Dėl „sekančio“ klausimo

D Y S K U S J E DAINIUS RAZAUSKAS Instytut Literatury Litewskiej i Folkloru W SPRAWIE NASTĘPUJĄCEGO PYTANIA synowi Daugilasowi, który skłonił mnie do dokładniejszego zbadania tej kwestii Ten tekst powstał w trakcie próby uporządkowania kwestii zalecanych i niezalecanych znaczeń imiesłowu sekantis oraz jego dopuszczalnego i niedopuszczalnego użycia. Choć nie jestem zawodowym językoznawcą, ośmielam się sądzić, że mam pewne prawo do tego — do próby zrozumienia zagadnień mojego języka ojczystego. Tym bardziej że najpierw próbowałem je zrozumieć, zwracając się właśnie do językoznawców, i dopiero później, może nieco z rozpaczy, odważyłem się sam nad nimi zastanowić. Niech moje próby zostaną jak najsurowiej osądzone przez tych, którzy znają się na tej sprawie o wiele lepiej, a z jakichś niezrozumiałych dla mnie powodów nie zechcieli jej wyjaśnić. Czyż nie jako pierwszy konsekwentnie poprawiał użycie imiesłowu sekantis patriarcha naszego języka ogólnego, Jonas Jablonskis1? Na przykład: Przedstawienie przełożono na n a s t ę p n ą (= k o l e j n ą) sobotę; N a s t ę p n y zjazd wyznaczono za dwa lata w Moskwie, poprawiono na: K o l e j n y zjazd odbędzie się w Moskwie za dwa lata; Mogę poradzić gospodarzowi, by leczył chore świnie n a s t ę p u j ą c y m sposobem, poprawiono na: Leczcie świnie t y m sposobem…; (Trzeba) wytrzeć całą świnię n a s t ę p u j ą c ą zaprawą, poprawiono na: Świnię trzeba wytrzeć t ą zaprawą… (Jablonskis 1935: 107, 179; 1936: 159, 161; 1959: 108, 184, 448, 450). A jako podsumowanie: „Sekamas, sekantis = 1) następny, kolejny, 2) ten, oto ten. Np.: 1) następne posiedzenie (nie: posiedzenie następujące) odbędzie się w środę; ci ludzie (nie: ludzie następujący) zostali zabici.” 1 Za poradę, by sięgnąć do przedwojennych pism J. Jablonskiego, wskazówkę, by skorzystać z indeksów Kultury języka, wspomniany niżej artykuł Mantasa Adomėnasa, kilka cennych uwag merytorycznych i po prostu życzliwość pragnę podziękować dr. Pranasowi Kniūkštasowi. 224 KALBOS KULTŪRA | 81 „W tej sprawie zwykle skłonny jestem używać następujących słów naszego języka: 1) dalsze, obecnie z kolei (następne, kolejne) posiedzenie odbędzie się w tę środę; 2) zabić (zastrzelić, zamordować, rozstrzelać...) to byli ci ludzie Burbulów: Antanas, Jonas i Petras. Nie chciałbym w żaden sposób powiedzieć tymi słowami, że wyrazy sekamas, sekantis są w języku niedopuszczalne, że zawsze należy je poprawiać: tymi dwoma słowami naszego języka nie należy się posługiwać tylko wtedy, gdy nie ma ku temu żadnego powodu...; poprawiać je (sekamas, sekantis) należy tylko tam, gdzie pisarz użył ich w sposób nieludzki” (Jablonskis 1936: 202). Po Jonie Jablonskim podążył kolejny wielki normatywista i puryfikator języka litewskiego, Juozas Balčikonis. Na początek warto przytoczyć jego poprawkę: W n a s t ę p n y m (=kolejnym...) tygodniu wydarzenia wyraźnie przycichły. Tak wyjaśnia tę poprawkę: „E. Viskanta chce pozostawić bez poprawki wyrażenia «następnego dnia, następnego tygodnia, następnej lekcji», ponieważ wymaga tego «precyzja języka». Cóż to za precyzja, jeśli nadamy słowom naszego języka znaczenie, którego nie mają! Czy mówimy: «Jaki dzień następuje po jutrze?» «Jaki miesiąc następuje potem?» «Jaka lekcja następuje teraz?» Skoro tak nie mówimy, nie możemy też używać wyrażeń „następnego dnia”, „następnego miesiąca”, „następnej lekcji”. Mamy do tego celu: „kolejnego dnia”, „kolejnego miesiąca”, „kolejnej lekcji”, „w nadchodzącym tygodniu”, „w nadchodzącym miesiącu” (por. „Jak nazywa się ten miesiąc, który nadchodzi?”), „w nadchodzących latach”. Jeśli powiem: „w nadchodzącym tygodniu jadę na wieś”, „w nadchodzących latach będę mieszkać w mieście”, czy ktokolwiek może jeszcze nie rozumieć, co mówię?”