Dėl trijų skolinių iš italų kulinarijos

308 LINGUO CULTURA | 82 STEFANO M. LANZA Vy au o Didžiojo uni e si e as Die Gewal eine Sp ache is nich , dass sie das F emde abweis , sonde n, dass sie es e schling . J. W. Goe he La pa ola o e non pe ché essa espinge u o ciò che es aneo, ma pe ché ciò che è es aneo, lei p a yja. J. V. Gė ė DL TRIJ SCOLINI IŠ ITAL CULINARIJOS In ques o a icolo engono discussi e ecen emen e in Li uania di uli è i ališkų pa ie kalų pa adi nimai: calzone, ca paccio e i amisù. Nè uno di lo o non iene p esen a o né Daba inės lie u ių kalbos žodynėje, né nei diziona i in e nazionali di pa ole (TŽŽ 2001 o VV TŽŽ 2003). lo o non esis e eco d di né S a ybnej Li u ian language komisiji, né Lie u ių kalbos ins i u o konsul acijų Apie bankuose, anche nonas a e kalbininkų ekomendacijų. Rašy inėje kalboje essi gene almen e appaiono es o a nų algia sc i ci. Da en ca paccio e i amisù passò in Albinos Šiupienienės 2005 m. esleis a a pa ankinę knygelę Į pagalbą algia aščių a ky ojams semplicemen e come i ališki pa iekalų pa a dini mai. Essi non eni ano conside a i come possibili debini, la lo o di eini à al linguaggio Li uani klausi mas nelies as, e ado i in modo desc i i o: delcanda di manzo (i . ca paccio di ca paccio) e delcandėlė di salsišų (i . ca paccio di salmone) nonché ca os py agai is (i . i amisù) (Šiupienienė 2005: 97, 100). Nella le e a u a eo ica dell'onomasiologia adizionalmen e si assegnano e ipi di innominijamen o (come nomeamen o azione): a) quando nel sis ema linguis ico già esis en e una pa ola è comas nuo oam ogge o ( eikšmės skolinys); b) quando si c ea una nuo a pa ola usando le iso se di p op ia lingua (naujada as); c) quando modello di lingua s anie a si ada a al p op io sis ema linguis ico, o iginalo aišką più o meno cambiando one icamen e, mo ologicamen e (skolinys) (plg. G zega 2003: 22). S. M. LANZA. Pe e debola i da i alių culina ija 309 Desc i omasse desc izione della nuo a eal à è la p ima ia ase del p ocesso conosci i o. Si a a di spiega e, cosa è quella nuo a eal à. Su ocokiando desc i omiosi combinamen i di pa ole come leksi nius uni à, sa ebbe possibile i ene e solo la nuo a o ės desc ūdinimen o p imi y iu naujada o p ocesso di c eazione. Desc ipomieji conjunzioni sono p imi y ūs essenzialmen e pe due agioni: 1) essi pocoogūs usa e due o più pa ole conjunizioni a uno s esso conce o di chiama e oppie auja del linguaggio ekono miškumo p incipio; 2) a amen e quando sono abbas anza p ecisi: l'appe i o di manzo c udo può esse e un pia o che non è a a o i alų ca paccio; quan o più p ecisamen e (be e g e mėzdiškiau) sa ebbe ale i ališka del g ano manzo nuga ine o lašišos ilė spacanda1; anco a neapi b ėž escio, e quindi e inapp op ia o i amisù chiama e, è ca è pi agai is2. Le linee di no malizzazione della lingua da empo acquisilėjusi3, o a si basano sui seguen i p incipi app o a i dalla commissione della lingua Li uanea: 1) non p ende e skoli nių, che possono sos i ui e sa i lie u iški pa ole, co ispondmenzi; 2) li e i a e debi o i, se sos i ui li a p op ie pa ole impossibile (plg. m. 2007 Comuni c i e i di no mminimo nuo i dei debi i). Ka ą ikslingiau usa e skolinį o lie u iškos o mos leksinį iene ą (jau esan į a pasida y ą nauja da ą), p ęs ina is y us pčius skolinius, lo o sanda ą, a ose ną4, appo ius con sis ema (plg. Pupkis 2005: 252). C A L Z O N E I alianamen e calzone ( a iama [kal sone]5) si chiama pa icola e specie di pico. An kočio os ešlos sk i ulio (picos pa g indo) di inizi sube iamo inse as. Poi ešlos sk i ulys pe len kiamas, e o enu i due pa i lungoi bo s us sulipina1 A. Šiupienienės siūlomi e minai non co isponda della lingua economia e p incipi di coe enza-Šiupienienės siūlomi e minai non co isponda della lingua economia e p incipi di coe enza: lo s esso ca paccio in e p e a o come p econcanda, se da messios, e come p econcandėlė, se da zi ui. 2 Nella T adicionale ques o doldėsio ecipe ka a oli g ažu non esis e p incipale ing ediedamoji pa e. 3 T umą lie u ių kalbos no minimo is o iją c. Pupkis 2005: 251252. 4 In ques o a icolo si basa, se non indica o di e samen e, Google paes sea ch oolkio dei da i delle pagine o a e. Quan ybiamen e i da i s a is ici Google non sono a idabili: ques o è u o labo apy ik is con eggio di pagine (in ine, la s essa que y isul a i di e isce usando al i paesaggi di ice ca, anche e se p esen a e la s essa que y con lo s esso paesaggio di s umen o, ma da di e si paesi). Tu a ia Google è mol o p a a us, quando si olima o a e a osena esempi di, pe ché mos a i pagine sono neginčy ini linguis i a i. Inol e, la lingua in e ne è ale di e sa, che i isul a i o enu i non sono solo solo esempi di lingua sc i a (su pa icola i ca a e is iche della lingua in e ne pa icola men e plg. C ys al 2001). 5 Ta imo qui e successi amen e iene p esen a o secondo in e au inę IPA ansk ipzione. 310 KALBOS KULTŪRA | 82 mos. Così p epa a o pia o a o ma di semmienullo spa aamas in o kai ę. Tali o ma pus as kepinys già XVII sec.io, quando pe la p ima ol a (pagal DELI 1999) è s a o зафиксирован слови calzone, p iminė верхu inę kelnių (i . calzone, a m. cazone) kinkos изpūs ą dalį. 1877 m. isleis o Vocabola io napole ano-i aliano (Neapoliečiųi alų žodyno) au o ius R. And eo lis (R. And eoli) spiega: [calzone] ques o ale inna di o pa plo ė lis, il cui o ma simile a kelnių kinką ies šlaunimi e cui sa à oppo uno e chiama e il p op io nome calzone. Nell'a uale pa olaggio Li uaniano non esis e pa ola, che esa amen e co ispondesse i alų calzone. Pe an o secondo p eceden emen e menziona i p incipi esso de e esse e sulie u izza o o cambia o Li u išku pasakymu. Saky inėje a osene è spesso sen i o sen i pa la e di kalconę o kalconą, ma sc i a ale o ma ada a a i in e a6. Semb a, che one inė skolinio sanda a pa lė ojams Li uanei comple amen e aiški, abbas anza accu a amen e ic ea o o iginalalo a imas. Ques o può esse e e agione, pe ché anco a in assenza di linguaggio comune più spesso si soddis i la aiška di sc i u a au en iška, ecc. : Da e o mol o deliziose picos, specialmen e calzone; Po e e cucina e e la chiusa calzone ipo pizza; Come i aliani a ano con calzone picom; Įda y ai picai (calzone) ešla p epa a a anche così. Come si ede da esempi, al pa ola i ališko non di ado iene o ni o un ce o suo spiegazione del signi ica o, da plg. : Kumpio i ananasų calzone (pe lenk a pica); Calzone (užda a pica): sū is, kumpis, pie ag ybiai, salsa, onūnai, g ie inė; Calcone subi o miglio e e e opinione sulla picas! è chiusa pica; Vege a iška Kalcone 13,90 l pe lenk a pica con baclažanų, spina ų įda u; Pe lenk oji Calzone. padažas, sū is, kumpis, unghi, pap ikos. Sebbene in gene ale o a o pochi esempi, no e ole, che nelle po e noje pasqui o già non uno accon o desc i i o di ca a e e, plg.: įda y a pica, pe lenk