Kazimieras Gaivenis – poetinio polėkio terminologas

362 KULTURA JĘZYKA | 82 PRANAS KNIŪKŠTA Instytut Języka Litewskiego KAZIMIERAS GAIVENIS – TERMINOLOG POETYCKIEGO POLĘDU Mogliśmy świętować jubileusz siedemdziesięciu pięciu lat Kazimierasa Gaivenisa. Niestety, los zrządził, że możemy obchodzić jedynie rocznicę jego urodzin. Straciliśmy Kazimierasa sześć lat temu, lecz pozostały jego prace. A w pamięci przyjaciół i współpracowników zachował się także jasny obraz Kazimierasa. Droga życiowa Kazimierasa Gaivenisa była prosta, lecz niezwykle znacząca. Przyszły językoznawca urodził się 18 stycznia 1934 roku w poetyckiej krainie Taurãgnai, we wsi Stùčiai w rejonie uciańskim. Uczył się w szkole początkowej w Šeimatiẽs, progimnazjum w Tauragnach oraz w pierwszej szkole średniej w Ucianie. Po jej ukończeniu w 1954 r. wstąpił na Uniwersytet Wileński. Studiował tu język i literaturę litewską. Gdy trzeba było wybrać kierunek specjalizacji, wybrał język i z całych sił się w niego zaangażował. Jego takie nastawienie koledzy ze studiów zauważyli już od egzaminów wstępnych. W tym roku, w którym zdawaliśmy na uniwersytet, ukazał się Słownik współczesnego języka litewskiego. Rozeszły się pogłoski, że na egzaminie mogą zadawać także pytania z tego słownika. Jak kto umiał, staraliśmy się z nim zapoznać – jedni P. KNIŪKŠTA. Kazimieras Gaivenis – terminolog o poetyckim polocie 363 czytali opublikowaną w prasie recenzję publicystyczną, inni, odnalazłszy sam słownik, przeglądali go. Kazimieras studiował go szczególnie pilnie, współlokatorzy nawet żartowali, że Gaivenis śpi, podłożywszy sobie słownik pod głowę. Kazimieras, którego wtedy nazywaliśmy Kaziu, był jednym z najlepszych studentów na roku. Pilnie uczęszczał na wykłady, wzorowo wykonywał zadania z seminariów i ćwiczeń, ale nie zadowalał się obowiązkowymi kursami. Był aktywnym członkiem Koła Języka Litewskiego, wygłaszał referaty na studenckich konferencjach naukowych, pisał artykuliki językowe do czasopisma wydawanego przez rok. Uniwersytet ukończył w 1959 r. i został skierowany do pracy w Instytucie Języka i Literatury Litewskiej, który później stał się Instytutem Języka Litewskiego. Pracował w nim przez całe życie – do 2001 roku (w tym roku przeszedł na emeryturę). Przeszedł tu drogę od starszego laboranta do kierownika Wydziału Terminologii. Równolegle z bezpośrednimi obowiązkami w instytucie pracował także w różnych komisjach i radach terminologicznych – był sekretarzem odpowiedzialnym i redaktorem odpowiedzialnym Komisji Terminologicznej Instytutu Języka i Literatury Litewskiej, sekretarzem Rady Terminologicznej przy Prezydium Akademii Nauk. Kazimieras Gaivenis wszędzie zajmował się nie reprezentacyjną, lecz konkretną praktyczną pracą porządkowania terminologii – konsultował osoby porządkujące terminologię różnych dziedzin, oceniał stworzone przez nie terminy i pomagał je doskonalić, recenzował przygotowywane słowniki terminów i normy, udzielał innej pomocy twórcom terminów oraz swoim młodszym kolegom. Pracował cierpliwie i cicho, nie zabiegając o sławę ani odpłatę, nie oszczędzając własnego zdrowia. K. Gaivenis starał się łączyć porządkowanie terminologii z teoretycznymi zasadami terminologii i sam niemało przyczynił się do ich upowszechniania i utrwalania. W jego bibliografii druków wymieniono ponad czterysta publikacji, wiele z nich z zakresu terminologii. Swoje badania terminologiczne rozpoczął od terminów złożonych. Pierwszy artykuł na ten temat, Kwestia rozmieszczenia członów terminów złożonych, został opublikowany w czasopiśmie Kalbos kultūroje w 1963 roku (KK, zesz. 5). Po nim ukazały się artykuły o użyciu dopełniacza w terminach złożonych, o terminach złożonych z członami przysłówkowymi i imiesłowowymi, a także o terminach utworzonych z dwóch lub trzech członów. Swoją tematykę podsumował w rozprawie doktorskiej Terminy złożone we współczesnym języku litewskim. Napisał ją, nie podejmując studiów aspiranturze i nie odrywając się od codziennej pracy nad porządkowaniem terminologii; obronił ją w 1969 roku. Po dokładniejszym zapoznaniu się z teorią