Dėl „sekančio“ klausimo

224 Kultura Języka | 81 Dyskusje DAINIUS RAZAUSKAS Instytut Literatury i Folkloru Litewskiego W SPRAWIE NASTĘPUJĄCEGO pytania synowi Daugilisowi, który zachęcił do dokładniejszego wyjaśnienia tej kwestii Niniejszy tekst powstał w wyniku próby zorientowania się wśród zalecanych i niezalecanych znaczeń imiesłowu sekantis, dopuszczalnego i niedopuszczalnego użycia. Choć nie jestem profesjonalnym językoznawcą, ośmielam się sądzić, że mam pewne prawo do tego – do próby zrozumienia zagadnień mojego ojczystego języka. Tym bardziej że najpierw próbowałem je zrozumieć, zwracając się właśnie do językoznawców, a dopiero potem, być może również z desperacji, ośmieliłem się pomyśleć samodzielnie. Niech te moje próby będą jak najsurowiej osądzone przez tych, którzy znacznie lepiej znają się na tej kwestii, lecz z jakichś niezrozumiałych dla mnie powodów nie zechcieli jej wyjaśnić. Czyż nie pierwszy konsekwentnie korygował użycie imiesłowu sekantis patriarcha naszego języka ogólnego, Jonas Jablonskis1. Na przykład: Przedstawienie odłożone na n a s t ę p n ą (= kolejną) sobotę; N a s t ę p n y zjazd odbędzie się za dwa lata w Moskwie, poprawnie: K o l e j n y zjazd odbędzie się po dwóch latach w Moskwie; Mogę poradzić rolnikowi leczyć chore świnie w n a s t ę p u j ą c y sposób, poprawnie: Leczcie świnie w t e n sposób…; (Należy) wytrzeć całą świnię n a s t ę p u j ą c ą zaprawą, poprawnie: Świnię należy wytrzeć t ą zaprawą… (Jab lonskis 1935: 107, 179; 1936: 159, 161; 1959: 108, 184, 448, 450). I jako podsumowanie: „Sekamas, sekantis = 1) kolejny, 2) ten, ten oto. Np.: 1) kolejne posiedzenie (nie: następne posiedzenie) odbędzie się w środę; ci ludzie (nie: następujący ludzie) zostali zabici.” Za radę, by sięgnąć do przedwojennych pism J. Jablonskisa, za wskazówkę, aby skorzystać ze skorowidzów Kultury Języka, za wskazanie wspomnianego niżej artykułu Mantasa Adomėnasa, za kilka cennych uwag merytorycznych oraz po prostu za życzliwość pragnę podziękować dr. Pranasowi Kniūkštasowi. D. razausKas. W sprawie następnego pytania 225: „W tym swoim celu mam zwyczaj używać następujących słów naszego języka: 1) następne teraz z kolei (następne, kolejne) posiedzenie odbędzie się w tę środę; 2) zastrzelić (postrzelić, zabić, rozstrzelać…) tych ludzi od baniek byli: Antanas, Jonas i Petras. Tego, że słowa sekamas, sekantis są w języku nieużywane, że oba zawsze wymagają poprawienia, w żaden sposób nie chciałbym powiedzieć tymi swoimi słowami: tych dwóch słów naszego języka nie należy używać tylko bez żadnej potrzeby…; oba (sekamas, sekantis) wymagają poprawienia tylko tam, gdzie pisarz użył ich n i e l u d z k o niewłaściwie” (Jablonskis 1936: 202). Po Jonie Jablonskim podążył inny wielki normatywista i purysta języka litewskiego, Juozas Balčikonis. Na pierwszym miejscu należy wspomnieć jego poprawkę: W ciągu następnego (= kolejnego…) tygodnia wydarzenia znacznie przybladły. Tak wyjaśnia on swoją poprawkę: „E. Viskanta chce pozostawić niepoprawione „następnego dnia, w następnym tygodniu, na następnej lekcji“, ponieważ wymaga tego „dokładność języka“. Jakaż to może być dokładność, jeśli słowom naszego języka nadamy znaczenie, którego one nie mają! Czyż mówimy: „Który dzień następuje jutro?