a pica, pe lenk oji (pica), zamda a pica. Come e mininai po ebbe ik i neben in a džiuo ine o me, ad esempio, meni a a pe lenk oji pica. In al e lingue calzone acquis ili come skolinys, plg. : Tas y, economical and easy o ix, a calzone would make a ine lunch o dinne sandwich; Calzone is eine ge üll e Pizza; Qui peu ésis e de an une pizza i alienne, de an une calzone bien ga nie? ; Que bueno el calzone con una ce eci a bien helada...; E da, Rašyba spesso one icamen e non ada a a, pe ò la pa ola mo ologicamen e į o mi na6 Ras a kalcone, kalzone, calcone, kalcioni. Mo ologicamen e inn o ma a o ma esempi dei non iuscì o a e. и нет – кальцоне, это не что иное, как одна из разно вид ностей пиццы7. 7 Ca ne calzone iene usa a in compound con pizza, plg. : a pizza calzone, eine Pizza Calzone, une pizza calzone. S. M. LANZA. A causa di e debini da i alių culina ijos 311 mas, plg.: wo calzones; zwei g oße Calzonen; les calzones; los calzones8. Quan o s y uoja giminė anche della s essa lingua esempi. Gliečių e ancūzų lingue p edomina la o ma emmine iškosios giminės, ispaniškai calzone as as ien nondimeno do ebbe iconosce e che calzone non pica, e sa i as kepinys. In ece di linguis icamen e ik y iškosios giminės, o usiškai nieka osios giminės. Sp endžian , koks u i bū i lie u iškas i . calzone pa adinimas, pi miausia neecono bosko e dal pun o di is a del signi ica o non esa o congiun o pe lenk oji pica iene p opos a maiky i a osenoje già appaiono una adap a a collinio kalcònė9. Sulie u in o nome è più ada o s animen i k aš ų ealijom chiama e che pas ici a o sa as co ispondenza, ol e a ques o, sis emicamen e egli ade e a ai al i nelie u iškus pa iekalus į a di jančių skolinių (plg. pica). C A R P A C C I O Ca paccio ( a iama [ka pa o]) in sos anza è simbolico nome del pia o: egli non ha alcun seman i nio leggio con i pia i cos i uen i di pa i, suo compon ies neapibūdina. Come a o, conosciu a ques a pa ola di nasci a da a e anche luogo. Venezione 196310 m. ka inės Ha ys ba eccen icškas p op ie a io Džiuzepė Čip ianis (Giuseppe Cip iani) s'in en ò nuo o pa iekalą is ankiai clien elei, che non l'a e a l'esse e alu a o né bolli o, né kep os mea s. Ploniim ma inua iim g eggio man iene g iežinėliam chiami i nusižiū ė a in ci à ak ualijas. In quegli anni giugnospalio mesi ope ò ammaus appe o Vi o ės Ka pačo (Vi o e Ca paccio) pi u aslų pa a a. Così il pailininko pu nė di enne p oginiu pia ialo nome. Ques o pu o okazinis da inys in segui o, populia ėjando pa ie kalui e pacim suo modo di p epa azione, adicò nel sis ema lessico. S anie ai ca paccio pli o come egzo izmas e culina ijos e mine (egli già za i a o 1973 m. ancūzų GR e 1974 m. inglese OED). 8 In lingue usse il e bo calzoné semb a nekai omas, plg. : Pe Calzone mi piace non mol o крутое тесто без опары; Разница с кальцоне опять же в размере и принципе жарки. 9 È e o, pe ce e agioni sa ebbe più icca la a ian e calcònas. Egli è one icamen e iksleso, poiché i . calzone galinis [n] non è minkš as. Inol e, calconas man iene o iginalo giminę (i . calzone è p ecisamen e y iškosios g.) e è dėsnin ge snis, con on us con al i skoliniais da i alų kalbos (plg.: balcone > balkonas, ca one > ca onas, asone > azonas). Tu a ia i . galūnė -e na u almen e più si collega con lie u iška mo e iškąja -ė, e qui u bū unziona analogia con mo e iškosios giminės pica, quindi o ma kalconė do ebbe esse e pe spek