terminologii i zdobyciu większego doświadczenia podjął szersze tematy terminologiczne, takie jak: Ogólne zasady tworzenia i normalizacji terminologii litewskiej; Międzynarodowe zasady terminologii 364 KULTURA JĘZYKA | 82 zastosowanie w naszej terminologii. Podsumował teorię terminologii Stasysa Šalkauskisa oraz stosowane przez niego zasady. Jednak K. Gaivenis był bardziej skłonny, a właściwie czuł taki obowiązek, wyjaśniać węższe kwestie terminologiczne bezpośrednio związane z praktyką. Pisał o łączeniu językowych i logicznych, językowych i ekstralingwistycznych zasad terminologii, standaryzacji i determinizacji terminów, skracaniu terminów, przypadkach antonimii w terminologii, obrazowości terminów, a także o innych relacjach między terminologią a językiem ogólnym. Najbardziej interesowało go praktyczne porządkowanie terminologii oraz konkretne terminy z różnych dziedzin. Temu poświęcono również wiele jego artykułów i artykulików. W swoich publikacjach wyjaśniał nowe, potrzebne, lecz jeszcze nieutrwalone w języku terminy: pakuõtė, tašalas, pluoštinỹs, suklỹs, kviẽtrugiai, lakmatis, ddbutelis, veislýnas, išradýba. Sam również tworzył i proponował neologizmy rupinia, stiklnas, šienanis. Upowszechniał litewskie odpowiedniki słów międzynarodowych: yzopas – juozažolė, konvalija – pakalnutė, defektas – trūkumas. Szczególnie przydatne dla społeczeństwa były artykuły o poszczególnych podsystemach terminologicznych, np. Niektóre terminy hodowlane; Kilka myśli o terminach muzycznych; Najpotrzebniejsze litewskie terminy wojskowe. Często podawał listy słów według nazw: Nazwy jagód; Nazwy potraw; Nazwy gwiazdozbiorów; Nazwy jednostek monetarnych. Wydrukowano nawet kilkanaście wykazów i zbiorów takich nazw. Kazimierz Gaivenis przez całe cztery dziesięciolecia zajmował się terminologią i porządkowaniem terminów, poświęcając temu wiele sił i wysiłku. Zdobyte doświadczenie podsumował w wydanej w 2002 roku książce Lietuvių terminologija: teorijos ir tvarkybos metmenys. Nie ograniczał się do swojej bezpośredniej pracy ani nie poprzestawał na niej — jego zainteresowania i zamiłowania były szersze. W literaturze językoznawczej i prasie periodycznej niemało pisał o języku dzieł naukowych, nieco o języku pism urzędowych, stylu kancelaryjnym i napisach publicznych. Interesował się publicznym użyciem języka, językiem potocznym i poetyckim. Przy różnych okazjach pisał o nazwach miejscowości, przede wszystkim o nazwach miejsc w swojej rodzinnej stronie. Tworzenie nazw i akcentowanie jeziora Taũragnas oraz miasteczka Taurãgnai wyjaśniał niejednokrotnie. Włączał się w rozważania nad ogólnymi zagadnieniami kultury języka, recenzował Porady dotyczące praktyki językowej oraz zbiór artykułów poświęconych nauczycielom, dotyczących kwestii gramatyki i stylistyki. Mimo to K. Gaivenis najbardziej pociągała dziedzina języka ściśle związana z terminologią – leksyka. W literaturze językoznawczej pisał o synonimach, P. KNIŪKŠTA. Kazimieras Gaivenis – terminolog o poetyckim polocie, który przedstawił społeczeństwu 365 słowniki wyrazów międzynarodowych, poszczególne tomy akademickiego Słownika języka litewskiego oraz kilka słowników dwujęzycznych. Sam wraz z innymi opracował Szkolny słownik języka litewskiego i rosyjskiego. porównaniach i Różnorodne jego artykuliki leksykalne. W jednym miejscu wyrazy pospolite wiązane są z terminami, ściślej mówiąc – ukazywane są związki terminów z wyrazami pospolitymi, w innym zaś analizuje się je jako samodzielne, neutralne zjawiska języka ogólnego. A najciekawsze rozważania o szczególnych znaczeniach wyrazów i ich odcieniach stylistycznych dotyczą użycia wyrazów wtrąconych i modalnych, wyrazów grzecznościowych, żargonizmów i wulgaryzmów, archaizmów, przenośnych i poetyckich znaczeń wyrazów. Różnorodność wyrazów i ich szczególne użycie barwnie omówiono w książeczce Barwny świat wyrazów. Jest w niej tak wiele rozmaitości i ciekawostek leksykalnych, że książeczka przypomina popularną encyklopedię języka. Pisma K. Gaivenisa są atrakcyjne także dlatego, że żywy, żartobliwy jest język samego ich