„Kitaip nepasakysi“ (metakalbiniai komentarai tekstuose)

K. ŽuperKa. Inaczej nie powiesz (metajęzykowe komentarze w tekstach) 141 KAZIMIERAS ŽUPERKA Uniwersytet Szawelski INACZEJ NIE POWIESZ (MeTaJęZYKOWE KOMeNTarZe W TeKSTaCh) W artykule omawiana jest funkcjonalno-semantyczna grupa komentarzy metajęzykowych (KM)1, za której dominantę można uznać frazę inaczej nie powiesz. Za pomocą tych komentarzy wyraża się przekonanie o adekwatności jakiegoś słowa lub wypowiedzi do nazwania omawianej kwestii: mówiący stwierdza, że znalazł (przynajmniej tak mu się wydaje) optymalny wariant wyrażenia. Pod względem funkcji i semantyki komentarze tej grupy tworzą opozycje z komentarzami dotyczącymi poszukiwania wyrażenia (jak tu powiedzieć)2, wątpienia w trafność wyrażenia itp. (jeśli można tak powiedzieć; można powiedzieć; powiedziałbym; powiedzmy tak; powiem tak), a także ze wskazaniami niewłaściwego wyrażenia (np. nie to słowo; głupiej nie powiesz). Oprócz podkreślania ekspresji i komentowania w komentarzu można dostrzec także jakby usprawiedliwienie – próbę uprzedzenia możliwego sprzeciwu, innego sformułowania, innego określenia. Innymi słowy, adresant nie tylko sam jest przekonany o stosowności swojego słowa, lecz także dąży do przekonania o tym adresata. (Jeszcze wyraźniej zamiar zabezpieczenia się przed przeciwną czy też po prostu inną wypowiedzią pokazuje MK nebijau šito žodžio.) analizowane przykłady (ponad 700) zebrano z różnych źródeł (współczesnych i radzieckich pisanych oraz mówionych środków masowego przekazu, literatury pięknej i naukowej, języka potocznego), a także z Korpusu współczesnego języka litewskiego i litewskich kontekstów językowych przedstawionych przez wyszukiwarkę Google. 1 Termin komentarza metajęzykowego został zaczerpnięty z publikacji czeskich językoznawców (zob. Jiřičková 1979; Mareš 1983). Ten i inne terminy charakterystyczne dla prac badawczych nad metajęzykiem i metatekstem zostały omówione we wcześniejszych artykułach autora (zob. Župerka 1995; Župerka, Inčiūrienė 2005; Macienė, Župerka 2007), dlatego w niniejszym artykule są używane jako oczywiste. 2 O komentarzach tej funkcjonalno-semantycznej grupy zob. Župerka 1995. 142 KuLTura JęZYKa | 81 CHaraKTeRYSTYCZNe KOMeNTarZe w komentarzu głównym omawianej funkcjonalnej grupy semantycznej inaczej nie powiesz najbliższe MK to inaczej nie nazwiesz (to jest nawet częstsze niż inaczej nie powiesz), jak(że) inaczej powiesz (nazwiesz; powiedzieć, nazwać). Do tej grupy można również zaliczyć lub przynajmniej są jej bardzo bliskie MK: żadne inne słowo (tutaj) nie pasuje; to słowo jest tutaj koniecznie potrzebne; nie użyjesz innego / odmiennego słowa; właściwe słowo (imię) jest takie; nie znajduję dokładniejszego słowa; lepiej nie powiesz; inaczej powiedzieć / nazwać język się nie obraca; nie pomylę się, mówiąc itp. Przekonanie wyrażane przez te MK o poprawności użytego wyrażenia nie jest jednakowe. W jednych komentarzach poprawność jakiegoś wyrażenia stwierdza się kategorycznie, w innych zaś mówi się ostrożniej, jakby z pewnym zastrzeżeniem: adresat mógłby zrozumieć, że mówiący nie uważa komentowanego wyrażenia za jedyne lub optymalne, lecz tylko za odpowiednie do opisania danej rzeczy w sytuacji