“ „Który miesiąc następuje potem?“ „Która lekcja następuje teraz?“ Jeśli tego nie używamy, to nie możemy używać także „następnego dnia“, „w następnym miesiącu“, „na następnej lekcji“. W tym celu mamy: „następnego dnia“, „w następnym miesiącu“, „na następnej lekcji“, „w przyszłym tygodniu“, „w przyszłym miesiącu“ (por. „Jak nazywa się ten miesiąc, który nadchodzi?“), „w nadchodzących latach“. Jeśli powiem „w przyszłym tygodniu jadę na wieś“, „w przyszłym roku będę mieszkać w mieście“, czy jeszcze dla kogoś może być niejasne, co mówię?“. Oto jeszcze kilka jego poprawek: umawiali się, gdzie i kiedy spotkać się następnym (= kolejnym) razem; (pszczoła) zeszła w dół do następnego (= kolejnego) pierścienia; już następnego (= kolejnego) dnia dwudziestu mężczyzn… ma stawić się we dworze; Wiosną następnego (= kolejnego) roku nostrzyk został nawożony (balčikonis 1978: 145, 155–156, 225, 288, 292, 307). Za wielkimi postaciami naszego języka podążają także jego późniejsi pracownicy, lecz nie wszyscy. Krótko przejrzymy najważniejsze wyrażone opinie. Nijolė sližienė pisze: „Poproszeni o zgłaszanie kandydatur do prezydium honorowego, czasami słyszymy: proponujemy prezydium honorowe w następującym składzie albo proponujemy prezydium honorowe w kolejnym składzie, a nawet proponujemy prezydium honorowe następująco. Takie wypowiedzi również są kalkami dosłownymi. Szczególnie naganny jest tu imiesłów sekančios, użyty zamiast zaimków šios, šitokios, tokios, natomiast przysłówek sekančiai w tych przypadkach jest całkowicie niemożliwy. Należałoby powiedzieć: do prezydium honorowego proponujemy… (albo: do prezydium honorowego proponujemy tych przyjaciół…)” (sližienė 1969: 18). Kazys ulvydas twierdzi: „Trzeba powiedzieć, że bardzo często, szczególnie w mowie potocznej inteligencji, niewłaściwie używa 226 Kultura Języka | 81 W y n i k a z t e g o, że nie przyjdą do pomocy; Uwzględniając wcześniej przedstawiony materiał, wynika…; To wskazuje na następujące; Komisja stwierdza (zaznacza), co następuje; Poniżej (dalej) następują podpisy; Wynika to z n a s t ę p u j ą c e j tabeli; Prace rozdzielono n a s t ę p u j ą c o. się czasownika sekti i jego derywatów. Oto kilka konkretnych błędów w użyciu tego czasownika i jego derywatów: takie użycie czasownika sekti i jego derywatów jest nielitewskie. to nic innego jak zły przekład niemieckiego czasownika folgen i jego derywatów lub rosyjskiego следовать i jego derywatów. po litewsku można powiedzieć tylko tak: Kas iš to išeina? Iš to išeina, kad jie neateis į talką; Przedstawiony wcześniej materiał wskazuje, co następuje; To wskazuje, co następuje; Komisja stwierdza (zaznacza), co następuje; Poniżej (dalej) znajdują się podpisy; Wynika to z poniższej tabeli; Prace rozdzielono w następujący sposób” (ulvydas 1972: 25–26). Na uwagę zasługuje artykuł Klementiny Vosylytė „Znaczenia czasownika sekti“. Podkreśliwszy, że czasownik sekti jest wieloznaczny, i wymieniwszy jego znaczenia, językoznawczyni dodaje: „oprócz wymienionych znaczeń czasownik sêkti (sìka, sìkė) jest w piśmiennictwie używany jeszcze w następujących znaczeniach: 1) „iść, być, odbywać