Axel Holvoet, Rolandas Mikulskas (red.). „Gramatinių funkcijų prigimtis ir raiška“

A. HOLVOET, R. MIKULSKAS. Charakter i wyrażanie funkcji gramatycznych 337 AXEL HOLVOET, ROLANDAS MIKULSKAS (RED.) CHARAKTER I WYRAŻANIE FUNKCJI GRAMATYCZNYCH I ICH WYRAŻANIE Wilno: Uniwersytet Wileński, Stowarzyszenie „Academia Salensis“, 2009, 202 (+2) s., ISBN 978-9955-33-466-8 [Acta Salensia 1] Zbiór artykułów opracowany przez Axela Holvoeta i Rolanda Mikulskasa wypełnia lukę w badaniach teoretycznych nad współczesną gramatyką języka litewskiego, powstałą po zaprzestaniu w 2006 r. publikowania tomów serii Lietuvių kalbos gramatikos darbai. Artykuły opublikowane w tym zbiorze opierają się na referatach wygłoszonych latem 2008 r. w sekcji gramatyki teoretycznej letniej szkoły językoznawczej, która odbyła się w dworze we wsi Salos w rejonie rakiszkowskim. Zbiór składa się z sześciu artykułów pięciu autorów. Doprecyzowują one i rozwijają koncepcję opisu struktury gramatycznej języka litewskiego przedstawioną w tomach Lietuvių kalbos gramatikos darbai. Artykuły zostały napisane na podstawie różnych założeń teoretycznych, łączy je jednak tematyka części zdania oraz dążenie do unowocześnienia metodologii badań nad współczesnym językiem litewskim. We wprowadzającym artykule Axela Holvoeta „Hierarchie argumentów i funkcje gramatyczne” ogólna teoria części zdania zostaje powiązana z aktualnymi problemami części zdania w języku litewskim, a także omówione zostają podstawowe terminy. Zamiast właściwego litewskiej lingwistyce terminu część zdania, który miałby być „zbyt ogólny i niejednoznaczny” (s. 1), wybiera się i dalej w zbiorze stosuje termin funkcja gramatyczna (choć i on nie jest pod każdym względem dogodny). Omówione zostają podstawowe pojęcia orzeczenia, wyrazu nominalnego i zdania, a także stosunek funkcji gramatycznych do funkcji semantycznych i pragmatycznych. Wyróżnia się kilka typów ujęcia funkcji gramatycznych: jedne uważa się za pierwotne, niewywiedzione (autor nazywa je prymitywnymi), inne zaś – za wywiedzione. Definicje tych ostatnich i reguły ich wyprowadzania w dużej mierze zależą od bardziej ogólnych poglądów teoretycznych. Następnie autor przedstawia kilka ujęć funkcji gramatycznych proponowanych przez różne szkoły gramatyki teoretycznej: konfiguracyjne (reprezentowane przede wszystkim przez gramatykę generatywną), empirycznie zorientowane (strukturę składniową Luciena Tesnièreʼa, gramatykę relacyjną, definicje prototypowe, oparte na dostępności wyrazów nominalnych do operacji składniowych 338 KALBOS KULTŪRA | 82 (ang. accessibility)) oraz oparte na funkcjach semantycznych. Po tym krótkim, lecz bardzo informatywnym przeglądzie ogólnej teorii części zdania powraca się do litewskiej lingwistyki i krótko omawia problematykę części zdania we wcześniejszych pracach dotyczących składni języka litewskiego. Najwięcej uwagi poświęcono Gramatyce współczesnego języka litewskiego. Krytycznie omówiono wzajemne powiązania pojęć związku składniowego i uzgodnienia, na których w tych pracach opiera się klasyfikacja części zdania. W dalszej części artykułu zatrzymano się nad przedstawioną w tomach serii prac Gramatyka języka litewskiego, zwłaszcza w tomie poświęconym funkcjom gramatycznym1, koncepcją części zdania i uwypuklono jej podstawy teoretyczne. Pod koniec