. Oto jeszcze kilka jego poprawek: umawiali się, gdzie i kiedy spotkać się następnym (= kolejnym) razem; (pszczoła) zeszła niżej do następnego (= kolejnego) kwiatka; już następnego (= kolejnego) dnia dwudziestu mężczyzn... ma stawić się w majątku; wiosną następnego (= kolejnego) roku nostrzyk został nawożony (Balčikonis 1978: 145, 155–156, 225, 288, 292, 307). Po wielkich postaciach naszego języka idą także jego późniejsi działacze, ale nie wszyscy. Krótko omówimy najważniejsze wyrażone opinie. Nijolė Sližienė pisze: „Gdy prosi się o zgłaszanie kandydatur do honorowego prezydium, czasem słyszymy: na honorowe prezydium proponujemy osoby w następującym składzie lub w następnym składzie, a nawet na honorowe prezydium proponujemy w następnej kolejności. Takie sformułowania są również kalkami. Szczególnie naganny jest tu imiesłów następnego, użyty zamiast zaimków tego, takiego, takiego, a przysłówek następnie jest w takich przypadkach zupełnie nie do przyjęcia. Należałoby powiedzieć: do honorowego prezydium proponujemy... (albo do honorowego prezydium proponujemy tych towarzyszy...)” (Sližienė 1969: 18). Kazys Ulvydas stwierdza: „Trzeba powiedzieć, że bardzo często, zwłaszcza w mowie potocznej inteligencji, niepoprawnie używa się czasownika sekti i jego derywatów. Oto kilka konkretnych błędów w użyciu tego czasownika i jego derywatów: D. RAZAUSKAS. Dėl sekančio klausimo 225 Z tego w y n i k a, że nie przyjdą do pracy społecznej; Uwzględniwszy wcześniej przedstawiony materiał, w y n i k a …; To wskazuje n a s t ę p u j ą c e; Komisja stwierdza (zauważa) n a s t ę p u j ą c e; Poniżej (dalej) n a s t ę p u j ą podpisy; Widzimy to z n a s t ę p u j ą c e j tabeli; Prace rozdzielono n a s t ę p u j ą c o. Takie użycie czasownika sekti i jego derywatów jest niezgodne z językiem litewskim. To nic innego jak kiepskie tłumaczenie niemieckiego czasownika folgen i jego derywatów albo rosyjskiego следовать i jego derywatów. Po litewsku można powiedzieć tylko tak: Co z tego wynika? Wynika z tego, że nie przyjdą do pracy społecznej; Oto co pokazuje wcześniej przedstawiony materiał; Oto co to pokazuje; Komisja stwierdza (zauważa) właśnie to; Poniżej (dalej) znajdują się podpisy; Widzimy to z tej tabeli; Prace rozdzielono w ten sposób” (Ulvydas 1972: 25–26). Na uwagę zasługuje artykuł Klementiny Vosyly tė „Znaczenia czasownika sekti”. Podkreśliwszy, że czasownik sekti jest wieloznaczny, i wyliczywszy jego znaczenia, językoznawczyni dodaje: „Oprócz wymienionych znaczeń czasownik sėkti (sėka, sėkė) występuje w tekstach jeszcze w następujących znaczeniach: 1) «iść, być, dziać się bezpośrednio po czymś», np.: po przychodni n a s t ę p o w a ł y (= odbywały się, rozpoczynały) wizyty domowe u chorych; 2) «wynikać, stawać się jasnym, być widocznym», np.: Z tego w y n i k n ą ł (= okazał się) wniosek, że chłop nigdy nie przyswoi sobie właściwego poglądu na przyrodę. W tych znaczeniach czasownik sekti jest niedopuszczalny, ponieważ są to znaczenia obce. O niedopuszczalności tych znaczeń mówiono już w poprzednich zeszytach «Kultury Języka». Niedopuszczalny jest także imiesłów sėkantis, -i w znaczeniu «ten, ten oto, taki», np.: Zakres omawianych zagadnień jest n a s t ę p u j ą c y (= taki); Porządek prac jest n a s t ę p u j ą c y (= taki). Jednak imiesłów sėkantis, -i w znaczeniu «który następuje po czymś, kolejny» jest dopuszczalny w języku litewskim. Uznaje to również „Słownik współczesnego języka litewskiego” (oba wydania), np.: N a s t ę p n y numer gazety; Wysiądziemy na n a s t ę p n y m przystanku». Dalej podano trzy przykłady z LKŽ, w tym jeden z Donelaitisa: Dlatego każdy powinien tak się zatroszczyć... aby po załatwieniu swoich spraw każdego dnia nie zapominał też o załatwieniu s p r a w n a s t ę p n e g o d n i a. I wyjaśniono: „Proponowane w tym celu słowa kolejny, nadchodzący, dalszy mogą powodować nieporozumienia albo zaciemniać myśl. Mimo to w przypadkach, gdy słowa kolejny, nadchodzący, dalszy doskonale wyrażają to samo co sekantis, należałoby ich używać. Na przykład zdanie N a s t ę p n e g o lata będę wypoczywać nad morzem jest całkowicie jasne i zrozumiałe, nie ma więc potrzeby mówić N a s t ę p n e g o lata będę wypoczywać nad morzem” (Vosyl ytė 1978: 50; przykłady zob. LKŽ XII 318). Ponownie K. Ulvydas, ale już precyzyjniej i jaśniej: „Nie należy też poprawiać słowa sekantis, używanego w znaczeniu «który następuje po czymś». „Słownik współczesnego języka litewskiego 226 KALBOS KULTŪRA | 81 