Sociolingvistinis šnekamajai kalbai būdingos leksikos tyrimas

206 Kultura Języka | 81 GIEDRIUS TAMAŠEVIČIUS Instytut Języka Litewskiego SOCJOLINGWISTYCZNE BADANIE LEKSYKI CHARAKTERYSTYCZNEJ DLA JĘZYKA MÓWIONEGO Uwagi wstępne Badania języka mówionego, a zwłaszcza charakterystycznej dla niego leksyki, są na Litwie do dziś nową dziedziną. Badacze języka angielskiego, niemieckiego, rosyjskiego, skandynawskich i innych języków interesują się tą dziedziną już od kilku dziesięcioleci. Zapewne dlatego w językoznawstwie litewskim do dziś nie ma wyraźniejszej zgody co do tego, co należy uznać za język mówiony, slang i żargon (por. Miliūnaitė 2005: 47). Leksyka języka litewskiego w pracy Evaldy Jakaitienė Lietuvių kalbos leksikologijoje dzieli się na leksykę języka ogólnego i leksykę języka mówionego. Tę ostatnią tworzą leksyka gwarowa, leksyka żargonowa i slang. Slang, znajdujący się poza granicami języka ogólnego, wraz z podstawowym zasobem słownictwa tworzy leksykę ogólnonarodową (Jakaitienė 1980: 67)1. Gintautas Akelaitis doprecyzowuje taki podział, twierdząc, że język mówiony w szerokim znaczeniu obejmuje całość języka ustnego. Może on być: 1) publiczny, związany z wymogami języka ogólnego, 2) prywatny (gwarowy lub półgwarowy), 3) żargon (Akelaitis 2002: 55). W niniejszym artykule przedstawiono badanie, w którym, opierając się na podziale G. Akelaitisa, do leksyki języka mówionego zalicza się słowa języka ogólnego mające stylistyczne zabarwienie języka mówionego (zamieszczone w Słowniku współczesnego języka litewskiego – dalej DlkŽ), słowa pochodzenia gwarowego znane większości wspólnoty językowej i szeroko używane, a także leksykę żargonową. 1 Co do definicji leksyki żargonowej większość autorów jest zgodna – „są to słowa lub połączenia słów używane w języku mówionym poszczególnych grup społecznych lub zawodowych” (por. Jakaitienė 1980: 76). Trudno wytyczyć wyraźną granicę między żargonem a slangiem – oba terminy często są używane synonimicznie (Orlova 2004), jednak chyba najwyraźniejsza różnica polega na tym, że słowa slangowe są znane większości wspólnoty językowej i szeroko używane, natomiast żargonowe – nie, chyba że przedostały się do leksyki slangu (por. Jakaitienė 1980: 66; Orlova 2004). G. Tamaševičius. Socjolingwistyczne badanie leksyki charakterystycznej dla języka mówionego 207 CHARAKTER BADANIA Niewiele badań języka mówionego przeprowadzono w litewskim językoznawstwie. O socjolingwistycznym aspekcie badania języka mówionego, analizując gwary i ich wzajemne oddziaływanie, pisała Laima Grumadienė (1996: 190–198). Zbadano użycie przezwisk (Akelaitis 2002), przypadków (Savickienė 2000), zdrobnień w języku mówionym (Savickienė 2006), a także cechy języka dzieci (Kamandulytė 2006). O charakterystyce języka mówionego i leksyki emocjonalno-ekspresywnej w DlKŽ pisała Violeta Černė (Černiutė 2000: 160–179). Chociaż potrzebę badania leksyki języka mówionego podnoszono już ponad dekadę temu (Vaicekauskienė 2002), do dziś brakuje bardziej szczegółowych badań w tej dziedzinie. Spośród już wykonanych prac można wymienić badanie slangu kowieńskich nastolatków, przeprowadzone w 1999 roku (Lėgaudaitė 2003). Impuls do różnorodnych badań języka mówionego często daje pojawienie się nowych zaawansowanych technologii oraz opracowywanie korpusów tekstów języka mówionego (por. Savickienė 2000). Brak danych dotyczących języka mówionego jest dziś określany jako niemały problem zarówno dla tłumaczy (Kohrs 2007: 148), jak i dla autorów słowników dwujęzycznych, w których język litewski jest językiem głównym, a także dla obcokrajowców uczących się języka litewskiego (Melnikienė 2006: 112–113). Rozbieżność między słownikami a tendencjami rzeczywistego użycia niejednokrotnie rzuca się w oczy również w publicznym języku pisanym, gdy słowa języka ogólnego zaczynają być używane w nowych znaczeniach, charakterystycznych dla języka mówionego, lecz nieujętych w DlKŽ. Takie przypadki nie są rzadkie w prasie (np. „reformatoriai pradeda grybauti”. Tytuł artykułu Algimantasa Šindeikisa. Veidas, 2008 11 17), w napisach do tłumaczeń filmów emitowanych w telewizji (np. „vadinasi, „pakabinote“ ją vatikane?