artykułu wskazano najistotniejsze kwestie badań nad częściami zdania: rozkład cech dopełnienia pośredniego, podmiotu i dopełnienia oraz rozróżnienie centralnych i peryferyjnych funkcji gramatycznych. Drugi artykuł Axelisa Holvoeta „Rozmyte podmioty i dopełnienia” jest ściśle związany nie tylko z pierwszym, lecz także ze wspomnianym zbiorem serii prac Gramatyka języka litewskiego poświęconym problemom części zdania. Na początku artykułu omówiono kilka budzących dyskusje przypadków podmiotu wyrażonego dopełniaczem (podmiot dopełniaczowy niewariantywny i wariantywny względem mianownika oraz relacja tego ostatniego z dalszym dopełnieniem). Następnie analizowane są podobne przypadki nieokreśloności przypisania funkcji dopełnienia bliższego w zdaniu (dopełnienie bliższe dopełniaczowe, nieokreśloność kwantyfikatora w bierniku lub samodzielnego dopełnienia oraz przypadki drugorzędnego dopełnienia bliższego w konstrukcjach ditranzytywnych). Osobno postawiono i rozpatrzono również kwestię statusu dopełnień pośrednich w języku litewskim. Przy rozstrzyganiu nieokreślonych przypadków przyporządkowania obiektu – w zdaniach o konstrukcji ditranzytywnej – proponuje się rozróżniać obiekty pierwszorzędne i drugorzędne (lub zdegradowane), omawiane są cechy tych ostatnich. Odpowiednio rozróżnia się również podmioty drugorzędne. Podmioty wyrażane celownikiem i oznaczające argumenty czasowników proponuje się w artykule nazywać quasipodmiotami. Na przykład w zdaniu Jonui pagailo draugo proponuje się wyróżnić oznaczony celownikiem quasipodmiot czasownika nieprzechodniego Jonui oraz wyrażony dopełniaczem podmiot drugorzędny draugo. Jedyne niepodmiotowe argumenty czasownika wyrażane celownikiem, na przykład celownik w zdaniu Jonas padeda savo tėvams, nazywane są quasiobiektami bezpośrednimi. Artykuł zawiera wiele nowych, nietypowych i zaskakujących interpretacji w językoznawstwie litewskim. Przedstawiono je bardzo zwięźle, często odwołując się do 1 Axel Holvoet, Rolandas Mikulskas (red.). Gramatinių funkcijų tyrimai, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 2005 [Lietuvių kalbos gramatikos darbai 3]. A. HOLVOET, R. MIKULSKAS. Gramatinių funkcijų prigimtis ir raiška 339 typologinius argumentus, todėl ne visada pakankamai aiškios ir ateityje turėtų būti papildomai grindžiamos ir tikrinamos. W artykule Kristiny Lenartaitė „Dopełnienia bezpośrednie i kwestia konstrukcji ditranzytywnych w języku litewskim” analizowane są podobne zagadnienia jak w omówionym wcześniej artykule A. Holvoeta, jednak opiera się on na innych podstawach teoretycznych, dlatego wnioski są również odmienne. Przede wszystkim w artykule omawiane jest pojęcie dopełnienia bezpośredniego oraz kryteria jego ustalania w językoznawstwie litewskim. Przedstawiona analiza jest zwięzła, lecz precyzyjna i wnikliwa. Inaczej niż niegdyś Vytautas Ambrazas, który wymagał ścisłego rozróżniania poziomów struktury składniowej i semantycznej zdania2, proponuje się ujmować dopełnienie (i w ogóle części zdania) jako funkcję gramatyczną obejmującą dwa poziomy analizy języka – semantyczny i morfosyntaktyczny (wykładnikowy) – (por. s. 71). Opierając się na gramatyce aplikatywnej Sebastiana Shaumyana, proponuje się wyróżniać dopełnienia bezpośrednie z uwzględnieniem tranzytywności predykatu, która uczestniczy