i y esnė. 10 Ques i anni indicano u i i diziona i della lingua i alians. Alcune on i online indicano di e si anni e accon ano al e ci cos anze di nasci a nonché denominazione di ques o pia o. 312 LEGBOLE CULTŪRA | 82 Li uano ma ino ko esponden da I alia, sc i endo (2006 06 12) nell'a icolo su ca pačą, i oniamen e a e mò: [į]si aizduoju, li e ians lingua g ynin oi, ma u , già i le e, come qui più p ecisamen e adussos quella i ališka s e imybę, giac con ca piai lei nicaip non si conne uusi. [...] mūsiškiai kalbos g ynin oji šįsyk do ebbe iman i i musę kandę, pe ché quasi in u i i is o an i Li uani a ualmen e o e o pia o chiama o nomina o del amoso apy ojo. O il nome sco ipi i mol o neg a žu.11 Tokį a a e inį humo ą p obabilmen e sa à lėmę qui p eceden emen e menza i g emėzdiški opisomieji junginiai. In eal à lo o e bisogno. Quello, più non c'è da adu e. Quando dal e o nome si ende gene inis daik a a dis, è soli o non c ea e sa ą pakai ą, ma semplicemen e ada a e lendinio, ecc.: begonija (dal bo anico p e e ì M. Begono pa a dės), ca no i as (dal ancūzų mine alogo M. A. Ka no pa a dės), keinsiz Volmas (dal inglese economis a J. M. Keinso pa a dės), ol as (dal i aliano isico A. Vol os pa a dės) e . . Klausima quale o ma del debi iina i enu ina app op ia issima. Poiché api oio pa olè adapi a a u Ka pãčas, co isponden emen e il nome del pia o do ebbe esse e mo ologicamen e in o mando12 ka pačas. Tu a ia a osenoje ka pačas a o. Be di mol i nonadap au i ca paccio pa o ojimo esempi, as a e al i meno o più sulie u in ų a i di, plg. : Quando appena ap ì ques o pos o suža ėjo me a iglibiu ca pacio; ca pacio piacus ome mol o lonomis iekelėmis e me iamo d i o su pla š è; il ino oppo non siipicauna con sūdy os e š iežios lašišos ka pačiu13; ale menziona e i man ienos e lašišos ca pacio, che quan o non adiciamen e se i i come salo i. Più spesso accade nekai oma adap ua a o ma ka pačio. Fo mos ka pačas esempio di appena uno al o, a menziona o įnagininkas ka pačiu (cosa sa ebbe a dininkas? ka pačis, ka pačias?) pa ienis pa a ojimo caso. Dalla pa e sulie u in a e del u o non lieu u in a o me secondo p eceden emen e menziona i p incipi non possono esse e conside a e no minazioni. Fo mos ca pačio (su i) di li imen o p obabilmen e dime šioks ale simili udine con o igi nalo sc i a e il a o che lie u iamen e minkš asis [ ] p ima za alinės eilės balsius specialmen e p ima o è do e kas equensime che die asis. Re esnės o ma ka pačas (be i) an aggio è il suo mo ologico į o mi nimas. Ques 'ul imo empo ada ando collini con galūninio dusliuoju [ ] (i ska džiuoju [d]) nonelg a consis en emen e. È s a a abbandona a a osena adizione con enen e sc i u a kap ičio (< cap iccio) sua luogo o nendo kap ičo o 11 Gana pa adossalmen e, che ame s esso a icolo ko esponden ba o sa i ninką in ece di Giuseppe chiamino Gio anni, e apy oją in ece di Vi o e Vi o io. 12 Ci ca mo ologico ada amen o bū inumą plg. Vaicekauskienė (2007: 186187). 