“ Z filmu „vasarvidžio nakties sekso komedija“, wyemitowanego w telewizji litewskiej 2008 10 01). Modnych wulgaryzmów i żargonizmów często można się spotkać nawet w publicznych wypowiedziach polityków (np. „to wiedzcie, że wasi partnerzy was «wydymają». Cytat z wypowiedzi posła J. Veselki na posiedzeniu Sejmu. Kauno diena, 2008 11 18) (por. Miliūnaitė 2005: 47–48). świadczy to zapewne o nieprzypadkowym przenikaniu leksyki żargonowej do języka ogólnego. celem badania jest ustalenie, których słów charakterystycznych dla języka potocznego chętniej używa się dziś, oraz określenie, czy rzeczywiście leksyka nienależąca do języka ogólnego przenika do publicznego użycia. wyniki badania mogłyby zostać wykorzystane przy rozstrzyganiu kwestii doboru danych języka potocznego do przygotowywanych słowników. Do tego badania wybrano metodę ankiety. w ankiecie poproszono o odpowiedź na jedno pytanie: Czy używają Państwo poniższych słów w podanych znaczeniach? 208 Kalbos Kultūra | 81 przedstawiono cztery możliwe warianty odpowiedzi: 1. tak, używam tego słowa w tym znaczeniu, ale tylko w rozmowach prywatnych. 2. tak, używam tego słowa w tym znaczeniu zarówno publicznie, jak i prywatnie. 3. Nie, ale słyszałem, jak używano go w tym znaczeniu. 4. Nie, nie słyszałem, jak używano go w takim znaczeniu. Pytając o użycie publiczne i prywatne (por. Pupkis 2005: 18), dąży się do ustalenia, których słów respondenci skłonni są używać w komunikacji publicznej, a których nie. Oprócz głównego pytania dotyczącego użycia leksyki języka mówionego dąży się także do ustalenia wpływu dwóch zmiennych społecznych – wieku i płci – na odpowiedzi. W ankiecie uwzględniono 22 przykłady leksyki charakterystycznej dla języka mówionego (przy założeniu, że są to słowa rozpowszechnione w użyciu; wybrano je z programów telewizyjnych dla młodzieży emitowanych latem 2008 roku oraz z publicznego języka pisanego), odzwierciedlające główne warstwy leksyki języka mówionego. Użycie tych słów w znaczeniach charakterystycznych dla języka mówionego sprawdzono za pomocą wyszukiwarki Google, przeglądając internetowy słowniczek języka młodzieży www.kriu.lt oraz książkę Egidijusa Zaikauskasa Kalbos paribiai ir užribiai: lietuvių žargono žodynėlis. Pierwszą grupę słów ankiety stanowi leksyka języka mówionego, która trafiła do DLKŽ. Zalicza się do niej następujące słowa: nuskilti – „mieć szczęście”, užkalti – „zarobić”, susimauti – „popełnić błąd, skompromitować się”, šakotis – „wrzeszczeć, złościć się, naprzykrzać się”, statyti – „stawiać poczęstunek”2. Po przejrzeniu trzech pierwszych wydań DlKŽ okazało się, że słowa z tej grupy trafiły do słownika nie w tym samym czasie: słowo statyti w znaczeniu „częstować” znajdujemy już w pierwszym wydaniu DlKŽ (1954), widocznie już wówczas było ono szeroko rozpowszechnione. Podczas przygotowywania drugiego wydania (1972) do słownika włączono nowe znaczenia – słowa šakotis „wrzeszczeć, złościć się, naprzykrzać się” oraz słowa užkalti „zarobić kowalstwem”. Prawdopodobnie wkrótce zaczęto używać užkalti również w znaczeniu „zarobić”, choć znaczenie to włączono dopiero do trzeciego wydania DlKŽ (1993). W nowych znaczeniach do tego wydania włączono słowa nuskilti „mieć szczęście” i susimauti „pomylić się, skompromitować się”, choć w wydanej w 1980 r. Lietuvių kalbos leksikologija przedstawiono je jako przykłady żargonizmów