autora. Szczególnie dobrze widać to w artykulikach drukowanych w „Namiocie językowym” litewskiego „Pioniera” oraz w tytułach tych artykulików. I tak artykulik poświęcony omówieniu nazw żołnierzy zatytułowano „Maszerują żołnierze”, tekst o żartobliwych powiedzeniach – jednym z takich powiedzeń: „Uśmiecha się jak ten, kto znalazł żelazko”, a przedstawianie morfologicznych właściwości języka rozpoczyna się od tytułu z rzeczownikiem podlegającym stopniowaniu – „Bardziej leniwy niż leniwiec”. Nawet w wydawnictwach językowych drukowano artykuły o znaczących, żartobliwych tytułach: „Słownik przedsiębiorcy” czy wysypisko słów? ; Z książki „Kto jest kim” wyszło nie wiadomo co. Nie był obojętny także wobec samej poezji. Jeszcze w latach studenckich, podczas jednego z przyjęć kursowych, Kazys niespodziewanie wstał i po aktorsku zaczął recytować utwór Širvysa: „Ja – brzoza. / Litewska brzoza, / Która wyszła z nocnej głębi łąk...” Wszyscy wyobrażali go sobie jako zasuszonego człowieka skrępowanego nauką o języku, a tu ów zasuszony nie tylko wyrecytował utwór, lecz także skomentował poezję Širvysa. Przez długi czas nie tykał poezji nawet koniuszkiem palca i dopiero w 1976 roku opublikował w czasopiśmie „Kalbos kultūra” artykuł „Dėl naujadarų vartojimo poezijoje” („O używaniu neologizmów w poezji”) (KK, zesz. 31). Za epigraf posłużyły wersy Vacysa Reimerisa: Žodžiai talpūs – kaip indai. / Kaip indai – visaip jie ir skamba... A sam artykuł jest pełen najróżniejszych brzmień poetyckich słów. Rozpoczyna się od cytatu z wiersza Judity Vaičiūnaitė, w którym bawi się nazwą rośliny „veronika”: Veronika žydi / <...> rasota veronika, / verk už mane. A dalej Marcelijus Martinaitis, a wraz z nim Kazimieras Gaivenis, bawią się już imieniem poetki Judita: Švarke įsisegęs juditą, / dainuoja babekas žvaliai. Omówiwszy takie i podobne poetyckie okazjonalizmy, słowami niemieckiego przysłowia ostrzega, że jest im „dane żyć tylko w pieśni”, przy pełnym uświadomieniu sobie wszystkich ich barw i odcieni. 366 KULTURA JĘZYKA | 82 W późniejszych artykułach na różne tematy pojawiają się wplecione w kontekst autora słowa poezji lub cytaty. Słowa wierszy są przedstawiane jako przekonujące przykłady, a wykładane myśli są popierane cytowanymi fragmentami. Takich przykładów i wtrąceń jest szczególnie dużo na stronach świata słów Margis. Po omówieniu istoty okazjonalnych neologizmów jako interesujące ich przykłady podaje apsi-lapsi-cinta Justina Marcinkevičiusa, medmedžiai i tūkstantvakarykštė Albina Žukauskasa. Ūmėdė przedstawiona jest wersami Antanasa Baranauskasa: Tu czerwone, niebieskawe, szare rydze przycupnęły, / Wesołe, pięknie rosną, nic ich nie obchodzi. Natomiast słowo audušis z frazeologizmu zestawia z maironiowskim bojarzynem Čičinskasem aldadrikiem i cytuje z nim całą strofę poematu. O tym, jak Kazimieras Gaivenis potrafił analizować zjawiska językowe w żartobliwym stylu i łączyć je z poezją, świadczy artykulik Nazwy gwiazdozbiorów (KK, zesz. 59). Przypomina się litewskie i innych narodów legendy o pochodzeniu nazw gwiazdozbiorów, cytowana jest ośmiowersowa strofa Dionizasa Poški, w której wymieniono dwanaście gwiazdozbiorów znanych starożytnym Litwinom: Baran, Byk, Bliźnięta itd. Cytowany jest liryczny czterowiersz Maironisa: Jakże piękne niebo! Wśród gwiazd utkwiły Siedem oto Wozaków! Jeszcze wyżej jaśniej, Wóz Griga przewrócony Na drodze brukowanej trzeźwo. Artykuł rozpoczęto lirycznie, jego epigraf stanowią wersy Vincasa Mykolaitisa-Putinasa: Podniosłem twarz ku rozgwieżdżonej wysokości – / I jak kropla w morzu zniknąłem. Lirycznym epigrafem rozpoczyna się również artykuł o proponowanych litewskich nazwach kwiatów (KK, zesz. 69). Cytowany jest Bernardas Brazdžionis: Który zwiędnie szybciej niż wszystkie kwiaty? / Nasze lata, nasze lata. Tutaj poetyczny jest nie tylko epigraf, poezją języka tchną także proponowane nazwy kwiatów: ajernė, karduõtė, kopūstnė, lapanis, margùlė, pavasariùkas, saulùkė, spurguõtė, viksvnė. Tak dokładnie i pięknie w jeden bukiet mógł je zebrać tylko terminolog, który miał poetyckie wyczucie języka.