13 Ques o è l'unico esempio o a o nel es o VDU. S. M. LANZA. A causa di e debini da i alių culina ijos 313 ma. Non solo nekai omas -o galūnės pa odi ka pačio nep ieš a auja no mom della lingua kap ičas (TŽŽ 1985, TŽŽ 2001)14, – be palik as sol edžio (< sol eggio). Kai a osena nep ieš a auja idinėms kalbos aisyklėms, ji u ė ų bū i palaiko- Li uania (plg. DLKG4 2006: 82), ma sis emicamen e si ada a al sol edzio e a nella no ma g ąžin ino kap ičio. Siūloma o ni e usa e cos o aus ki chiaimen o i iškosios giminės (plg. DLKG4 2006: 64) o mą ka pãčio. T I R A M I S Sono a i adizionale i aliano dese o i amisù ( a iama [ i amisu]) ecep . Secondo il p imo ques o pa olaì za iksa usį ocyny (Zinga elli 1983) ques o bisk i o pag indu cacao s insenio icope o semiai chal as saldėsis, gami namas da maska ponės15, kiaušinių e cuk aus. Come a si a do i amisù, non è esa amen e conosciu a, ma glodynai su o ia anche pe la p ima issazione da a 1980 anni. Pa adini mas cos i ui o da due pa ole i ami su16, che le e almen e ado i signi icano pakelk mani. Tu in omenyje as e el ina dell'azionema odinio compos o i a e con signi ica o pakel i kieno nuo aiką, es i ui i o ze, ques o de se o paski is a gai in i. Decidendendo eo icamen e, quale po ebbe esse e Li u iškas i amisu co ispondenza, do ebbe esse e chia o che ale nome al padėmeni adu e è bepasmiška (i e inių iki šiol, pa os, nesiūly a). E pe quan o desc omųjų pa adi nimų p ecisione in ques o a icolo già p esen a a dubbi: a amen e quando essi sono su icien emen e p ecusi, non sono con o uosi usa e, quindi e di icilmen e p igyja linguis ici p a ikoje. Tu o ques o con e ma e uso ecchi a i. Nekai oma o ma i amisu lie u iškai già acquis alò, e o, qualche ol a anco a si sc i e Ti amisu didžiąja aide come simbolico nome. Pa yzdžių as a quasi di u i di e nių, plg. : Ti amisu p epa a o semplicemen e, ci o à appena 30 min. ; ad ogni ca inėj i amisu sapo e è semp e di e so; i amisu bisogna pe me e e pas o ė i poilsė i; p ima se endo i amisu palai14 Fo ma kap ičio come i . cap iccio a imo co ispondmen o già i o a 1936 m. In e nazionali pa ole di dizodyne. Ci oodamas Li u ians kalbos komisijos nu a imą, o mai kap ičo nep i a ė and A. Pake ys (1991: 5). 15 Fo ma maska ponė (< i . masca pone) già iene o ni a come no minė (Gi čienė, Liu ke ičienė 2008: 117). Tu a ia in ce i aspe i ikslesnė sa ebbe maska ponas (plg. a gumen us pe kalconas 9 isno soia). 16 I alų diziona i anco a iene o ni a spelling del nome da due pa ole ( i ami su) o a in sos anza non a ojama. 314 KALBOS KULTŪRA | 82 gua da elo in igo i e o 4 o e; desse ui p e e iscono p e e sa saldųjį i amisu; quando a i e o con i a misu?. Saky inėje pa ole enne sen i o sen i Li hu iškai a ian [ i amisu], u a ia non esis e nessun linguino e eno palaiky i ale ki čia imą, nonos an e o igi nalo ki čio luogo. Inol e, come solo galico chi chia o è ca a e is ico dei p es i ii con galū ne -u, plg.: in e iù, kakadù, menuù, e iù, abù e . . Pa la e Li uanie al skoliniui i amisu non esis e adegua o sos i ui o. La pa ola i amisu į a dija pa icola e al a paese kul ū os ealiją, come skolinys è ampiamen e usa o in al e lingue del mondo17, e il suo one inė e mo ologinė sanda a nep ieš a auja no mom g amma icos della lingua li e ian. Come e al i linguaggi li uani skoliniai con ki čiuo u galiniu -ù, egli non può esse e kai omas (plg. DLKG4 2006: 82), il suo giminė y iškoji (plg. DLKG4 2006: 64), ki is pas o us. IŠVADOS A si adus bisognoii lie u iškai į a dy i naują ealiją, il suo denominazione di o igine può esse e cambia o suo sos i ui u oppu e acce a o come skolinys, ada a o al sis ema one ico e mo ologico della lingua Li uania. Al ų šalių adizionali pia iali sono s anie i ai li a i, come e lingue li e is e i lo o nomiini, quindi lo o innomina e nea do oppo uno sugge i e sa ą pa ola. Allo che più a