w procesie predykacji głównej i pozwala sformułować zasady budowy zdania. Autorka wyróżnia kilka poziomów predykacji – wiąże się to ze sferyczną strukturą semantyczną zdania w funkcjonalnej gramatyce Simona Dika, przedstawioną w artykule Agnieszki Rembiałkowskiej. Wątpliwości wzbudziła analiza zdania Vaikas gerai valgo košę (s. 78): autorka wyróżnia operand valgo oraz rezultatant gerai valgo i operand košę (a nie valgo košę) oraz rezultatant gerai valgo košę. W dalszej części artykułu dobrze wyjaśniono różnice między pojęciem dopełnienia bliższego (ang. direct object) w anglojęzycznej lingwistyce a pojęciem dopełnienia pośredniego w lingwistyce litewskiej. Dopełnienia pośrednie w języku litewskim zostały w artykule przeanalizowane nie tak dokładnie jak dopełnienia bliższe, dlatego badanie to należy uznać za wstępne. Mimo to przekonuje pogląd, że w języku litewskim nie ma potrzeby wyróżniania konstrukcji ditranzytywnych. Pod koniec artykułu na różnych podstawach teoretycznych przeanalizowano kilka bardziej problematycznych przypadków przyporządkowania części zdania w języku litewskim. Na pytanie, czy predykat może dopuszczać dwojaki wybór dopełnienia bliższego, autorka odpowiada przecząco, jednak taka odpowiedź nie wydaje się dostatecznie uzasadniona. Pozytywnie należy ocenić stanowisko autorki, zgodnie z którym analizę zjawisk składniowych języka litewskiego należy opierać na danych typologicznych. Chociaż artykuł Rolanda Mikulskasa „Rola apozycji rzeczownikowej w wyrażaniu predykacji wtórnej” autor przedstawia jako dyskusyjny ze względu na referencję i funkcje rzeczownikowych fraz przydawkowych z łącznikiem kaip, 2 Zob. Vytautas Ambrazas. Jednostki składniowej i semantycznej struktury zdania języka litewskiego. – Zagadnienia językoznawstwa litewskiego 25: Badania nad składnią języka litewskiego, 1986, 4–44. 340 KULTURA JĘZYKA | 82 jednakże porusza w nim znacznie szerszy problem – typologię przydawek w języku litewskim, wzajemne oddziaływanie semantyki, pragmatyki i składni. Przedstawiono krytykę tradycyjnego rozumienia przydawki w językoznawstwie litewskim, uzasadniono wybór terminu apozycja. Na podstawie prac lingwistycznych autorów zachodnich wyróżniono dwa rodzaje apozycji rzeczownikowej – ścisłą i luźną; omówiono referencję każdej z nich, funkcje składników i wzajemne relacje składniowe, a także przyporządkowanie do części zdania. Artykuł jest aktualny i pod wieloma względami nowatorski. Autor musiał pokonać niemało trudności związanych z przekazaniem angielskiej terminologii specjalistycznej w tekście litewskim, być może dlatego miejscami tekst jest trudny w lekturze. Artykuł ten, zamieszczony w zbiorze, jest szczególnie ściśle związany z wcześniejszymi publikacjami i dyskusjami szkoły nowej gramatyki języka litewskiego. Najmniej rozważań teoretycznych zawiera artykuł Jurgisa Pakerisa „Oznaczanie predykatywów koniecznych w konstrukcjach z nazwą czynności w języku litewskim”. Na podstawie danych z Korpusu współczesnego języka litewskiego przeanalizowano w nim konkurencję przypadków rzeczownikowych derywatów z przyrostkiem -imas / -ymas, występujących jako predykaty podmiotu lub dopełnienia. Ustalono, że w języku standardowym najsłabsza jest strategia uznawana za normatywną, polegająca na uzgadnianiu z przypadkiem podmiotu lub