Viešoji nuomonė ir kalbų politika

L. KALĖDIENĖ. Opinia publiczna i polityka językowa 287 DYSKUSJE LAIMA KALĖDIENĖ Lietuvių kalbos institutas OPINIA PUBLICZNA I POLITYKA JĘZYKOWA CZY LITWIE POTRZEBNA JEST POLITYKA JĘZYKOWA? Wyniki reprezentatywnego socjolingwistycznego badania opinii publicznej (będzie o nich mowa dalej) skłoniły do ponownego przemyślenia polityki językowej Litwy, choć na stronie internetowej Państwowej Komisji Języka Litewskiego znajdują się wyłącznie wytyczne dotyczące polityki języka litewskiego (zwanego tam państwowym): Dėl valstybinės kalbos politikos 2009–2013 m. gairių1. Używanie języka rosyjskiego, polskiego i innych języków reguluje Ustawa Republiki Litewskiej o mniejszościach narodowych2, której artykuły 4 i 5 często budzą niejasności. Rozpowszechnianie się języka angielskiego w przestrzeni publicznej, oprócz Ustawy Republiki Litewskiej o języku państwowym3, nieco hamuje Ustawa Republiki Litewskiej o ochronie praw konsumentów4, a pośrednio – także Ustawa Republiki Litewskiej o banku terminów5. Używanie języków i ich nauczanie w systemie oświaty, oprócz odpowiednich ustaw o oświacie i nauce, jest bezpośrednio regulowane zarządzeniami ministra oświaty i nauki, a w szkołach wyższych – zarządzeniami rektora lub dziekana. A zatem dla każdego języka – własna instytucja, własne ustawy, własne wytyczne, podczas gdy człowiek często nie może obejść się tylko jednym językiem. Czy tak właśnie powinna być kształtowana polityka dotycząca wszystkich języków używanych na Litwie? 1 Zob. http://www.vlkk.lt/lit/10110 (dostęp: 25.10.2009). 2 „Valstybės žinios”, 1989, Nr. 34-485. 3 Tamże, 1995, Nr. 15-344; 2002, Nr. 68-2760. 4 Tamże, 2007, Nr. 12-488. 5 Tamże, 2004, Nr. 7-129. 288 KULTURA JĘZYKA | 82 Próbę usystematyzowania i porównania polityki językowej świata podjął Jacques Leclerc z Uniwersytetu Laval w Kanadzie. W 1988 r. zaczął gromadzić dokumenty regulujące politykę językową różnych krajów, zadbał o ich tłumaczenie na język francuski, sklasyfikował je i w 1999 r. opublikował w internecie 470 dokumentów regulujących politykę językową różnych krajów i regionów6. W 2008 r. przeprowadzono analizę polityki językowej tych krajów7. Nasza polityka językowa jest tam określana jako polityka zróżnicowanego statusu prawnego: język państwowy ma więcej praw niż inne, również uznawane, języki. Jesteśmy także nazywani przedstawicielami polityki wspierania języka oficjalnego i jego uprzywilejowania względem języków mniejszości narodowych. Podkreśla się, że Litwinów charakteryzuje puryzm obronny, tak zwany protekcjonizm językowy. Polityka językowa Litwy prawie nie różni się od polityki językowej sąsiadów i braci w losie – Łotyszy i Estończyków – (najczęściej również jesteśmy tak grupowani i podobnie charakteryzowani). Niestety, rzuciwszy okiem na taki pełen doświadczeń w zakresie polityki językowej skarbiec, nie znaleziono odpowiedzi na pytanie o jakość polityki językowej prowadzonej na Litwie – dzięcioł jest pstry, a świat jeszcze bardziej różnorodny. OPINIA PUBLICZNA NA TEMAT UŻYWANIA JĘZYKÓW Aby ustalić, czy prowadzona na Litwie polityka językowa odpowiada oczekiwaniom użytkowników języka, podczas przeprowadzonego badania socjolingwistycznego zapytano ich o zdanie8. Zastosowawszy ilościową metodę socjologiczną (wielostopniowy dobór probabilistyczny), przebadano 1513 mieszkańców dwóch litewskich miast – Wilna i Kłajpedy (później także Kowna) – w wieku 15–74 lat9. Dobór przygotowano w następujący sposób, 6 Zob. http://www.tlfq.ulaval.ca/axl/index.html (dostęp 2009 10 30). 7 Adres litewski: http://www.tlfq.ulaval.ca/axl/europe/lituanie.htm (dostęp 2009 10 30). 8 W latach 2007–2009 realizowano projekt Używanie języków i tożsamość narodowa w miastach Litwy (Miasta i języki), wspierany przez Litewski Państwowy Fundusz Nauki i Studiów (http://projektai. oraz naukowcy z Instytutu Języka Litewskiego. 