się tuż po czymś“, np.: po poliklinikos s e k d a v o (= bywały, rozpoczynały się) wizyty u chorych w domu; 2) „wypływać, wyjaśniać się, być widocznym“, np. : Z tego s e k ė (= wyjaśnił się) wniosek, że chłop nigdy nie przyjmie właściwego poglądu na przyrodę. W tych znaczeniach czasownika sekti nie należy używać, ponieważ są to znaczenia obce językowi. o niewłaściwości tych znaczeń była już mowa we wcześniejszych zeszytach „Kultury języka”. Nevartotinas taip pat dalyvis sìkantis,i reikšme „šis, šitas, toks“, pvz. Przekładnia poruszanych kwestii jest n a s t ę p u j ą c a (= taka); Kolejność prac jest n a s t ę p u j ą c a (= taka). tačiau dalyvis sìkantis,i „kuris eina po ko nors, kitas“ yra vartotinas lietuvių kalboje. Potwierdza to również „Słownik współczesnego języka litewskiego“ (oba wydania), np. N a s t ę p u j ą c y numer gazety; Wysiądziemy na n a s t ę p n y m przystanku”. dalej podano trzy przykłady z lKŽ, jeden z nich pochodzi od Donelaitisa: Dlatego każdy powinien tak się zatroszczyć, aby każdy dzień, załatwiwszy swoją sprawę, nie zapomniał także o potrzebie oszczędzania. I wyjaśniono: „Proponowane w tej kwestii słowa kitas, ateinantis, tolesnis mogą powodować zamieszanie lub czynić myśl niejasną. Mimo to w tych przypadkach, gdy słowa kitas, ateinantis, tolesnis doskonale oddają to, co również sekantis, należałoby ich używać. na przykład całkowicie jasne i zrozumiałe jest zdanie K i t ą latem będę spędzać urlop nad morzem, dlatego nie ma potrzeby mówić S e k a n č i ą latem będę spędzać urlop nad morzem” (Vosylytė 1978: 50; przykłady zob. lKŽ XII 318). Ponownie K. ulvydas, ale już dokładniej i jaśniej: „Nie należy również poprawiać słowa sekantis, używanego w znaczeniu «który następuje po czymś». „Współczesnego litew- D. razausKas. W «Słowniku języka litewskiego» w sprawie następnego pytania 227 potwierdzono jako normatywne takie znaczenie słowa sekantis i podano przykłady: Następny numer gazety; Wysiądziemy na następnym przystanku. Nie ma podstaw, by nie uznać tego znaczenia. jednak w innych przypadkach słowo sekantis jest po prostu niedopuszczalne. Na przykład wypowiedzenia: To pokazuje następująca tabela; Skład Komisji następujące należy poprawić w następujący sposób: To pokazuje niniejsza tabela; Skład Komisji jest następujący” (ulvydas 1986: 6). Nie wolno oczywiście nie wspomnieć tu o opracowanych przez Aldonasa Pupkisa Zaleceniach dotyczących praktyki językowej (dalej – KPP), w których również stwierdza się, że czasownik sekti „jest niepoprawnie używany w znaczeniu „być, następować bezpośrednio po czymś”: Co n a s t ę p u j e (= Co następuje, co jest) bezpośrednio po zimie? Poniżej n a s t ę p u j ą (= następują, są) podpisy. N a s t ą p i ł y (= Były) dwa celne uderzenia (Potem, dalej – dwa celne uderzenia). Poniżej n a s t ę p u j e (Dalej następuje, znajduje się; Dalej –) informacja o przodownikach fabryki wierteł w Wilnie“. o uczestniku powiedziano, że nie należy używać tego słowa w znaczeniach: 1. ten, taki, tego rodzaju (przed wyliczeniem): W Wilnie obecnie odbywają się n a s t ę p u j ą c e (= te) wystawy. Kolektyw przyjął n a s t ę p u j ą c e (= te, takie) zobowiązania. Potrzebujemy