmą Martynasa Mažvydasa (Darbai ir dienos 4(13), 1997, 93–98; przekład na język angielski opublikowano w tomie Martynas Mažvydas and Old Lithuania, 1998, 159–172); o zasadach opracowania Senųjų lietuvių kalbos skaitymų Jurgisa Gerulisa i ich znaczeniu dla lituanistyki (Lietuvių kalbotyros klausimai 36, 1996, 25–29). Dialektolodzy powinni być wdzięczni Karaciejowi za przetłumaczoną przez niego na język litewski monografię Roberta Gauthiota (Gotio) (1876–1916) Buvydžių šnekta (1990). Ponadto w osobnym artykule omówił mało znane sprawozdanie z podróży na Litwę w 1900 roku (Kalbos istorijos ir dialektologijos problemos 1, 2005, 224–240). Przygotowuje się do wydania także inne prace tego francuskiego uczonego o tragicznych losach, ważne dla lituanistyki. Karaciejus interesował się również próbami etymologizowania litewskich słów podejmowanymi przez szwajcarskiego językoznawcę Adolfa Picteta (Piktė) (Kalbos kultūra 39, 1980, 95–97), przetłumaczył na język litewski recenzję Antoine’a Meilleta (Antuano Mejė) o Aistiškus studijus Kazimierasa Būgi (Lietuvių kalbotyros klausimai 20, 1980, 50–52), samodzielnie (tamże, 86–96) oraz wspólnie z Algirdasem Sabaliauskasem (tamże, 54–86) opublikował zbiór listów Būgi. Pisał o znaczeniu prac Būgi dla ortografii języka ogólnego (Kalbos kultūra 28, 1975, 42–48), a także o tematach istotnych dla współczesnej kultury języka (Kalbos kultūra 26, 1974, 38–39; 27, 1974, 53–55). 4 Na to zwrócił uwagę jeszcze w późnym okresie sowieckim (w 1981 roku, w wewnętrznej recenzji podręcznika Jono Kabelki Baltų filologijos įvadas) Aleksas Girdenis (Kalbotyros darbai 2, 2000, 393). W ostatnim czasie przybywa zresztą uczonych, którzy bardziej trzeźwo oceniają piśmiennictwo tamtej epoki (por. Archivum Lithuanicum 5, 2003, 378, literatura wskazana w przyp. 3). Mimo to wciąż brakuje tu wyczerpujących, całościowych studiów. S. AMBRAZAS. Juozui Karaciejui sukako 60 metų 345 Karaciejus przyczynił się również do kształcenia nowego pokolenia lituanistów na Uniwersytecie Wileńskim i Uniwersytecie Witolda Wielkiego. Jednak korzeniami jest najmocniej związany z Działem Historii Języka i Dialektologii Instytutu Języka Litewskiego. Tutaj dojrzał jako naukowiec i tutaj nadal z powodzeniem pracuje. Na zakończenie chciałbym życzyć drogiemu Koledze, aby mimo wszystkich burz i wichrów w ogrodzie jego ducha przez długie, długie lata dojrzewały wciąż nowe, nigdy niespożyte owoce nauki. 346 KALBOS KULTŪRA | 81