W „Słowniku języka litewskiego” uznano za normatywne takie znaczenie wyrazu sekantis i podano przykłady: Sekantis laikraščio numeris; Išlipsim sekančioje stotelėje. Nie ma podstaw, by nie uznawać tego znaczenia. W innych przypadkach jednak wyraz sekantis jest po prostu niedopuszczalny. Na przykład wypowiedzi Tai rodo sekanti lentelė; Komisijos sudėtis sekanti należy poprawić następująco: Tai rodo ši lentelė; Komisijos sudėtis tokia” (Ulvydas 1986: 6). Nie można oczywiście pominąć opracowanych przez Aldonasa Pupkisa Kalbos praktikos patarimų (dalej – KPP), gdzie również stwierdza się, że czasownik sekti „nie powinien być używany w znaczeniu «być, iść zaraz po czymś»: Kas s e k a (= Kas eina, kas yra) tuoj po žiemos? Žemiau s e k a (= eina, yra) parašai. S e k ė (= Buvo) du tikslūs smūgiai (Paskui, toliau – du tikslūs smūgiai). Toliau s e k a (Toliau eina, yra; Toliau –) informacija apie Vilniaus grąžtų gamyklos pirmūnus». O imiesłowie sekantis powiedziano, że nie powinien być używany w znaczeniach: 1. «ten, taki, tego rodzaju» (przed wyliczeniem): Vilniuje dabar veikia s e k a n č i o s (= šios) parodos. Kolektyvas priėmė s e k a n č i u s (= šiuos, tokius) įsipareigojimus. Mums reikia s e k a n č i ų (= tokių) specialistų. Sudaryta komisija s e k a n č i o s sudėties (= tokia komisija). Gauname s e k a n č i a s (= šias, šitokias, tokias) lyg tis. Vaikams miego trukmė siūloma s e k a n t i (= tokia, šitokia; geriau Vaikams rekomenduojama miegoti šitiek). Gydyti galima s e k a n č i u (šiuo, šitokiu, tokiu) būdu; 2. «oto co, oto dlaczego» (przed wyjaśnieniem): Atsakydamas į jūsų raštą, pranešu s e k a n t į (= pranešu štai ką; pranešu). Tai rodo s e k a n t į (= štai ką). Sprendimas paliktas galioti dėl s e k a n č i o (= dėl šių priežasčių, motyvų; štai dėl ko; dėl to, kad...). Należy go natomiast używać w taki sposób: S e k a n t i s vilko pėdomis medžiotojas apsižvalgė. Jį s e k a n t y s žmonės sustojo” (KPP 256–257). Wreszcie uchwała Państwowej Komisji Języka Litewskiego uznaje, że wyraz sekantis,-i nie powinien być używany w znaczeniach: 1. «ten, taka, tego rodzaju» (przed wyliczeniem): Vilniuje šiuo metu veikia s e k a n č i o s (= šios, tokios) parodos: [...]; 2. «oto co; oto dlaczego» (przed wyjaśnieniem): Atsakydamas į jūsų raštą pranešu s e k a n t į (= štai ką):... (LKKN 145). Nie twierdzę, że przedstawiłem wszystkie opinie językoznawców w tej kwestii — być może coś mi umknęło — ale z tego, co powiedziano, jasno wynika, że mamy tu może do czynienia z pewną sprzecznością, niezgodą, lecz w istocie z brakiem konsekwencji i precyzji albo nawet (pół)świadomym przemilczeniem. Ograniczmy się tym razem do jednego pytania: czy należy uznać za poprawne, czy też nie, znaczenie czasownika sekti «iść po (czymś)», a tym samym znaczenie imiesłowu sekantis «idący po» albo «ten, który idzie po»? D. RAZAUSKAS. Dėl sekančio klausimo 227 J. Jablonskis podkreśla, że wyraz sekantis wcale nie jest niedopuszczalny — jest niedopuszczalny tylko «bez żadnej potrzeby», «nieludzko», jednak z niektórych poprawianych przez niego przykładów (Vaidinimas atidėtas s e k a n č i a m (= kitam) šeštadieniui; kitas posėdis (ne: sekantis posėdis) bus trečiadienį) wynika, że za «nieludzkie» uważał również znaczenie «idący po». O znaczeniu samego czasownika sekti «iść po» J. Jablonskis nic nie mówi (Jablonskis 1935: 107; 1936: 202). J. Balčikonis odrzuca takie znaczenie czasownika i na tej podstawie odrzuca odpowiednie znaczenie imiesłowu («Argi mes sakome: „Kuri rytoj diena seka?