9 Wielu autorytatywnych badaczy socjologii vu.lt/miestaiirkalbos/, žiūrėta 2009 10 08). Projekto vadovė Meilutė Ramonienė; be Vilniaus universiteto mokslininkų, jame dalyvavo Vytauto Didžiojo ir Klaipėdos universitetų krytycznie ocenia akademickie znaczenie sondaży opinii publicznej, a nawet skłania się ku kwestionowaniu istnienia opinii publicznej (Blumer 1969: 197–199). Ich głównym argumentem jest to, że wiedza społeczna jest rzekomo złożonym zjawiskiem, zależnym od pozycji jednostki i jej relacji społecznych w społeczeństwie, dlatego nie można jej mechanicznie policzyć. Bardzo często respondent ze względu na swój status społeczny może nie mieć własnej opinii albo „pożyczyć” ją od przyjaciół, sąsiadów lub mediów. Dlatego sondaże bardziej odzwierciedlają emocjonalną i stereotypową reakcję ludzi, a nie dobrze L. KALĖDIENĖ. Opinia publiczna i polityka językowa 289 aby każdy mieszkaniec Wilna i Kłajpedy miał takie samo prawdopodobieństwo wzięcia udziału w badaniu. W wywiadach przeprowadzanych w domach respondentów zadano 64 pytania: ustalano skład narodowościowy rodziców respondentów, ich samych i ich rodzin, tożsamość narodową i lokalną, język ojczysty i nieojczysty, ich używanie i poziom znajomości, specyfikę używania języków w przestrzeni publicznej i prywatnej, języki nauczania i pożądane języki respondentów oraz ich dzieci w szkołach, używanie i ocenę dialektów oraz inne kwestie. Jednym z nieoczekiwanych wyników było to, że 8 proc. respondentów wskazało, iż ma nie jeden, jak zwykle, lecz aż dwa języki ojczyste; dla połowy z nich były to języki litewski i rosyjski. Wszyscy ci respondenci pochodzili z rodzin mieszanych10. Zapytani, jak dobrze znają swoje języki ojczyste, większość ankietowanych stwierdziła, że zna je dobrze, zwłaszcza Litwini i Rosjanie (tylko 5 proc. Litwinów i 4 proc. Rosjan uważa, że średnio radzi sobie z pisaniem w swoim języku ojczystym). 7 proc. Polaków twierdzi, że również średnio radzi sobie z pisaniem, a tyle samo – że po polsku pisze całkiem słabo. Około 10 proc. Polaków uważa, że nie najlepiej radzi sobie nie tylko z czytaniem, lecz także z mówieniem. Za to aż jedna trzecia przedstawicieli innych narodowości wskazała, że nie najlepiej pisze w swoim języku ojczystym, jedna czwarta – że również nie najlepiej czyta, a 12 proc. respondentów rzekomo ma trudności nawet z mówieniem w swoim języku ojczystym. Chociaż spodziewano się, że wszyscy mieszkańcy Litwy dość dobrze znają litewski i rosyjski, to że zaledwie 1 proc. uczestników badania wskaże, iż w ogóle nie zna litewskiego – tego nawet nie brano pod uwagę. Spodziewano się, że już ponad 3 proc. wskaże, iż nie zna rosyjskiego. Jednak 42 proc. respondentów w ogóle nie zna angielskiego, bardzo niewielu zna francuski, a aż trzy czwarte ankietowanych zupełnie nie porozumiałoby się po niemiecku. Swoją drogą, bardzo zaskoczył całkowity brak chęci uczenia się języków: tylko co piąty mieszkaniec Wilna lub Kłajpedy wyraził chęć uczenia się różnych języków. Ta jedna piąta ankietowanych11 już uczy się angielskiego albo zamierza się go uczyć. Nie-Litwini ujawnili, że języka litewskiego najczęściej uczą się samodzielnie – czytając, surfując po internecie, oglądając telewizję, w taki czy inny sposób uczy się go 27 proc. respondentów. Większość skarżyła się, że trudno jest im uczyć się języka litewskiego. Jako najważniejszą motywację do nauki wskazali chęć porozumiewania się z osobami o wyrobionym zdaniu. Roger Hood również zauważa, że podobno ważne jest odróżnienie publicznego poparcia od opinii dobrze poinformowanych osób: sondaże opinii publicznej mogą być błędne (1989: 150–158). 