t a k i c h (= tego rodzaju) specjalistów. Powołano komisję o n a s t ę p u j ą c y m składzie (= taką komisję). Otrzymujemy n a s t ę p u j ą c e (= te, tego rodzaju, takie) równania. Dzieciom proponuje się n a s t ę p u j ą c ą (= taką, tego rodzaju) długość snu (lepiej: Dzieciom zaleca się spać tak długo). Leczyć można w n a s t ę p u j ą c y (= ten, tego rodzaju, taki) sposób; 2. oto co, oto dlaczego (przed wyjaśnieniem): Odpowiadając na państwa pismo, zawiadamiam, c o n a s t ę p u j e (= zawiadamiam oto co; zawiadamiam). To wskazuje n a s t ę p u j ą c e (= oto co). Decyzję pozostawiono w mocy z p o w o d u n a s t ę p u j ą c e g o (= z powodu tych przyczyn, motywów; oto dlaczego; dlatego, że…). a używać go należy tak: M y ś l i w y p o d ą ż a j ą c y śladami wilka rozejrzał się. Ludzie p o d ą ż a j ą c y z a n i m zatrzymali się” (KPP 256–257). Ostatecznie uchwałą Komisji Języka Litewskiego usankcjonowano, że słowo sekantis,i jest niepoprawne w znaczeniach: 1. „ten,ta, taki,a, taki,a” (przed wyliczeniem): W Wilnie obecnie odbywają się n a s t ę p u j ą c e (= te, takie) wystawy: […]; 2. „oto co; „štai kodėl“ (prieš aiškinimą): Atsakydamas į jūsų raštą pranešu s e k a n t į (= štai ką):… (lKKN 145). Nesidedu pateikęs visas kalbininkų nuomones šiuo klausimu, galbūt ką nors ir praleidau, bet ir iš to, kas pasakyta, aišku – galbūt esama tam tikro prieštaravimo, nesutarimo, tačiau iš tiesų tai nuoseklumo, tikslumo stoka ar net (pusiau) sąmoningas nutylėjimas. apsiribokime šįsyk vieninteliu, vienui vienu klausimu: ar teiktina, ar neteiktina yra veiksmažodžio sekti reikšmė „eiti po (ko nors)“ ir, vadinasi, dalyvio sekantis reikšmė „einantis po“ arba „tas, kuris eina po“? 228 Kalbos Kultūra | 81 J. Jablonskis pabrėžia, kad žodis sekantis apskritai nėra nevartotinas – jis nevartotinas tik „be kokio reikalo“, „nežmoniškai“, tačiau iš kai kurių jo taisytų pavyzdžių (Vaidinimas atidėtas s e k a n č i a m (= kitam) šeštadieniui; kitas posėdis (ne: sekantis posėdis) bus trečiadienį) matyti, kad tarp „nežmoniškų“ jam atrodė esanti ir reikšmė „einantis po“. apie paties veiksmažodžio sekti reikšmę „eiti po“ J. Jablonskis nieko nesako (Jablonskis 1935: 107; 1936: 202). J. Balčikonis atmeta tokią veiksmažodžio reikšmę ir tuo grindžia atitinkamos dalyvio reikšmės atmetimą („ar mes iš tiesų sakome: „Kuri rytoj diena seka?“... Jei to nevartojame, tai negalime vartoti ir „sekančią dieną“ ...“, žr. 225 p.), o vietoj jų, be kita ko, siūlo veiksmažodį ateiti ir dalyvį ateinantis (Balčikonis 1978: 155–156). Zdaniem K. Vosylytė czasownik sekti w znaczeniu „iść, być, następować bezpośrednio po czymś” jest niewłaściwy, „jednak imiesłów sẽkantis,i „który idzie po czymś, następny” jest używany w języku litewskim”, ponieważ usankcjonowuje to również Słownik współczesnego języka litewskiego (oba wydania). Ponadto podaje ona również przykłady z naszej klasyki, potwierdzając tym samym, że tradycja używania słowa sekantis w takim znaczeniu jest dość stara. W rzeczywistości „proponowane w tym celu słowa kitas, ateinantis, tolesnis mogą powodować zamieszanie lub czynić myśl niejasną”, ponieważ kitas to pojęcie znacznie szersze niż tylko „następny, idący bezpośrednio po”. A jednak z jakiegoś powodu „nie ma potrzeby mówić S e k a n č i ą latem spędzę urlop nad morzem” (Vosylytė 1978: 50) – hołd składany autorytetom? Według K. Ulvydasa również „nie należy poprawiać słowa sekantis używanego w znaczeniu „który idzie po czymś”, ponieważ „nie ma podstaw, by nie uznać tego znaczenia” (ulvydas 1986: 6). Zgodnie z zaleceniem KPP czasownik sekti jest również niewłaściwy w znaczeniu „być, iść bezpośrednio po czymś” (KPP 257), jednak tutaj wymigano się od użycia imiesłowu sekantis w odpowiednim znaczeniu, po prostu go przemilczano – nie wspomina się o nim ani bezpośrednio, ani w żadnym przykładzie. Niestety, dokładnie tak samo postąpiła również Komisja Języka Litewskiego. Może oczekiwano, że nikt tego nie zauważy? Można jeszcze dodać, że również w Wielkim słowniku języka litewskiego (lKŽ XII 338–339) pierwsze znaczenie czasownika sekti zdefiniowano jako „iść, podążać z tyłu, za kimś”, a drugie „być, następować zaraz po czymś” oznaczono jako slawizm, a więc niezalecane. z kolei w Słowniku współczesnego języka litewskiego (DlKŽ) przy czasowniku sekti podano tylko znaczenie „iść, podążać za kimś”. Imiesłów sekantis od trzeciego D. razausKas. W kwestii następnego pytania w wydaniu 229 (1993) określono go jako niepoprawny w znaczeniach „inny 3” („nadchodzący, dalszy”) i „ten 1” („ten, ów (wskazujący na osobę lub rzecz bliską pod względem czasu lub przestrzeni)”); nic jednak nie powiedziano o znaczeniu „inny 4” („następujący po tym”), np. : Czy wysiądziecie na następnym przystanku? Wynika z tego, że w tym ostatnim znaczeniu imiesłów sekantis nie jest niepoprawny, lecz tylko niewskazany? I zapytać: Czy wysiądziecie na n a s t ę p n y m przystanku? nie jest żadnym błędem językowym? a jeśli tak, to dlaczego w tym znaczeniu został wszędzie – a przede wszystkim z komunikatów transportu publicznego – g w a ł t o w n i e wypędzony? Ponieważ językoznawcy, jak widać, nie pomagają w tej kwestii się zorientować, spróbuję rozważyć ją sam, na własną głowę. spróbuję to zrobić w kilku krokach: p i e r w s z y – porównać dwa wspomniane znaczenia czasownika sekti, uznawane za poprawne i rzekomo niepoprawne; d r u g i – przyjrzeć się znaczeniom czasownika sekti pośrednio, poprzez niektóre jego derywaty, zwyczajne i niewątpliwie poprawne słowa o wspólnym rdzeniu; t r z e c i – omówić samo działanie śledzenia, jako podążania z tyłu, z punktu widzenia logiki; c z w a r t y – sprawdzić, jak z odpowiednimi słowami postępuje się w innych językach. dlatego swoje argumenty, choćby warunkowo, nazwę semantycznym, leksykalnym, logicznym i typologicznym. 1) arGuMENt sEMaNtYCZNY Podstawowe znaczenie czasownika sekti definiuje się jako „iść, podążać za kimś” (DlKŽ), „iść, podążać z tyłu, następować” (lKŽ XII 338); drugie, niezalecane, – jako „być, następować bezpośrednio po czymś” (lKŽ XII 339), „być, iść bezpośrednio po czymś” (KPP 257), „iść, być, następować bezpośrednio po czymś” (Vosylytė 1978: 50). Uderza, że definicje zasadniczo się nie różnią. Prawdą jest, że przy definiowaniu pierwszego znaczenia ani razu nie użyto czasownika „być”, przede wszystkim mówi się „iść”; ale przy definiowaniu