“... Jei to nevartojame, tai negalime vartoti ir „sekančią dieną“...», zob. s. 225), a zamiast nich proponuje między innymi czasownik ateiti i imiesłów ateinantis (Balčikonis 1978: 155–156). Zdaniem K. Vosyl y tė, czasownik sekti w znaczeniu «iść, być, odbywać się zaraz po czymś» nie powinien być używany, «jednak imiesłów sekantis, -i „który idzie po czymś, następny” jest używany w języku litewskim»; jego użycie dopuszcza bowiem także Dabartinės lietuvių kalbos žodynas (oba wydania). Ponadto podaje ona przykłady z naszej klasyki, potwierdzając tym samym, że tradycja używania wyrazu sekantis w takim znaczeniu jest dość stara. Rzeczywiście, «słowa proponowane do tego celu: kitas, ateinantis, tolesnis mogą wywołać nieporozumienie albo zaciemnić myśl», ponieważ kitas to pojęcie znacznie szersze niż samo «następny, idący bezpośrednio po». A jednak z jakiegoś powodu «nie ma potrzeby mówić S e k a n č i ą v a s a r ą atostogausiu pajūryje» (Vosyl y tė 1978: 50) — czyżby to był hołd składany autorytetom? Według K. Ulvyda również «nie należy poprawiać wyrazu sekantis używanego w znaczeniu „który idzie po czymś”, ponieważ „nie ma podstaw, by nie uznawać tego znaczenia”» (Ulvydas 1986: 6). Również w zaleceniach KPP czasownik sekti nie powinien być używany w znaczeniu «być, iść zaraz po czymś» (KPP 257), natomiast kwestię użycia imiesłowu sekantis w odpowiednim znaczeniu pominięto — po prostu przemilczano go, nie wspominając o nim ani wprost, ani w żadnym przykładzie. Niestety, tak samo postąpiła również Państwowa Komisja Języka Litewskiego. Czyżby liczono na to, że nikt tego nie zauważy? Można jeszcze dodać, że również w obszernym Lietuvių kalbos žodyne (LKŽ XII 338–339) pierwsze znaczenie czasownika sekti zdefiniowano jako «iść, podążać z tyłu, krok w krok», natomiast drugie — «być, następować zaraz po czymś» — oznaczono jako slawizm, a więc formę niezalecaną. Z kolei w Dabartinės lietuvių kalbos žodyne (DLKŽ) przy czasowniku sekti podano tylko znaczenie «iść, podążać za». Imiesłów sekantis od trzeciego 228 KALBOS KULTŪRA | 81 leidimo (1993) apibūdintas kaip nevartotinas reikšmėmis „kitas 3“ („ateinantis, tolesnis“) ir „šis 1“ („tas, šitas (rodant laiko ar erdvės atžvilgiu artimą asmenį ar daiktą)“, bet nieko nepasakyta apie reikšmę „kitas 4“ („einantis po šito“), pvz.: Ar lipsite kitoje stotelėje? Vadinasi, pastarąja reikšme dalyvis sekantis nėra nevartotinas, vengtinas? Ir paklausti Ar lipsite s e k a n č i o j e stotelėje? nėra jokia kalbos klaida? O jei taip, tai kodėl jis šia reikšme iš visur – ir pirmiausia iš visuomeninio transporto pranešimų – guite išguitas? Ponieważ językoznawcy, jak widać, nie pomagają w tej kwestii zorientować się, spróbuję rozważyć ją sam, na własny rozum. Spróbuję to zrobić w kilku krokach: p i e r w s z y – porównać dwa wspomniane znaczenia czasownika sekti, zalecane i niezalecane; d r u g i – przyjrzeć się znaczeniom czasownika sekti pośrednio, poprzez niektóre jego derywaty, zwykłe i niewątpliwie zalecane wyrazy pokrewne; t r z e c i – omówić samą czynność sekimo, jako podążania z tyłu, z punktu widzenia logiki; c z w a r t y – przyjrzeć się temu, jak postępuje się z odpowiednimi wyrazami w innych językach. Dlatego swoje argumenty nazwę, choćby umownie, semantycznym, leksykalnym, logicznym i typologicznym. 1) A R G U M E N T S E M A N T Y C Z N Y Podstawowe znaczenie czasownika sekti definiuje się jako „iść, podążać za kimś” (DLKŽ), „iść, podążać z tyłu, w ślad za kimś” (LKŽ XII 338); drugie, niezalecane, jako „być, następować zaraz po czymś” (LKŽ XII 339), „być, iść zaraz po czymś” (KPP 257), „iść, być, następować zaraz po czymś” (Vosilytė 1978: 50). Uderza to, że definicje w istocie się nie różnią. Co prawda, przy definiowaniu pierwszego znaczenia ani razu nie użyto słowa „być”, na pierwszym miejscu pojawia się „iść”; jednak przy definiowaniu drugiego również pojawia się „iść” (raz nawet na pierwszym miejscu). Ale czy „być zaraz po czymś” różni się od „iść zaraz po czymś”? Najwyraźniejsza widoczna różnica polega na tym, że czynność w pierwszym znaczeniu odbywa się „potem, z tyłu”, a w drugim – „zaraz po”. Różnica ta jest jednak tylko pozorna, ponieważ przyimek po oznacza tu, według definicji DLKŽ, „następstwo miejsca lub czasu”, z kolei nuoseklus to, według definicji LKŽ, „następujący, odbywający się jeden po drugim”, a więc „idący po”; tymczasem nuoseklus to właśnie to, co seka (o relacji między samymi wyrazami zob. niżej argument leksykalny). A zatem „iść po” = „sekti” = „iść za, z tyłu”. Można by oczekiwać, że te dwa znaczenia zostały jedynie niezręcznie zdefiniowane, a poza tym różnią się bardzo wyraźnie na podstawie podanych poprawnych i niepoprawnych przykładów. Jednak wśród