komunikacyjnej lub kontekście. Kategoryczność / niekategoryczność MK zależy od słów modalnych, którymi dane MK jest uzupełniane, a także od gramatycznych form wyrazu. Kategoryczność wzmacniają pewne intensyfikatory, na przykład przysłówek nie sposób obok inaczej, partykuła tylko z przysłówkiem tak, figura powtórzenia: Tego chorobliwie dręczącego uczucia [= Tego... uczucia] nie nazwiesz inaczej niż miłością Ji 2003 23 12; Okres dojrzewania – tak i tylko tak mogę nazwać stan, w którym teraz wszyscy jesteśmy Lr 1990 40. Kategoryczność twierdzenia, że nie można powiedzieć inaczej, zmniejsza użyta w MK forma trybu przypuszczającego, czasowniki modalne móc, odważyć się (często z przeczeniem) itp.: inaczej bym nie powiedział / nie nazwał; inaczej nie mógłbym / nie moglibyśmy / nie mogę / nie będziesz mógł / nie ośmielam się / nie potrafię powiedzieć / nazwać. np.: najgorsi są ci etatowi dłużnicy / inaczej bym ich nie nazwał / etatowi dłużnicy, jęz. potoczny 1985 (o studentach); W naszej firmie sytuacja jest tragiczna / nie mógłbym użyć (= zastosować) innego słowa / ponieważ ludzie zostali pozostawieni własnemu losowi rdj 2007 07 27; Nie mam wątpliwości co do profesjonalizmu aktorów tego spektaklu, jednak nie ośmielam się nazwać zespołu inaczej niż amatorskim... KB 1986 3 21. Za pomocą niektórych komentarzy bliskich omawianej grupie, bez stwierdzania, że użyte wyrażenie jest rzekomo optymalne, wskazuje się, że szczególnie dobrze nadaje się ono do scharakteryzowania omawianej sytuacji: mówca zazwyczaj opatruje swoje K. ŽuperKa. Inaczej nie powiesz (metajęzykowe komentarze w tekstach) 143 Mówi się: odegrał rolę polityczną; nigdzie to powiedzenie nie pasuje tak bardzo jak do Sejmu Ludowego [1940 r.]. Nie bez powodu rozpoczęło się w Teatrze Państwowym L. Dovydėnas (LM 1989 08 12); Należy się cieszyć, że po przejściu wojny w porę się jeszcze opamiętano i uratowano od zagłady (tu rzeczywiście pasuje to słowo) dziesiątki i setki tysięcy pieśni, melodii S. geda (LM 1986 01 18); Potrzebny jest zastrzyk finansowy / to pomoże nam się utrzymać w naszej sali teatralnej Domu Prasy / bardzo dobrze powiedziałem / w naszej sali teatralnej Domu Prasy TV 2000 02 21 (mówca podkreśla dokładność wypowiedzi: Dom Prasy nie jest nasz, tylko sala). wypowiedzenie komentarzami omawianej grupy. Wypowiedź językowa rozmówcy lub osoby trzeciej jest w ten sposób oceniana znacznie rzadziej. W komentarzach najczęściej używa się drugiej osoby liczby pojedynczej o znaczeniu uogólniającym, odnoszonej przede wszystkim do samego siebie, własnych słów. Kiedy mówca używa formy pierwszej osoby liczby pojedynczej, bardziej podkreśla własną osobę, ale właśnie dla kontekstów z formą pierwszej osoby charakterystyczne są środki łagodzące kategoryczność. Gdy komentarze dotyczące omawianego składu leksykalnego są wypowiadane z intonacją pytającą (prawdziwego, a nie retorycznego pytania, tj. nie ekspresywnego twierdzenia lub zaprzeczenia) albo i bez niej, lecz z partykułami ar, gal, galbūt, turbūt, należą do innej – grupy wątpliwości co do pełnej stosowności wyrażenia. To komentarze, czy może inaczej należałoby je nazwać? ; inaczej chyba trudno to nazwać; inaczej chyba nie dałoby się tego nazwać; trudno