dopełnienia. Najczęściej badane predykaty wyrażane są narzędnikiem, na wzór konstrukcji bezokolicznikowych, albo wskutek tendencji do uogólniania narzędnika jako szczególnego przypadku predykatywów. Praca została wykonana metodycznie, a wnioski są dobrze uzasadnione. Agnieszka Rembiałkowska w artykule „Wolne celowniki języka litewskiego i poziomy predykacji” przedstawia dobry przegląd interpretacji wolnych celowników języka litewskiego we wcześniejszych i najnowszych badaniach. Należy zgodzić się z autorką, że „bardzo brakuje wyczerpującej analizy, z jednej strony obejmującej wszystkie wolne celowniki jako określone zjawisko morfosyntaktyczne, z drugiej zaś różnicującej typy wolnych celowników nie tylko na podstawie umownych „znaczeń”” (s. 149). Następnie wyjaśniane są teoretyczne podstawy interpretacji wolnych celowników – przejęta z gramatyki funkcjonalnej Simona Dika koncepcja warstwowej struktury semantycznej zdania. Wreszcie w artykule przechodzi się do zastosowania omówionej metodologii w celu ustalenia typów wolnych celowników w języku litewskim. Niestety, ta część artykułu jest bardzo pobieżna. Procedury empiryczne – dziewięć rodzajów testów omówiono zdawkowo, a niektóre z nich (relatywizacja i licencjonowanie) pozostały całkowicie niewyjaśnione. Bardzo brakuje przykładów zastosowania testów. Być może dlatego artykuł nie zawiera wniosków, a jedynie uwagi końcowe. Stwierdza się w nich, że typy wolnych celowników w języku litewskim A. HOLVOET, R. MIKULSKAS. Natura i ekspresja funkcji gramatycznych 341 mogą być wiązane z różnymi warstwami predykacji zdania. Uzasadnienie i szczegółowy opis tego twierdzenia pozostają zadaniem przyszłych prac. Jednym z najpilniejszych problemów prac z zakresu gramatyki teoretycznej pisanych po litewsku jest terminologia. Recenzowana książka zawiera wiele nowych terminów. W ich odnalezieniu pomagają indeksy terminów litewskich, łacińskich i angielskich zamieszczone po wspólnej bibliografii wszystkich artykułów. W większości przypadków terminy dobrano trafnie. Niektóre z nich były już używane we wcześniejszych pracach tych samych autorów. Mimo to kilka odpowiedników terminów angielskich wzbudziło wątpliwości. Termin prymitywne funkcje semantyczne (s. 5 i dalej) wydaje się nieodpowiedni ze względu na negatywne zabarwienie znaczeniowe słowa prymityvus w języku litewskim. Czy w tym przypadku nie lepiej pasowałyby pierwotne, podstawowe funkcje semantyczne? Z tego samego powodu nie wydaje się całkiem trafnym odpowiednikiem terminu downgraded predication określenie syntaktycznie obniżona predykacja (s. 34). Może tutaj pasowałaby predykacja niższego poziomu (lub rzędu), ewentualnie predykacja wtórna (albo poboczna) (w odniesieniu do zdania złożonego); por. także „obniżony” podmiot nieprzechodni (s. 63) itp. Internacjonalizmy kontroliuoti, kontrolė w języku litewskim nabrały znaczeń nie w pełni odpowiadających znaczeniom angielskich to controll, controller, dlatego proponowałbym zastąpić je w takich sformułowaniach jak „[podmioty w celowniku] kontrolują refleksywizację” (s. 61) oraz „nie wskazuje na wspólną wcześniej wspomnianym quasi-podmiotom kontrolę refleksywizacji” (s. 63). Może w tych przypadkach wystarczyłoby po prostu „mogą one być refleksywizowane” albo „tworzą konstrukcje refleksywne” oraz „refleksywizacji