D. RAZAUSKAS. Dėl sekančio klausimo 229 Wśród poprawnych, bez zarzutu przykładów pierwszego znaczenia czasownika sekti podanych w LKŽ znajdują się również takie (co prawda przenośne): Senybiniai žodžiai sekė (objaśnienie: były dziedziczone, przekazywane z ust do ust) ir atasekė lig šių laikų (Antašavà, rej. kupiszki). Vargas vargą seka (teksty); ...apaštalams praneša vargus, juos seksiančius (objaśnienie: które ich spotkają) J. Bretkūno Postilė (czy nie znaczyłoby to samo powiedzieć „które nastąpią potem”); Nelaimės kartais ateina visai nelauktai ir paprastai jos seka viena kitą (A. Vienuolis). Przykłady drugiego, niezalecanego znaczenia są w LKŽ nieliczne i niejasne, tak że nie da się na ich podstawie niczego rozstrzygnąć: Po poliklinikos sekdavo vizitai pas ligonius į namus; Seka pabaiga paguldymo (LKŽ XII 338–339). Ale jeśli nieszczęście może następować po nieszczęściu, a bieda po biedzie, to dlaczego radość nie mogłaby następować po radości, szczęście po szczęściu, a ogólnie każde (neutralne) zdarzenie po innym takim zdarzeniu, albo po prostu raz po raz sekti? A zatem czyż jedno zgromadzenie nie mogłoby następować po drugim, jedno posiedzenie po drugim, jeden (właśnie wydany) numer gazety po (wcześniej wydanym) numerze i tak dalej – sekti? Na jakiej podstawie jedne przykłady odróżnia się od analogicznych innych i uznaje za niezalecane? Na jakiej jednak podstawie rozróżnia się pierwsze, podstawowe (wyłącznie przenośne), i drugie, niezalecane, znaczenia czasownika sekti? Niestety, nie udało mi się uchwycić żadnej rzeczywistej podstawy. 2) ARGUMENT LEKSYKALNY Przyjrzyjmy się, co pośrednio świadczą o tym niektóre inne, niewątpliwie poprawne słowa języka litewskiego — derywaty czasownika sekti. Jeden z nich został już wspomniany — jest nim przymiotnik sekti o tym samym rdzeniu, nuoseklūs, oznaczający „następujący kolejno po sobie, odbywający się, wykonywany”, a także „pracujący nad czymś porządnie, po kolei”; tu także przysłówek nuosekliai, np.: Jis gerai išmoksta pamokas, bet nemoka savo mintis nuosekliai išdėstyti kitiems (LKŽ VIII 953). Jeśli myśli można przedstawić nuosekliai, to znaczy, że tworzą one seką, innymi słowy, seka jedna po drugiej. Jakiekolwiek rzeczy, które mogą być nuoseklūs, mogą takie być tylko dlatego, że seka jedna po drugiej. Ponieważ przymiotnik jest derywatem czasownika, a nie odwrotnie, nuoseklus ma takie znaczenie tylko dlatego, że odpowiednie znaczenie — „iść, odbywać się, być wykonywanym kolejno, jeden po drugim” — ma, a przynajmniej miało i słusznie może mieć, również czasownik sekti. W przeciwnym razie, jak trafnie pisał Mantas Adomėnas, „będąc konsekwentni, musielibyśmy chyba zrezygnować także z konsekwencji” (Adomėnas 1995: 4). 230 KALBOS KULTŪRA | 81 Właśnie wspomniany inny derywat czasownika sekti — rzeczownik sekà — oznacza „następowanie po sobie wydarzeń, zjawisk lub rzeczy” (LKŽ XII 318), a zatem ponownie „następowanie po”. Niech będzie to neologizm sprzed stu czy iluś lat, ale i on świadczy o tym, że czasownik sekti, od którego został utworzony, miał znaczenie „następować po sobie (o wydarzeniach, zjawiskach lub rzeczach)”. Jeśli może istnieć ciąg myśli, słów, zdań, akapitów, stron, a także słupów, przystanków itd., wreszcie całkiem abstrakcyjnych liczb, to znaczy, że one seka jedna po drugiej (podobnie ich eilė może istnieć tylko dlatego, że jedna za drugą = viena po kitos eina). Do słów o tym samym rdzeniu co czasownik sekti należą także przyimek paskui „z tyłu, w ślad za”, przysłówek pãskui „z tyłu” (por. także jego formy pasekomìs, pãseku i in.) oraz przysłówki paskuĩ, paskiaũ „wtedy, gdy poprzednia czynność została wykonana (o czynnościach następujących po sobie kolejno)” lub „po pewnym czasie, później” (LKŽ IX 462, 463, 481, 490–491). Ten ostatni ewidentnie przywołuje „podążanie z tyłu” już nie w przestrzeni, lecz w czasie, i określa jedną czynność względem wcześniejszej jako „odbywającą się po”, zasadniczo „następującą po”. Ponieważ przysłówek ten jest derywatem czasownika, a nie odwrotnie, jego znaczenie opiera się na odpowiednim znaczeniu czasownika; wynika z tego, że czasownikiem sekti