nazwać to inaczej. np. : Czy było to przeczucie nieszczęścia? Jak inaczej mógłbym to nazwać? <t>. MK z przysłówkiem kitaip, zaimkami joks, kitas, kitoks nie wskazuje, pod jakim względem komentowana wypowiedź jest właściwa (można to zrozumieć tylko z sytuacji, kontekstu), natomiast MK z przymiotnikiem lub przysłówkiem odprzymiotnikowym (zwykle w stopniu wyższym, czasem najwyższym lub równym) lepiej / trafniej / dokładniej się nie da powiedzieć; (nie znajdziesz) piękniejszego określenia; najtrafniejsza nazwa (brzmiałaby)... definiuje, dokładniej wskazuje, dlaczego wybrany środek wyrazu jest odpowiedni – ze względu na piękno, trafność, precyzję itp. np.: różnicę między nimi [optymistami i pesymistami] najlepiej ironizował Justis Mikutis: dla jednych pluskwa pachnie koniakiem, a dla innych – koniak pluskwą... Lepiej tego nie powiesz! <t>; Nie bez powodu mamy u siebie powiedzenie – strzeż jak własnych oczu. W istocie trafniej tego nie powiesz. Oczu trzeba strzec. Nieważne, ile masz lat <t>; Niespodziewanie powiedziałem: / – Masz dobrą mamę, Jonai! / Ponieważ się nie odezwał, po jakimś czasie dodałem: / – I piosenka dobra. / Naprawdę, piękniej tego nie powiesz: kiedy dobra matka – i dobra pieśń Marc 34; Ekspansja litewskości – to, jak sądzę, byłaby najtrafniejsza nazwa przejawów naszego ducha, 144 KuLTura JęZYKa | 81 zupełnie nie obawiając się słowa „ekspansja“ <...> Łacińskie expansio oznacza – rozszerzanie, rozprzestrzenianie się i jest „pokojową“ formą tego słowa KT 1989 06 14; A prawdziwa i ohydna niewierność to zdrada i podłość – tylko takie są ich prawdziwe nazwy TMot 1985 9 21. PoZYcJa MeTaJęZYKOWYCH KOMeNTarZY Omawianej grupy MK w jednostce metajęzykowej może być czworaka: a) prepozycja: MK występuje przed komentowanym środkiem językowym, b) postpozycja: komentarz następuje po środku językowym, którego optymalność zostaje potwierdzona, c) interpozycja: MK wtrąca się do komentowanej wypowiedzi wielowyrazowej, d) komentowany środek językowy wtrąca się do komentarza, oddalając człony MK. np. : (a) W obliczu katastrofalnego zagrożenia ptasią grypą, inaczej tego nie nazwiesz – kurom kaput. Przecież na razie wciąż są bez dokumentów pochodzenia Š 2006 11; Jak inaczej, patrząc z perspektywy zwykłych obywateli, możemy to nazwać, jeśli nie coraz wyraźniej ujawniającym się brakiem szacunku władzy do człowieka? <t>; (b) złodzieje najwyższego szczebla (jak inaczej nazwać ludzi, którzy według własnego uznania dzielą cudze pieniądze) pozostają bezkarni Dlg 2002 10 11; Człowiek, który jest wykorzystywany (a inaczej nie nazwiesz obecnych warunków pracy pedagoga), nie może ujawnić się jako profesjonalista <int>; (c) A ten czuł się straszliwie zmęczony, wlókł nogi (inaczej już nie powiesz) jak przywiązany <t>; ale nie zdjął nogi z pedału akceleratora i nadludzkim – inaczej nie powiesz – wysiłkiem zmusił silnik do ponownego ożycia <int>; (d) Jechaliśmy na plac trolejbusem, którego inaczej niż jako widmowego nazwać nie mogę. Wielu młodych, bardzo młodych ludzi (może czternastoletnich...), wszyscy pijani, wszyscy palą, wszyscy próbują śpiewać. Taki był wstęp do nadchodzącego Nowego Roku KT 1989 2; współpracy z władzą okupacyjną inaczej niż kolaboracją nazwać nie moglibyśmy <t>. w przypadkach prepozycyjnych (a) MK jest sygnałem strategii mówienia: adresat jest nim jak gdyby ostrzegany, że zostanie powiedziane mocne słowo. dodany postpozycyjnie (b) MK jest komentarzem końcowym; utrwala, podkreśla użyte słowo, a ponadto może być rozumiane także jako swego rodzaju usprawiedliwienie dla zamierzonego lub wymkniętego spod kontroli mocniejszego sformułowania. Interpozycja MK (c) jest bliższa komentarzom postpozycyjnym, ponieważ najważniejsze (najmocniejsze, charakteryzujące) słowo tego wyrażenia zazwyczaj wypowiada się przed komentarzem. Rozdzielany (d) zazwyczaj jest komentarzem — inaczej niż (inaczej jak)... nie można go nazwać. Do interpozycji MK moglibyśmy jeszcze zaliczyć podkreślenie słowa oceniającego przez powtórzenie — gdy zostaje ono wypowiedziane przed MK i powtórzone po MK, np. : K. ŽuperKa. Inaczej nie powiesz (komentarze metajęzykowe w tekstach) 145 Z radością wkroczyła na scenę i łapczywie, inaczej nie powiesz, – łapczywie zabrała się do pracy <t>; W tym momencie jedno z nich [okien] nagle się otworzyło i przez nie wyleciał, – inaczej nie powiesz, właśnie wyleciał w powietrze, – jakiś ciężki ptak o dziwnych skrzydłach <int>. Dane statystyczne dotyczące pozycji MK obliczono wyłącznie dla jednostek metajęzykowych z MK inaczej nie powiesz (nie nazwiesz); jak(że) inaczej powiesz (nazwiesz; powiedzieć, nazwać). Spośród 604 przykładów najczęstsza okazała się postpozycja (około 80 proc.). Przypadki prepozycji stanowią około 12 proc. Przypadków wtrącenia komentowanego wyrażenia do MK znaleziono ponad 6 proc., a najrzadsza jest interpozycja MK – nieco ponad 2 proc. UŻYCIE I FUNKCJA JEDNOSTEK METAJĘZYKOWYCH Jednostki grupy mówionej MK są używane w tak zwanych stylach swobodnych – głównie w publicystyce pisanej, w publicznej i prywatnej mowie ustnej. W tekstach urzędowych i naukowych są one bardzo rzadkie; można je znaleźć w tekstach tych autorów, którzy także w swoich pracach naukowych nie trzymają się ściśle suchego, urzędowego stylu, nie unikają żywszego, bardziej obrazowego słowa, mówią bardziej osobiście (choć za pomocą konstrukcji bezosobowej), np. : Maksymalistyczne – inaczej nie można by nazwać – wymagania M. Kūsisa <...> – przeznaczone na monografię dla każdej ważniejszej przypowieści Sauk 273; Tak więc Układ Słoneczny stanowi w przestrzeni Wszechświata całkiem wyraźną izolowaną jednostkę, której właśnie przystoi nazwa „układu” Slav 7. Komentarze te nie są charakterystyczne również dla tekstów artystycznych, tylko, jak się zdaje, z zupełnie innych powodów. literaturze pięknej przyznaje się największą wolność słowa (licentia poetica), natomiast komentarze typu inaczej nie da się powiedzieć tę wolność ograniczają. oto filozof Arvydas Šliogeris mówi: „Oto S. Geda napisze jakieś wersy – gdy kwitną głogi, zasiałem len, siemię jak złoto w glinianych górach... on je napisze, ale nie mówi mi: tylko tak można to powiedzieć” (Mt 2007 12 80; wyróżnienie w cytacie). Wynikałoby z tego – kiedy poeta mówi inaczej nie da się powiedzieć, to w tym momencie, w tym tekście nie jest poetą? W swojej eseistyce Sigitas Geda nie stroni od komentarzy tego typu. oto kilka przykładów z jego tekstów: To już tchnienie wieczności i inaczej nie da się tego powiedzieć. Oto takie obrazy wieczności, idealności, porównania, współbrzmienia boska Muza szeptała Maįronisowi; Objawienie poetyckie jest tak zdumiewające, że nie znajdzie się dla niego piękniejszego określenia niż nieziemskie LM 1987 44. 