drugiego mówi się także „iść” (raz nawet na pierwszym miejscu). Jednak czy „być bezpośrednio po czymś” różni się od „iść bezpośrednio po czymś”? najwyraźniejsza widoczna różnica polega na tym, że czynność pierwszego znaczenia zachodzi „pãskui, iš paskos” [„za, z tyłu”], a drugiego – „tuoj po” [„zaraz po”]. Niestety, różnica jest tylko pozorna, ponieważ przyimek po oznacza tutaj, zgodnie z definicją DlKŽ, „n a s t ę p s t w o miejsca lub czasu”, z kolei nuoseklus, zgodnie z definicją lKŽ, to „taki, który i d z i e, zachodzi j e d e n p o d r u g i m”, a więc „idący po”; jednakże (nuo)seklus jest właśnie tym, co następuje (zob. dalej argument leksykalny dotyczący relacji między samymi słowami). a więc „iść po” = „następować” = „iść pãskui, iš paskos” [„za, z tyłu”]. Można by oczekiwać, że te dwa znaczenia są tylko niezręcznie zdefiniowane, a poza tym bardzo wyraźnie różnią się na podstawie podanych właściwych i niewłaściwych przykładów. jednak wśród 230 Kalbos Kultūra | 81 właściwych, bez zarzutu przykładów pierwszego znaczenia czasownika sekti (co prawda, przenośnego), podanych w lKŽ, znajdują się także takie: Senybiniai žodžiai sekė (objaśnienie: były dziedziczone, przekazywane z ust do ust) ir atasekė lig šių laikų (antašavà, Kupiškio r.). Vargas vargą seka (raštai); …apostołom zapowiada udręki, które za nimi nastąpią (wyjaśnienie: których doświadczą) J. Bretkūno „Postilė“ (czyż nie to samo można by powiedzieć: „które będą potem“); Nieszczęścia czasem przychodzą zupełnie niespodziewanie i zwykle następują po sobie (A. Vienuolis). przykłady drugiego, niezalecanego, znaczenia w lKŽ są nieliczne i niejasne, tak że nie sposób na ich podstawie czegokolwiek rozstrzygnąć: Po poliklinice następowały wizyty u chorych w domach; Następuje koniec układania do łóżka (lKŽ XII 338–339). ale jeśli można pozwolić, by nieszczęście następowało po nieszczęściu, niedola po niedoli, to dlaczego nie mogłyby też radość następować po radości, szczęście po szczęściu i tak każde (neutralne) zdarzenie po każdym zdarzeniu albo po prostu raz po raz następować? a więc także zjazd po zjeździe, posiedzenie po posiedzeniu, (właśnie wydany) numer gazety po (wydanym wcześniej) numerze gazety itd. następować? Na jakiej podstawie jedne przykłady odróżnia się od analogicznych innych i uznaje za niezalecane? Na jakiej jednak podstawie rozróżnia się pierwsze, podstawowe (tylko przenośne), i drugie, niezalecane, znaczenie czasownika sekti? Żadnej rzeczywistej podstawy, niestety, nie udało się uchwycić. 2) aRGUMENT lEKSYKALNY Przyjrzyjmy się, co pośrednio poświadczają na ten temat niektóre inne, niewątpliwie godne zalecenia litewskie słowa – derywaty czasownika sekti. Jeden z nich został już wspomniany – jest nim przymiotnik nuoseklùs, utworzony od rdzenia czasownika sekti, „następujący po kolei, jeden po drugim, zachodzący, wykonywany”, a także „pracujący porządnie, po kolei”; jest tu również przysłówek nuoseklia, np. : Jis gerai išmoksta pamokas, bet nemoka savo mintis nuosekliai išdėstyti kitiems (lKŽ VIII 953). Jeśli myśli można przedstawić nuosekliai, oznacza to, że tworzą one ciąg, innymi słowy, następują po sobie. wszelkie rzeczy, które tylko mogą być