można opisać nie tylko „podążanie z tyłu” w przestrzeni, lecz także „następowanie po” w czasie (zob. argument 3 dotyczący tego drugiego znaczenia). Od przysłówka utworzono z kolei przymiotnik paskutinis (oraz pãskutinis). Jego podstawowe znaczenie to „taki, po którym nie ma już innych podobnych rzeczy lub zjawisk; zajmujący koniec szeregu rzeczy lub zjawisk, końcowy, ostateczny” (LKŽ IX 498). Nie ma nawet potrzeby podawać przykładów użycia — każdy wie, że może być zarówno ostatnia godzina, jak i ostatni dzień, a także ostatnia wieczerza, ostatni taniec, ostatnie słowo i cokolwiek innego. To rzecz, która seka (po) wszystkich pozostałych, które ją poprzedzały. (Nawiasem mówiąc, Rosjanie mają utworzony dokładnie w ten sam sposób od czasownika следовать „podążać” przymiotnik послед-ний „ostatni”, który przecież nie stał się pretekstem do zawężenia użycia litewskiego słowa paskutinis!) Wreszcie wyrazem o tym samym rdzeniu jest synonim sekančio, czyli paskesnis „następujący potem, późniejszy”, którego drugie znaczenie „znajdujący się lub następujący po czymś (w szeregu)” nie jest przez nikogo kwestionowane (LKŽ IX 481). Oznacza to, że czasownik sekti, od którego utworzono ten przymiotnik, również miał i może mieć odpowiednie znaczenie „być lub iść po czymś” (właśnie to znaczenie, które jest mu odmawiane!), a imiesłów sekantis może być używany w znaczeniu „znajdujący się lub następujący po czymś”. (Nawiasem mówiąc, dlaczego językoznawcy nie proponowali zastąpienia słowa sekančio słowem paskesnis?) D. RAZAUSKAS. Dėl sekančio klausimo 231 Na podstawie omówionych słów wynika, że myśl, słowo, zdanie, akapit, strona, a także godzina, dzień, miesiąc, wieczerza, taniec, słup, przystanek itd. mogą jak najbardziej poprawnie być sekantis, -i. 3) ARGUMENT LOGICZNY Podstawowe znaczenie czasownika sekti to „iść z tyłu, za czymś”. Jednak eiti można iść nie tylko w przestrzeni, lecz także w czasie; świadczą o tym takie litewskie słowa jak at-eitis i pra-eitis, a potwierdza to propozycja językoznawców (choć nieuzasadniona), by sekančią dieną zastąpić właśnie wyrażeniem ateinančia diena. A skoro można eiti iść w znaczeniu czasowym, można także sekti, co wyraźnie pokazują wspomniane przyimki poprzedzające czasownik paskui, paskiau. J. Balčikonis, posługując się przykładem „Kuris p a s k u i mėnuo seka?” na poparcie swojej krytyki, był pod tym względem niekonsekwentny. Ogólnie rzecz biorąc, ruch postrzegamy dwojako: jako własny ruch (obserwatora) względem nieruchomych przedmiotów otoczenia albo jako ruch przedmiotów otoczenia względem siebie (obserwatora) — zarówno wtedy, gdy obserwator stoi na ziemi, a coś przechodzi obok, jak i wtedy, gdy obserwator stoi na przykład w autobusie, a za oknem mijają go pędzące przydrożne słupy. To samo dotyczy ruchu w sensie czasowym, czyli upływu samego czasu. Gdy obserwator porusza się względem czasu, praeitis jest tym, co już praeita, a ateitis — tym, dokąd ateis (metafory przestrzenne w mówieniu o czasie są nie tylko typowe, lecz wręcz nieuniknione). Z drugiej strony, gdy czas mija obok nieruchomego obserwatora, praeitis jest tym, co już praėjo, a ateitis — tym, co ateina. Język doskonale wyraża tę różnicę, na przykład: p r a e i t a diena, p r a e i t i metai ir p r a e j u s i diena, p r a e j ę metai. W ten sposób podstawowe znaczenie czasownika sekti, „iść z tyłu” w przestrzeni, można z łatwością przenieść na czas. W pierwszym przypadku — ja seku to, co eina przede mną, innymi słowy, to, co jako pierwsze przekracza przede mną chwilę teraźniejszą; ponieważ zaś ja, jako obserwator, zawsze znajduję się w teraźniejszości, zawsze seku tego, co właśnie praėjo. Właśnie na takim postrzeganiu czasu opiera się pojęcie sekėjo: choć śledzący nie podąża za każdym (albo, w tym sensie, nie podąża za każdym z osobna), to jednak koniecznie za tym (tym), kto szedł pierwszy i już minął. W drugim przypadku, który tym razem jest dla nas ważniejszy, przyszłość seka przeszłość. Innymi słowy, każde przyszłe wydarzenie, które następuje po innym, seka je, a więc „idzie z tyłu”, czyli „następuje po”. Niekiedy zresztą zdarzenie nadchodzi jednocześnie