semantycznych (Jakaitienė 1980: 77). Wskazywałoby to, że do czasu nowego (trzeciego) wydania DlKŽ stały się one niezwykle rozpowszechnione w użyciu i zostały zauważone przez redaktorów słownika. Wszystkie te słowa mają również przykłady użycia regionalnego we wskazanych lub zbliżonych znaczeniach i trafiły do Lietuvių kalbos žodynas (dalej – lKŽ), 2 To znaczenie słowa statyti w DlKŽ, najwidoczniej przez nieuwagę, nie zostało oznaczone jako šnek. – właściwe językowi potocznemu. G. taMaŠEvIčIus. socjolingwistyczne badanie leksyki charakterystycznej dla języka potocznego 209 jednak w odróżnieniu od słów z innej grupy objętej tym badaniem, niewłączonych do DlKŽ, są one od dłuższego czasu powszechnie rozpowszechnione. Kolejna grupa słów z ankiety nie trafia do DlKŽ. Część z nich ma pochodzenie gwarowe: žiauriai „bardzo, szczególnie, niezwykle“, vėjai „bzdury“, laužytis „rywalizować, wstydzić się“, įkirsti „zrozumieć, pojąć, zgłębić“, trenktas „głupi; głupek“, pasikėlęs „zarozumiały“, likti ant ledo „zostać z niczym, zostać porzuconym“. Za przykłady leksyki gwarowej języka potocznego można je uznać dlatego, że niemal wszystkie w takich lub zbliżonych znaczeniach trafiły do lKŽ (jedynie idiom ant ledo sėdėti „nic nie mieć“ został włączony do Słownika frazeologicznego), a przykłady ich użycia pochodzą z gwar. Kolejną część stanowi leksyka żargonowa. Do trzeciej grupy zalicza się słowa, których zaczęto używać w znaczeniu żargonowym (nowe sememy). W takich znaczeniach słowa te nie trafiły ani do DlKŽ, ani do lKŽ: apšalti „niezwykle się zdziwić“, lūžti „zasnąć“, pakalęs „niczym się nieprzejmujący“, pakabinti „poznać się, zaprzyjaźnić się“, užknisti „znudzić, zirytować“, grybauti „nie rozumieć istoty, nie orientować się, mówić bzdury“, klišas „niecelny“. Nieodłączną część takiej leksyki stanowią kalki z innych języków. Stanowią one czwartą grupę badanych słów: išdurti „oszukać“ (por. ros. żarg. проко лоть ся „pomylić się, dać się oszukać“; Gračev 2006: 487), įsipaišyti „dopasować się; zmieścić się“ (por. ros. pot. вписаться „trafić, zmieścić się“; Kurilova 2007: 72). Uwzględniono także przejęte z potocznego języka angielskiego znaczenie słowa nerealus „wspaniały, bardzo dobry“ (por. ang. pot. unreal „niewiarygodny, wspaniały“; Oxford Dictionary of English 2006: 1932)3. W trakcie badania ankietowano 251 mieszkańców Wilna (159 kobiet, 92 mężczyzn). Wiek respondentów wynosił od 17 do 80 lat (zob. rys. 1). Prowadząc badanie, starano się ankietować osoby z możliwie różnych warstw społecznych i grup zawodowych. Chociaż pytania o zatrudnienie nie zadano, wiadomo jednak, że wśród respondentów byli uczniowie, studenci, robotnicy, urzędnicy, sportowcy, artyści, architekci, medycy, duchowni, menedżerowie itd. 3 Nie tylko słowa z tej grupy, lecz także wszystkie słowa wybrane do ankiety badawczej (z wyjątkiem klišas – „niecelny“) można znaleźć w książce Egidijusa Zaikauskasa Kalbos paribiai ir užribiai: lietuvių žargono žodynėlis. Autor słowniczka nieco bez uzasadnienia rozszerzył pojęcie żargonu – za żargonową uznaje się tu niemal całą leksykę charakterystyczną dla języka potocznego: od ekspresywnych słów zbliżonych do języka standardowego po leksykę wulgarną i żargon w wąskim znaczeniu. W recenzji książki Inga Mataitytė podaje niejeden przykład nieuzasadnionego przypisywania słów potocznego języka ogólnego żargonowi (Mataitytė 2007: 22–23). 