146 KULTURA JĘZYKA | 81 Wyrażenie używane przez mówiącego, które określa on jako optymalny wariant wyrazu, może być (a) własnym, oryginalnym albo (b) zwyczajowym powiedzeniem właściwym danej sytuacji komunikacyjnej, nawet tropem, który stał się sztampą, np.: (a) To była najwyższa noc w moim życiu. Nie, nie, żadne inne słowo nie pasuje; tylko wtedy, gdy mówię „najwyższa”, widzę prawdziwy kolor tamtej nocy – ciemnoniebieski, jaśniejący, świtający... p. Dirgėla (prg 1986 5 53); (b) Porównując pola z morzem, nie będziesz już oryginalny. Ale gdy samochód pędzi na południowy wschód od Kiszyniowa, do rozciągających się za oknem winnic żadne inne słowo nie pasuje. Morze, prawdziwe bezkresne morze winnic T 1979 08 08. Z zebranych materiałów wraz z MK omawianej funkcjonalnej grupy semantycznej wynika, że komentarze te są zwykle używane obok ekspresywnych wypowiedzi oceniających, często przy wyrazistych, mocnych słowach i frazach. Ocena może być pozytywna albo negatywna. Wypowiedzi (słowa, frazy) wyrażające ocenę negatywną są używane znacznie częściej (ponad 10 razy), są bardziej różnorodne. Pozytywne (a) i negatywne (b) słowa oceniające, wyrażane we współczesnym języku za pomocą komentarzy grupy kitaip nepasakysi, można zilustrować następującymi przykładami zaczerpniętymi z jednostek metajęzykowych: (a) anioł, aniołek, nadludzkimi (wysiłkami), złotko, odrodzenie, elita (2 razy), fantastyka, (po prostu) geniusz, wybitna (osobowość), szczęście, bajkowa (2 razy), raj, (literackie) wzloty, cud (3 razy), arcydzieło; (b) obojętność (skuty łańcuchami obojętności), absurd, antylitewski, niedbalstwo, oszukał, (jakieś) opętanie, opłakana (sytuacja), osioł (2 razy), (ludzka) banda, bandyci (2 razy), wariaci, wariacki (projekt) (2 razy), małpi interes, paskudztwo, baba, (prawdziwy) bubel, cyrk (3 razy), cham, chuligaństwo, down, downy (kraj downów), degradacja, plugawi, dezinformacja, dziady (negatywnie o mężczyznach), dyletancki, żreć („jeść”), farsa, banda, ludobójstwo, kogut (o mężczyźnie), żmijowisko (o ludziach), bydło (o ludziach), grafomania, idiota, -ci (6 razy), idiotyczna (3 razy), inwalidzi (parada inwalidów), zboczeńcy (mętlik pokoleń zboczeńców), oszaleli (entuzjaści), zwyrodnialcy, bezczelność, czarna (niedziela), suka (jakaś ty suka), (prawdziwa) wojna, katastrofalna, kicz, kolaboracja, komercyjna (muzyka), kuriozalne, głupek, głupcy (3 razy, filozofia głupców, banda głupców), maniacy, małolaty, małolat, mieszanka (stylów), potwory, tępak, jakieś niedorozwinięcie, brak szacunku (dla człowieka), bzdura(y) (2 razy), nieuczciwość (2 razy), porażka, bałagan, (bractwo) nicponiów, wygwizdali, stwór (o człowieku), oszaleli, drwina (z ludzi), grubasek (o młodzieńcu), nikczemność, prowokacja, prowokacyjny (krok), psychoza, samowolna (budowa), niedorozwinięci, przemoc, przemocowy (środki przemocy), oszuści (banda oszustów), ogłupienie, (zostało) rozprawione, łachudra, obrzydliwe, skurwysyny, (pieniędzy) marnotrawstwo, tragedia, tragiczny (budżet), widmowy, hipokrytka, diabelstwo, niewolnicy, kura (mówiąca o sobie). K. ŽuperKa. Kitaip nepasakysi (komentarze metajęzykowe w tekstach) 147 Oceniające zabarwienie komentowanego słowa może być (a) wzmacniane lub (b) osłabiane za pomocą słowa atrybutywnego: (a) bezczelnie skandaliczne opóźnianie, klasyczne arcydzieło, bardzo imponująca, złe gęby, obrzydliwy nacjonalizm, wybrane szczury (o ludziach); (b) trochę stuknięty. MK kitaip nepasakysi towarzyszą także wartościujące frazeologizmy, peryfrazy, przysłowia oznaczające (a) pozytywną lub (b) negatywną ocenę: (a) mistrzowie złotych rąk, Barbie od dziewięciu zawodów, drużyna marzeń; (b) teatr absurdu, kopanie dołów, żebracy duchowi, szczyt bezczelności, kupa gnoju, kraina baśni (iron.), wróg sam dla siebie, pranie pieniędzy, (władza) politycznych prostytutek, (powszechne) zaćmienie umysłu, choroba psychiczna, uczta w czasie głodu, posiawszy ziarno zła, kraina cudów (iron.), naród babek lancetowatych, komedia i jarmark próżności; z wielkiego pisania wyszedł poza granice, na głupotę nie ma lekarstwa. Do słów wartościujących należą także wyrazy i powiedzenia obce, żargonowe oraz niecenzuralne. przykładów z takim słownictwem najwięcej znaleziono w internecie (wyszukiwanie w Google), np.: best game, brudas, cool (strasznie cool), pracoholiczka, głupi, głupek (statek głupków, strona głupków, naród głupków), fajny, głupie baby, super!, odlot!, brawo!, maladec, nachal, no nierealne, wywieźć w maliny, suka (rzecz., ros. „suka”), super, szmata, tępy, bydlaki, oszuści. To, jakie słowo zostaje wybrane, zależy przede wszystkim od stosunku autora do omawianej kwestii, od wykształcenia, umiejętności ekspresji językowej, rozumienia etykiety, przekonań językowych, intencji i nastroju. Przykładów zniekształcania języka i posługiwania się nim w sposób zniekształcony, nieznajomości języka (np. inaczej nie nazwiesz, apart (= jak) naiwniakami), a także zwykłego analfabetyzmu jest, jak wiemy, najwięcej w internecie. Słowo oceniające wiąże się również z tematyką i stylem tekstu. Na zakończenie należy jeszcze powiedzieć, że funkcję bardzo podobną do komentarza metajęzykowego, funkcję podkreślenia wyrażenia i utrwalenia użytego słowa może pełnić słowo właśnie, zbliżone do spójników: Po tych [śliskich] schodach każdego dnia czołgają się, właśnie czołgają się, ludzie w różnym wieku rV 1986 02 21. 148 KULTURA JĘZYKA | 81 WNIOSKI Po omówieniu funkcjonalnej grupy semantycznej MK, za pomocą których mówca lub autor tekstu pisanego wskazuje, że używane przez niego wypowiedzenie jest odpowiednie, a nawet najbardziej odpowiednie w danej sytuacji komunikacyjnej, można sformułować kilka uogólnień. 1. MK tej grupy i zbliżone do niej, ich różnorodność pozwalają niuansować wyrażanie i siłę przekonania, że wybrane wypowiedzenie jest odpowiednie, por.: tutaj to słowo jest koniecznie potrzebne / bardzo dobrze powiedziałem / inaczej się nie da powiedzieć. 2. Komentarze grupy inaczej się nie da powiedzieć są częściej używane postpozycyjnie, po wypowiedzeniu, którego odpowiedniość jest potwierdzana, tzn. komentarze te w jednostce metajęzykowej zazwyczaj są końcowe. Można stąd wnosić, że wiele używanych „optymalnych” wypowiedzeń, którym towarzyszą te komentarze, nie jest z góry przewidzianych i przemyślanych (por. sygnały strategii), lecz powstaje w czasie aktu mowy, nierzadko wymykając się nieoczekiwanie z powodu wyraźnego emocjonalnego stosunku do omawianej kwestii. 