w czasie i w przestrzeni — oto na przykład nadciąga chmura, a z niej deszcz; jeśli za nią nadciąga jeszcze jedna chmura, to ta druga z pewnością seka pierwszą w dosłownym znaczeniu tego czasownika (dlatego chmura nadchodząca z tyłu, a wraz z nią deszcz, jest właśnie sekantis). Prawdę mówiąc, 232 KALBOS KULTŪRA | 81 Czas mierzy się wyłącznie zdarzeniami w przestrzeni, inaczej się nie da. A jeśli tak, można powiedzieć też abstrakcyjnie: jeśli zdarzenie A zachodzi wcześniej niż zdarzenie B, to to drugie zachodzi później, a zatem następuje po zdarzeniu A (czyli po nim), i dlatego zdarzenie B następuje po zdarzeniu A. Załóżmy, że zdarzenie A to jeden dzień, a zdarzenie B to następny dzień, bezpośrednio po nim, wtedy dzień B jest następnym dniem po A, a jeśli dzień A to dzisiaj, jutrzejszy dzień jest po prostu następny. To samo, rzecz jasna, dotyczy tygodnia, miesiąca, roku. Albo, powiedzmy, jeśli zdarzeniem A jest zatrzymanie trolejbusu, którym obserwator jedzie ulicą Antakalnio w stronę centrum, na przystanku Sapiegų, a zdarzeniem B — kolejne zatrzymanie tego samego trolejbusu na przystanku Menų gimnazijos, to przystanek Menų gimnazijos następuje po przystanku Sapiegų i dlatego jest następny2. Podobnie, jeśli zdarzeniem A jest jedna strona książki czytana przez czytelnika, a zdarzeniem B — inna strona czytana przez niego, następująca bezpośrednio po niej, to ta druga strona — w sensie czasowym! — rzeczywiście następuje po pierwszej, dlatego jest następna względem niej, albo po prostu następną stroną. To samo, rzecz jasna, dotyczy akapitu, wiersza i słowa. Logika kazałaby co najwyżej poprawić wyrażenie następny po (czym), proponując w jego miejsce następujący (co). Otóż następne słowo jest oczywiście pierwszym po wypowiedzianym, ale następuje po nim, a nie jest następującym po nim. Jednak ani inny, ani nadchodzący nie może logicznie zastąpić słowa „następny”; a jeśli czasem słuchacz „wie, o czym mowa”, jak miał nadzieję J. Balčikonis, to jest to raczej zasługa słuchacza — zmuszony jest „zrozumieć, o czym mowa”. Tak czy inaczej, inny to każdy „nie ten”, a jeśli pośród wszystkich innych jest też „następny”, to tylko przypadkowo i niekoniecznie, wyłącznie ze względu na kontekst; nadchodzący to dowolny z tych, którzy nadchodzą (na przykład jednym z nadchodzących dni jest pojutrze), choć w pojedynczym przypadku, rzecz jasna, może być też następny (jutro), ale znowu niekoniecznie, raczej zależnie od kontekstu (podobnie jak dalszy). Cóż, można powiedzieć, że język nie musi być posłuszny logice albo że język ma „swoją logikę”. Mimo to język i logika są nierozłączne, a tym bardziej nie ma powodu ich przeciwstawiać, kiedy sam język tego nie wymaga. 2 Pokrzepia (ale zarazem i rozczarowuje — czyżby grochem o ścianę?), że już ponad dekadę temu bardzo podobnie myślał Mantas Adomėnas, którego słowa przeczytałem, gdy mój tekst był już właściwie skończony: „Obecnie wolno używać słowa „sekantis” [następny] tylko wtedy, gdy coś następuje po czymś. Ale właśnie tak to wygląda, kiedy jedzie się trolejbusem: jeden przystanek następuje po drugim, język idealnie odzwierciedla doświadczenie jadącego. Rzeczywiście, jak zauważył Drazdauskas, praktyka językoznawców opiera się na jednym nierefleksyjnym założeniu pozytywistycznym: istnieje „obiektywna” rzeczywistość, w której przystanki „stoją” w miejscu, a obserwator przemieszcza się od jednego do drugiego. Może wkrótce nie będzie wolno mówić nawet „słońce wschodzi” i „słońce zachodzi”? Przecież w „obiektywnej rzeczywistości” to nie słońce „wschodzi” i „zachodzi”, lecz my obracamy się wokół niego i wokół osi Ziemi! Czyż wszelkie mówienie nie jest przede wszystkim metaforą [...]