osenoje essi spandono come skoliniai, e quando a osena nep ieš a auja alle in e ne lingue aisy klēm, essa do ebbe esse e sos enoma. Desidau ina i debi o i one icamen e ada a e enendo con o al linguaggio, da cui essi engono, a imą e lo o į o mizi mo ologicamen e, endoan o mų a ian iškumo. Sulla base di ques i p incipi engono o ni e usa e ques e e o me di denominazioni pa iekalų i aliane: kalcònė (2-osios ki čiuo ės, mo e iškosios giminės), ka pãčio (nekai omas, y iškosios giminės) e i amisù (nekai omas, y iškosios giminės). 17 Ques o si può acilmen e acce a e, andando online a i amisu Wikipedia en y page. S. M. LANZA. A causa di e debi o i da i alių culina ija 315 LITERATŪRA And eol i R. 1877: Vocabola io napole ano-i aliano, To ino. C ys al D. 2001: Language and he In e ne , Camb idge: Camb idge Uni e si- y P ess. DELI 1999 .: Diziona io e imologico della lingua i aliana, Bologna: Zanichelli. DLKG4 2006: Daba inės lie u ių kalbos g ama ika. Red. V. Amb azas, Vilnius: Lie u ių kalbos ins i u as, Mokslo i enciklo pedijų leidybos ins i u as. Gi čien ė J., Liu ke ičienė D. 2008: Sū ių pa adinimų a osena i no - ma. – Kalbos kul ū a 80, 110–122. GR 1973 .: Le G and Robe de la langue ançaise, Pa is: Le Robe . G zega J. 2003: Bo owing as a Wo d- inding p ocess in cogni i ie his o ical onomasiology. – Onomasiology Online 4, 23–32. OED 1974 .: The Ox o d English dic iona y, Ox o d: OUP. Pake ys A. 1991: Ta p au inių žodžių ki čia imas, Kaunas: Š iesa. Pupkis A. 2005: Kalbos kul ū os s udijos, Vilnius: Gim asis žodis. Šiupien ienė A. 2005: Į pagalbą algia aščių a ky ojams, Vilnius: Ciklonas. TŽŽ 1985: Ta p au inių žodžių žodynas, Vilnius: Vy iausioji enciklopedijų e- dakcija. TŽŽ 2001: Ta p au inių žodžių žodynas, Vilnius: Alma li e a. Vaicekauskienė L. 2007: Naujieji lie u ių kalbos s e imžodžiai, Vilnius: Lie- u ių kalbos ins i u as. VV TŽŽ 2003: V. Vai ke ičiū ė. Ta p au inių žodžių žodynas (elek oninis leidi- mas). Zinga elli N. 198310: Vocabola io della lingua i aliana, Bologna: Zanichelli. Rice u a 2009 12 14 ON THREE BORROWINGS FROM ITALIAN CUISINE Summa y The pape discusses h ee I alian bo owings which ha e ecen ly become e y popula in Li huania; hey e e o he dishes calzone, ca paccio and i amisù. On he basis o onomasiologic esea ch and he c i e ia adop ed o s anda dising bo owings, each o he abo e bo owings is analyzed om se e al poin s o iew: language his o y, seman ics, mo phological s uc u e, usage and ela ion wi h he Li huanian language sys em. When adap ing he bo owing, i should be decided which is be e : a mo phologically and phone ically adap ed ( o Li huanian) uni o a Li huanian lexical uni . KALBOS CULTŪRA 316 | 82 I is gene ally held ha o e e o o eign ealia, he adap ed a ian is mo e sui able han he na i e equi alen . Mo eo e , he wo ds like calzone, ca paccio and i amisu usually sp ead in language like bo owings, and he use s ake e o s o g amma ically adap hem (howe e , a la ge a ie y o o ms has been no iced). When he ac ual usage does no iola e he ules o he language sys em, i should be suppo ed. A e he analysis o each o he h ee wo ds, he ollowing o ms ha e been sugges ed o use: kalcònė (2nd accen ua ion pa e n, eminine gende ), ka pãčio (unin lec ed, masculine gende ) and i amisù (unin lec ed, masculine gende ). STEFANO M. LANZA Vy au o Didžiojo uni e si e as K. Donelaičio g. 58, LT-44248 Kaunas [email p o ec ed]