210 Kalbos Kultūra | 81 tYrIMo rEZultataI po przejrzeniu wyników badań wyłaniają się tendencje, których się spodziewano. Słowa uwzględnione w ankiecie najczęściej mają skłonność do używania najmłodsi respondenci (17–25 lat), natomiast najstarsi (61–80 lat) częściej wskazywali, że nie używają tych słów, lecz słyszeli, jak używa się ich w takim znaczeniu. Rys. 1. rozkład respondentów według grup wiekowych poniżej przedstawiono ujawnione tendencje użycia czterech grup leksyki uwzględnionych w badaniu. Susimauti i nuskilti są najczęstszymi słowami z grupy DlKŽ (zob. rys. 2). Aż 83 proc. przedstawicieli najmłodszej grupy wiekowej odpowiedziało twierdząco na pytanie dotyczące używania tych słów. Słowa te są również popularne wśród respondentów w wieku 36–45 i 46–60 lat (prawie 80 proc. odpowiedzi twierdzących). Najmniej odpowiedzi twierdzących uzyskało słowo užkalti. Nie używa go nawet 60 proc. wszystkich respondentów, częściej używają go jedynie mężczyźni w wieku 17–25 i 46–60 lat. Rys. 2. skłonność do używania słów uwzględnionych w DlKŽ G. taMaŠEvIčIus. socjolingwistyczne badanie leksyki charakterystycznej dla języka mówionego 211 czasownik szakotis jest częstszy wśród starszych użytkowników (zob. rys. 3). Prawie połowa (40 proc.) respondentów w wieku 17–35 lat odpowiedziała, że nie używa tego słowa, podczas gdy wśród respondentów w wieku 36–80 lat było takich tylko nieco więcej niż jedna dziesiąta (13 proc.). Jest to jedyne spośród słów objętych tym badaniem, którego starsi respondenci mają większą skłonność używać niż młodsi. Taka tendencja wskazywałaby, że słowo szakotis w przyszłości może zniknąć w tym znaczeniu z grupy bardziej rozpowszechnionych słów języka mówionego. W grupie słów pochodzenia gwarowego wyróżniają się słowa żiauriai i trenktas (zob. rys. 4). Używa ich zdecydowana większość respondentów ze wszystkich grup wiekowych (rys. 3. Użycie czasownika šakotis według grup wiekowych; rys. 4. Skłonność do używania słów pochodzenia gwarowego). 212 Kultura Języka | 81 więcej niż 80 proc.). Kilku respondentów z najmłodszej grupy wiekowej przy słowie trenktas dodało uwagę, że używa go w znaczeniu „świetny“. Najmniej odpowiedzi twierdzących uzyskało słowo vėjai, często występujące w związkach frazeologicznych. Niezbyt popularny okazał się również czasownik įkirsti. Niektórzy respondenci wskazali w ankietach, że mają większą skłonność do używania w tym samym znaczeniu jego formy zwrotnej įsikirsti. Słowa pasikėlęs, laužytis oraz frazeologizm likti ant ledo są używane przez wielu respondentów (ponad 60 proc. odpowiedzi twierdzących), jednak po słowo pasikėlęs i wyrażenie likti ant ledo osoby starsze sięgają znacznie rzadziej (używa ich tylko około 50 proc. respondentów w wieku 46–60 lat i 44 proc. respondentów w wieku 61–80 lat). Spośród wszystkich słów żargonowych uwzględnionych w ankiecie najrzadziej używane jest pakalęs (tylko 28 proc. odpowiedzi twierdzących). Słów pakabinti i klišas chętniej używają respondenci w wieku 17–25 lat i 26–35 lat. Słowa grybauti, lūžti, užknisti należą do słów objętych tym badaniem, które uzyskały najwięcej odpowiedzi twierdzących (zob. rys. 5). Ich używanie jest powszechne wśród respondentów ze wszystkich grup wiekowych (z wyjątkiem grupy 61–80 lat). Pakabinti jest jednym ze słów typowych dla młodszych respondentów, mniej aktualnym dla osób starszych (zob. rys. 6). twierdząco na temat jego używania odpowiedziało 83 proc. respondentów w wieku 17–25 lat, 66 proc. respondentów w wieku 26–35 lat i tylko 39 proc. respondentów w wieku 46–60 lat. Įsipaišyti nie jest popularne w żadnej grupie wiekowej (tylko 39 proc. odpowiedzi twierdzących) (zob. rys. 7). Nawet wśród przedstawicieli najmłodszej grupy wiekowej (rys. 5. Skłonność do używania nowych semem żargonowych G. taMaŠEvIčIus. socjolingwistyczne badanie leksyki charakterystycznej dla języka mówionego 213 vų używa go tylko połowa respondentów. Najczęściej spośród badanych słów używane są wyrazy išdurti i nerealus. W takim znaczeniu używają ich również starsi respondenci. Aż 27 proc. respondentów w wieku 46–60 lat i 22 proc. respondentów w wieku 61–80 lat