?” (Adomėnas 1995: 3) D. RAZAUSKAS. Dėl sekančio klausimo 233 4) ARGUMENT TYPOLOGICZNY J. Balčikonis podkreślał: „To, co mają inne języki, my możemy nie mieć, i odwrotnie — tego, co mamy my, inne języki mogą nie mieć. [...] Możemy używać tylko tego, na co pozwala nasz język, a nie brać sobie wzoru do użycia z innych języków” (Balčikonis 1978: 155). Jednak temu, na co nasz język pozwala i co mógłby mieć, nie szkodzą odpowiednie przykłady z innych języków. A we wszystkich najważniejszych językach Europy odpowiedniki słowa następny używane są również w znaczeniu „następujący po”. Oprócz wspomnianych rosyjskiego следующий i niemieckiego folgend por. także angielskie following, francuskie suivant, wreszcie łacińskie secundus „następujący” i stąd „drugi” (jako „następujący po pierwszym”). Oto i Łotyszom nic nie stoi na przeszkodzie, by używać sekojošs, sekojošais „następujący” (w znaczeniu potocznym). To prawda, polskie następny pochodzi od stąpać, dawniej stępáć „iść, kroczyć, stąpać” i odpowiada rosyjskiemu наступающий „kroczący naprzód” (czy wręcz „depczący po piętach”), ale jako taki oznacza właśnie „idący z tyłu”, a więc „następujący”: Oczywiście ostatni argument nie jest rozstrzygający, ma jedynie charakter pomocniczy, ale, jak widać, i bez niego nie ma żadnych przeszkód, by używać słowa następny w znaczeniu „późniejszy, następujący po” w najrozmaitszych kontekstach. Ostatni możliwy zarzut głosi, że w języku litewskim rzekomo nie ma tradycji takiego użycia tego słowa. Nic podobnego: czyż sama walka językoznawców przeciwko takiemu użyciu nie świadczy o stuletniej tradycji?! (Przypomnijmy też przykłady z klasyków naszej literatury przytoczone przez K. Vosylaitė!) Słowo następny w języku litewskim ma (bo inaczej nie walczono by z nim) i zasadnie ma znaczenie „późniejszy, następujący po”, dlatego, w pełni zgadzając się z K. Ulvydasem, „nie ma podstaw, by tego znaczenia nie uznać”. Ani najmniejszych. Niewłaściwe użycie tego słowa w innych przypadkach to zupełnie odrębna kwestia, dlatego konieczne jest jak najściślejsze rozróżnienie tych różnych przypadków użycia. Komisja Językowa powinna bardzo jasno sformułować swoje stanowisko w tej sprawie. LITERATŪRA Adomėnas M. 1995: Prieš kalbininkus (Laiškas redaktoriui). – Naujasis židinys – Aidai 1. Balčikonis J. 1978: Rinktiniai raštai 1, Vilnius. Jablonskis J. 1935: Jablonskio raštai 4, Kaunas. Jablonskis J. 1936: Jablonskio raštai 5, Kaunas. Jablonskis J. 1959: Rinktiniai raštai 2, Vilnius. KPP: Kalbos praktikos patarimai. Sudarė Aldonas Pupkis. II pataisytas ir papildytas leidimas, Vilnius, 1985. 234 KALBOS KULTŪRA | 81 LKKN: Lietuvių kalbos komisijos nutarimai 1977–1998. Trečiasis pataisytas ir papildytas leidimas, Vilnius, 1998. Sližienė N. 1969: Pastabos apie susirinkimų kalbą. – Kalbos kultūra 17, 17–20. Ul vydas K. 1972: Netaisyklinga gerų žodžių vartosena. – Kalbos kultūra 23, 12–30. Ul vydas K. 1986: Penkiasdešimt „Kalbos kultūros“ sąsiuvinių. – Kalbos kultūra 51, 3–6. Vosylytė K. 1978: Veiksmažodžio sekti reikšmės. – Kalbos kultūra 35, 48–50. Gauta 2008 06 09 ON THE USE OF SEKANTIS Summary The paper gives an overview of the main claims of linguists on the abuse of the word sekantis. The author focuses on a single case of such use: the verb sekti in the meaning ‘to go after’ and the participle sekantis in the meaning of ‘going after’. More attention is given to different approaches of linguists to the use of the above words in such meanings. An attempt is made to provide arguments for their well-formedness in the following four ways: 1) by demonstrating that the distinction between the verb sekti in its main meaning of ‘to follow sb or sth’ and the meaning under discussion ‘to go after’ is arbitrary; 2) by focusing on the respective meanings of the derivatives of the word sekti: nuoseklùs, sekà (pãskui, paskuĩ, paskutìnis); 3) by investigating the action of “following” in logical terms; 4) by referring to the ordinary, typical use of equivalent words in other languages. The paper concludes that the word sekantis in the meaning of ‘going after’ should be accepted for use; it should also be noted that the collocation sekantis ką (Eng. ‘following what’) should be preferred over sekantis po ko (Eng. ‘following after sb/sth’), e. g. trečias puslapis yra sekantis antrąjį (Eng. page three follows page two) and therefore page three is the following in respect to page two. DAINIUS RAZAUSKAS Lietuvių literatūros ir tautosakos institutas Antakalnio g. 6, LT-10308 Vilnius [email protected] D. RAZAUSKAS. Dėl sekančio klausimo 235