3. Komentarze te potwierdzają jedną z uniwersaliów językowych: językowe wyrażanie oceny negatywnej zajmuje znacznie większą przestrzeń niż wyrażanie oceny pozytywnej, a uwaga poświęcana mu jest o wiele częstsza. ŠaLTINIaI Dlg – Dialogas (savaitraštis). <int> – internetas – pavyzdžiai iš paieškos sistemos Google (www.google.lt) lietuvių kalba (žiūrėta 2007 m. gruodžio mėn.). Ji – Ji (žurnalas). KB – Kultūros barai (žurnalas). KT – Komjaunimo tiesa (sovietmečio dienraštis). LM – Literatūra ir menas (savaitraštis). Lr – Lietuvos rytas (dienraštis). Marc – Just. Marcinkevičius. Dienoraštis be datų, Vilnius, 1981. Mt – Metai (žurnalas). prg – Pergalė (sovietmečio žurnalas). rdj – radijas. rV – Raudonoji vėliava (sovietmečio Šiaulių miesto dienraštis). Sauk – D. Sauka. Tautosakos savitumas ir vertė, Vilnius, 1970. Slav – p. Slavėnas. Saulės sistema, Kaunas, 1946. Š – Šeimininkė (žurnalas). šnek. – šnekamoji kalba. T – Tiesa (sovietmečio dienraštis). K. ŽuperKa. Kitaip nepasakysi (metakalbiniai komentarai tekstuose) 149 <t> – Dabartinės lietuvių kalbos tekstynas. Interneto prieiga: http://donelaitis.vdu.lt TMot – Kobieta Radziecka (czasopismo z czasów sowieckich). TV – telewizja. LITeraTūra Jiřičková J. 1979: Komentarz metajęzykowy. – Slovo a slovesnost XL (2), 149– 151. Macienė J., Župerka K. 2007: Użycie komentarzy łagodzących wyrażenia językowe. – Filologija 12, Šiauliai: Wydawnictwo Uniwersytetu w Szawlach, 55–65. Mareš p. 1983: Metajęzyk, metawypowiedź, metatekst. – Slovo a 123–131. slovesnost XLIV (2), Župerka K. 1995: metajęzykowe komentarze dotyczące poszukiwań środków wyrazu. – Filologia i metodyka 2, Szawle: Szawelski Instytut Pedagogiczny, 102–109. Župerka K., Inčiūrienė S. 2005: Pozytywna ocena wyrazu językowego w tekstach nielingwistycznych. – Prace Zjazdu Litewskiej Katolickiej Akademii Nauk 19, Wilno, 505–515. otrzymano 2008 11 03 YOU CANNOT SAY OTHERWISE (MeTa-LINguISTIc cOMMeNTS IN TeXTS) Streszczenie W dużej różnorodności komentarzy metajęzykowych wyróżnia się odrębny funkcjonalny typ semantyczny komentarzy, w których nadawca ocenia swoje wyrażenie (słowo lub frazę) jako ważne, istotne, sformułowane najprecyzyjniej i niezbędne w danej sytuacji. Do stereotypowych komentarzy metajęzykowych tego typu należą takie frazy jak kitaip nepasakysi / nepavadinsi; inaczej niż (...) nie powiesz / nie nazwiesz; jak inaczej powiesz / nazwiesz. Powyższe komentarze najczęściej występują w pozycji postpozycyjnej, tzn. komentarz następuje po elemencie językowym, który jest traktowany jako optymalny lub najbardziej precyzyjny. Końcowy, postpozycyjny komentarz podkreśla poprzedzające go słowo lub frazę; ponadto komentarz można traktować jako uzasadnienie użycia mocniejszego wyrażenia lub przejęzyczenia. Najczęstsze występowanie komentarza w pozycji postpozycyjnej prawdopodobnie świadczy o tym, że poprzedzające go słowa i frazy powstają w toku mowy i są zdecydowanie nacechowane emocjonalnie; nie są one przykładami prefabri-