wskazało, że używa słowa nerealus zarówno publicznie, jak i prywatnie. Oczywiście, można by tu mówić o szczególnej modności tego słowa, jednak najprawdopodobniej stało się tak, że część respondentów zaznaczyła tę odpowiedź, nie zagłębiając się w podane w ankiecie inne niż zwyczajowe w języku ogólnym znaczenie słowa nerealus „wspaniały, bardzo dobry”. Jeśli chodzi o odpowiedzi respondentów na pytanie dotyczące użycia publicznego i prywatnego, wyróżnili się jedynie mężczyźni w wieku 17–25 lat. Są oni skłonni część ankiety 6 pav. użycie czasownika pakabinti według grup wiekowych 7 pav. skłonność do używania słów powstałych pod wpływem innych języków stosować Bene vienintelis ryškesnis vyrų ir moterų kalbos 214 Kalbos Kultūra | 81 użytych słów zarówno publicznie, jak i prywatnie (klišas, grybauti, nerealus, žiauriai, užknisti, nuskilti, trenktas). dziewczęta z tej samej grupy wiekowej również nie stronią od używania takich słów zarówno publicznie, jak i prywatnie (užknisti, žiauriai, nerealus). wyniki badania pokazują, że osoby z tej grupy wiekowej prawdopodobnie od okresu dorastania zachowały pragnienie wyróżniania się ze wspólnoty językowej i wyrażania tożsamości swojego pokolenia za pomocą innego języka. Nawiasem mówiąc, leksyka charakterystyczna dla języka uczniów i studentów jest uznawana za jedną z głównych odmian żargonu społecznego (Zaikauskas 2004). Uwagę zwraca nagła zmiana przy przejściu do danych respondentów w wieku 26–35 lat: praktycznie znikają odpowiedzi twierdzące dotyczące użycia publicznego i prywatnego, większość wskazuje, że słów charakterystycznych dla języka potocznego używa wyłącznie w kontaktach prywatnych. Można to wyjaśnić społecznymi uwarunkowaniami rozwoju związanymi z wiekiem: zazwyczaj osoby w tym wieku ukończyły już studia i rozpoczęły pracę zawodową. W teorii socjolingwistycznej stwierdza się, że osoby dążące do kariery są szczególnie skłonne do używania form charakterystycznych dla języka ogólnego (Holmes 1994: 171). Starając się mówić językiem prestiżowym (unikając nie tylko żargonizmów, lecz także leksyki języka potocznego), dążą do podkreślenia swojego profesjonalizmu i statusu w społeczeństwie. W grupie wiekowej 36–45 lat kwestie kariery są nie mniej aktualne, toteż skłonności pozostają takie same. Tylko starsi respondenci są skłonni częściej używać leksyki języka potocznego również publicznie. skirtumas šio tyrimo kontekste yra jau minėtas klausimas apie viešąją ir privačiąją vartoseną. Na to pytanie kobiety w wieku 17–25 lat udzieliły znacznie mniej odpowiedzi twierdzących niż ich rówieśnicy mężczyźni. Teoria socjolingwistyki wyjaśnia takie wyniki uwarunkowaną tradycyjną rolą kobiety w społeczeństwie koniecznością – w sferze publicznej częstszego posługiwania się językiem ogólnym, podczas gdy mężczyzn do używania form nieogólnych może skłaniać chęć wyrażenia w ten sposób swojej męskości (Holmes 1994: 171). wyraźniejsze różnice w języku mężczyzn i kobiet pod względem leksyki, jak się wydaje, ujawniłyby dane dotyczące samego środowiska komunikacyjnego: płci rozmówców, różnicy wieku, ich pozycji społecznej względem siebie4. Można przypuszczać, że różniłyby się odpowiedzi mężczyzn i kobiet na pytanie o częstotliwość używania leksyki języka mówionego. mężczyźni powinni częściej używać takiej leksyki w kontaktach4 Badanie używania przekleństw przeprowadzone w Danii wykazało, że młodzież używa większej liczby i innych przekleństw niż osoby ze starszych pokoleń. Przekleństwa i leksykę slangową częściowo łączy także to, że za ich pomocą przekazywane są informacje o jednostce i wyrażana jest tożsamość. badanie wykazało, że młodzi ludzie przestają przeklinać, rozmawiając ze starszymi, a także po rozpoczęciu wspinania się po szczeblach kariery (rathje 2005).