nuoseklūs, mogą takie być jedynie dlatego, że następują po sobie. Ponieważ przymiotnik jest derywatem czasownika, a nie odwrotnie, to nuoseklus ma takie znaczenie konsekwentnie tylko dlatego, że odpowiednie znaczenie – „iść, zachodzić, być wykonywanym kolejno, jedno po drugim” – ma lub przynajmniej miał i zgodnie z prawem może mieć także czasownik sekti. W przeciwnym razie, jak trafnie napisał Mantas Adomėnas, „będąc konsekwentni, zapewne powinniśmy zrezygnować także z konsekwencji” (Adomėnas 1995: 4). D. Razauskas. W sprawie następującego pytania 231 Właśnie wspomniany inny derywat czasownika sekti – rzeczownik sekâ oznacza „jeden p o d r u g i m i e s i ę wydarzeń, zjawisk lub rzeczy” (LKŽ XII 318), a więc ponownie „chodzenie po”. Niech będzie to neologizm mający sto czy kilkaset lat, ale i on świadczy o tym, że czasownik sekti, od którego został utworzony, miał znaczenie „i ś ć wydarzeniom, zjawiskom lub rzeczom j e d n y m p o d r u g i m”. Jeśli może istnieć seka myśli, słów, zdań, akapitów, stron, a także słupów, przystanków itd., wreszcie całkiem abstrakcyjnych liczb, oznacza to, że następują one po sobie (podobnie ich kolejność może istnieć tylko dlatego, że idą jeden za drugim = jeden po drugim). Wyrazami rdzeniowymi czasownika sekti są także przyimek pãskui „z tyłu, za”, przysłówek pãskui „z tyłu” (por. także jego formy pasekoms, pãseku itp.) oraz przysłówki pasku, paskiaũ „wtedy, gdy wcześniejsza czynność została wykonana (oznaczając czynności zachodzące kolejno, jedna po drugiej)” albo „po pewnym czasie, później” (LKŽ IX 462, 463, 481, 490–491). Ten ostatni wyraźnie przywodzi na myśl „chodzenie z tyłu” już nie w przestrzeni, lecz w czasie, i określa jedną czynność w stosunku do wcześniejszej jako „zachodzącą po”, w istocie „idącą po”. Ponieważ ten przysłówek jest derywatem czasownika, a nie odwrotnie, jego znaczenie opiera się na odpowiednim znaczeniu czasownika, a zatem czasownikiem sekti m o ż n a określić nie tylko „chodzenie z tyłu” w przestrzeni, lecz także „chodzenie po” w czasie (w sprawie tego ostatniego zob. argument 3). Z przysłówka z kolei utworzono przymiotnik paskutnis (i pãskutinis). Jego podstawowe znaczenie to „po którym nie ma już więcej takich samych przedmiotów lub zjawisk; idący na końcu szeregu jakichś przedmiotów lub zjawisk, tylny, ostateczny” (lKŽ IX 498). Nie ma nawet potrzeby podawać przykładów użycia, każdy wie, że może być zarówno ostatnia godzina, jak i ostatni dzień, ostatnia wieczerza, ostatni taniec, ostatnie słowo i wszystko, czego tylko dusza zapragnie. to ta rzecz, która następuje (potem) po wszystkich innych, idących przed nią. (swoją drogą, Rosjanie mają od czasownika следоваmь „śledzić” utworzony dokładnie w ten sam sposób przymiotnik последний „ostatni”, który przecież nie stał się powodem do zawężenia użycia litewskiego słowa paskutinis!) Wreszcie z tego samego rdzenia pochodzi synonim sekančio — paskèsnis „idący później, późniejszy”, któremu nikt nie odmawia także drugiego znaczenia „znajdujący się lub i d ą c y p o czymś (w szeregu)” (lKŽ IX 481), co oznacza, że również czasownik sekti, od którego utworzono ten przymiotnik, miał i może mieć odpowiednie znaczenie „być lub iść po czymś” (właśnie to, którego mu się odmawia!), a imiesłów sekantis może być używany w znaczeniu „znajdujący się lub idący po czymś”. (swoją drogą, dlaczego językoznawcy nie zaproponowali, by sekančio zastąpić słowem paskesnis?) 