właściwej quasi-podmiotom” albo „konstrukcje refleksywne właściwe quasi-podmiotom”. Po litewsku niezręcznie jest pisać, że funkcja wtórna jest „nakładana” na pierwotną (s. 81, dalej już bez cudzysłowu). Angielski termin deputative beneficiary jest w tekście niedokładnie tłumaczony jako pavaduojantis recipientas (s. 154), termin poprawiono w indeksie: pavaduojamasis beneficientas (s. 199). Odpowiednik zaproponowany przez Edwarda Keenana i Bernarda Comriego dla terminu obliqueness hierarchy — hierarchia rzeczowników — jest zbyt ogólny, a przez to nieprecyzyjny (por. s. 15, 37), natomiast bezpośredni odpowiednik terminu noun phrase accessibility hierarchy — hierarchia dostępności (rzeczowników) (s. 15) — wydaje się niepełny; trzeba wyjaśnić pojęcie dostępności (dostępność dla różnych operacji składniowych, por. s. 15). W całej książce stosowana jest nazwa funkcji semantycznej (lub przypadka) eksperiencer (s. 48 i in.): może dla litewskiej terminologii językoznawczej lepszy byłby eksperient (por. patient, beneficient...)? Podany jest termin ramy predykatowe (ang. frames) (s. 160), jednak zaraz potem napisano rama: ten rzeczownik w języku litewskim w znaczeniu „stopień, granice” używany jest wyłącznie 342 KALBOS KULTŪRA | 82 w formie liczby mnogiej, dlatego nawet mając na myśli jeden czasownik, należy używać formy ramy. Przedstawiając gramatykę funkcjonalną S. Dika, umiejętnie skorzystano z terminów Vita Labutisa, który wcześniej o niej pisał: niektóre z nich przejęto (np. predykacja rozszerzona, ang. extended predication), inne doprecyzowano, np. zamiast predykacji kory pojawiła się predykacja rdzeniowa (por. ang. core predication), zamiast stanu rzeczy — sytuacja elementarna (por. ang. state of affairs). Wprowadza się terminy operatorów (ang. operators) i satelitów (ang. satellites), jednak ten ostatni nie jest później używany — poprzestaje się na bezpośrednim zapożyczeniu satelita. Nie wyjaśniono zakresu litewskich odpowiedników terminów Keesa Hengevelda (poziomów semantycznych): planu reprezentacyjnego i interpersonalnego (s. 160). Nie zauważono, że wszystkie te terminy gramatyki funkcjonalnej nie trafiły do indeksu. Zbiór artykułów jest dobrze przygotowany. Niemniej jednak także w nim zdarzają się niepożądane warianty terminologiczne, np.: antrinė dviguba funkcija i antrinė dvisluoksnė funkcija (s. 84). Niektóre terminy bezpodstawnie w jednych przypadkach zapisywane są w cudzysłowie, a w innych – bez niego. Wreszcie przypisy (a jest ich w tym zbiorze wiele) i numeracja stron wydrukowane są bardzo małą czcionką – utrudnia to czytanie. Książka Gramatinių funkcijų prigimtis ir raiška dostarcza czytelnikowi zainteresowanemu teoretyczną gramatyką języka litewskiego wielu nowych myśli, a jej dyskusyjny charakter zachęca do polemiki, poszukiwania nowych rozwiązań, sprawdzenia i odrzucenia albo ponownego uzasadnienia wcześniejszych. Niniejszy zbiorem artykułów podjęto próbę zapoczątkowania nowej serii wydawniczej Acta Salensia, poświęconej pracom z zakresu językoznawstwa teoretycznego. Można życzyć, aby także inne książki nowej serii były równie interesujące i reprezentowały równie wysoki poziom naukowy jak ta krótko tu omówiona. Nadesłano 2009 12 11 ARTŪRAS JUDŽENTIS Instytut Języka Litewskiego ul. P. Vileišio 5, LT-10308 Wilno [email protected]