232 Kalbos Kultūra | 81 na podstawie omówionych słów wynika, że myśl, słowo, zdanie, przystanek autobusowy i t. d. całkowicie poprawnie m o g ą być sekantis,i. traipa, puslapis, taip pat valanda, diena, mėnuo, vakarienė, šokis, stulpas, 3) arGuMENt loGICZNy Podstawowe znaczenie czasownika sekti to „i ś ć z a k i m ś, p o t e m”. jednak iść można nie tylko w przestrzeni, lecz także w czasie, świadczą o tym takie litewskie słowa jak at-eitis i praeitis, a także potwierdza to propozycja językoznawców (choć nieuzasadniona), by sekančią dieną zastąpić właśnie wyrażeniem ateinančia diena. a skoro w znaczeniu czasowym można iść, to można też sekti, co wyraźnie pokazują wspomniane przysłówki pasku, paskiaũ. J. Balčikonis, posłużywszy się w swojej krytyce przykładem „Który miesiąc p a s k u i następuje?”, był pod tym względem niekonsekwentny. ogólnie rzecz biorąc, ruch postrzegamy dwojako: jako ruch własny (obserwatora) względem nieruchomych przedmiotów otoczenia albo jako ruch przedmiotów otoczenia względem własnego (obserwatora) – zarówno gdy obserwator stoi na ziemi, a ktoś przechodzi obok, jak i gdy obserwator stoi na przykład w autobusie, a za oknem obok pędzą słupy przydrożne. To samo dotyczy ruchu w sensie czasowym, czyli upływu samego czasu. W przypadku gdy obserwator porusza się względem czasu, przeszłość jest tym, co już przez niego przeszło, a przyszłość – tym, dokąd przyjdzie (metafory przestrzenne w mówieniu o czasie są nie tylko charakterystyczne, lecz w ogóle nieuniknione). Z drugiej strony, gdy czas płynie obok nieruchomego obserwatora, przeszłość jest tym, co już minęło, a przyszłość – tym, co nadchodzi. W języku różnica ta doskonale wyraża się na przykład w wyrażeniach: miniony dzień, minione lata oraz dzień, który minął, m i n ę ł y lata. W ten sposób również podstawowe znaczenie czasownika sekti „iść za” w przestrzeni łatwo może zostać przeniesione na czas. W pierwszym przypadku – podążam za tym, kto idzie przede mną, innymi słowy, za tym, kto pierwszy przekracza przede mną chwilę obecną, a ponieważ ja, jako obserwator, zawsze jestem w teraźniejszości, to zawsze podążam za tym, kto właśnie minął. Właśnie na takim ujęciu czasu opiera się pojęcie następcy: chociaż następca nie podąża za każdym (albo, w tym sensie, – nie za każdym), to jednak koniecznie za tym (tym), kto szedł pierwszy, już minął. W drugim przypadku, a ten jest dla nas tym razem bardziej istotny, – przyszłość podąża za przeszłością. Innymi słowy, każde przyszłe wydarzenie, które następuje po innym, podąża za nim, a więc „idzie z tyłu”, tzn. „idzie po”. Czasami zresztą zdarzenie nadchodzi jednocześnie zarówno w sensie czasowym, jak i przestrzennym – oto nadchodząca chmura i deszcz z niej, a jeśli podąża za nią jeszcze jedna, to ta ostatnia rzeczywiście podąża za pierwszą w dosłownym znaczeniu tego czasownika (dlatego nadchodząca z tyłu chmura, a wraz z nią deszcz, jest właśnie następująca). prawdę mówiąc,