10 O postrzeganiu języka ojczystego zob. Ala Lichačiova . Postrzeganie języka ojczystego przez litewskich Rosjan i rosyjskojęzycznych mieszkańców Litwy. – KK 82, 2009, 253–258. 11 Ponieważ najmłodsi respondenci mieli piętnaście lat, to bez wątpienia „owa jedna piąta” była uczniami szkół średnich, a pozostali – studentami szkół wyższych. 290 KULTURA JĘZYKA | 82 Litwinami (71 proc.), ponad jedna trzecia uczy się z szacunku dla kraju, 29 proc. – ze względu na lepsze perspektywy zawodowe. Poproszeni o ocenę języków niemal wszyscy respondenci stwierdzili, że ich język ojczysty jest dla nich najpiękniejszy i najbardziej swojski. Język litewski uważają za najbardziej potrzebny na Litwie, ponieważ jest on najodpowiedniejszy w dziedzinie biznesu i szkolnictwa wyższego oraz w życiu publicznym. Za najbardziej prestiżowy niemal jednomyślnie uznano język angielski. Jak należało się spodziewać, młodzi respondenci lepiej znają język litewski i angielski: tylko 1 proc. osób niebędących Litwinami wskazało, że nigdy nie pisze po litewsku. Starsi respondenci częściej próbują porozumiewać się po rosyjsku niż po angielsku, natomiast młodzież – odwrotnie. Młodzi ludzie silniej odczuwają wpływ globalizacji: inaczej niż przejawem globalizacji nie można nazwać tego, że aż 14 proc. bardzo młodych ludzi przede wszystkim uważa się za obywateli świata lub Europejczyków. Tożsamość narodowa podobno nie jest dla nich zbyt ważna, ale za swój język ojczysty uważają język litewski. Za najbardziej zaskakujący aspekt tego badania można by uznać to, że aż połowa respondentów chciałaby posyłać swoje dzieci do dwujęzycznych szkół litewsko-angielskich. Szczególnie pragną tego młodsi. POLITYKA EDUKACYJNA W ZAKRESIE WYBORU JĘZYKÓW Jednym z najważniejszych problemów, które ujawniły się w trakcie badania, jest wybór języka (lub języków) nauczania w celu skuteczniejszej komunikacji między członkami społeczeństwa. Nie tylko szeroko dyskutuje się o tym w społeczeństwie, lecz kwestia ta wymaga również rozstrzygnięcia w dziedzinie polityki językowej, zwłaszcza w zakresie planowania edukacji. Część społeczeństwa skłania się ku opinii, że podstawowym językiem nauczania na Litwie powinien być litewski, jednak niemało osób uważa, że nauczanie może odbywać się w różnych językach, przy czym szczególnie podkreśla się potrzebę znajomości języka angielskiego. Na całym świecie nieustannie rośnie znaczenie języka angielskiego, jego bezpośredni wpływ na języki narodowe, a także coraz wyraźniej uwidacznia się jego wpływ na status języków narodowych (Liddicoat, Baldauf 2008). Jako język państwowy litewski jest szeroko używany na Litwie, jednak wpływ języka angielskiego, który zyskał znaczenie w skali światowej, przejawia się również w naszym kraju, ponieważ i tutaj prestiż języka angielskiego dla niejednej osoby jest ważniejszy niż prestiż własnego języka. Zatem zagrożony jest również litewski system ekolingwistyczny12. 12 Ekolingwistyka powstała w ostatniej dekadzie ubiegłego wieku; jest to niejako przeniesienie do L. KALĖDIENĖ. Opinia publiczna i polityka językowa 291 Analiza sytuacji w zakresie szkolnictwa średniego we współczesnym systemie edukacji wykazała, że chociaż społeczne zapotrzebowanie na naukę języka angielskiego ujawniło się już wcześniej (w roku szkolnym 2006–2007 języka angielskiego uczyło się 86 proc. uczniów szkół ogólnokształcących, języka rosyjskiego – 47 proc., języka niemieckiego – 18 proc., języka francuskiego – 3 proc.; a zatem w roku szkolnym 2006–2007 jeden uczeń programu kształcenia średniego uczył się 1,6 języka obcego13), jednak litewska polityka oświatowa nie została w porę ukierunkowana tak, aby zaspokajać potrzeby obywateli. Wprowadzone w 2009 r. w szkołach podstawowych wczesne nauczanie języka angielskiego od drugiej klasy raczej nie będzie skuteczne, ponieważ brakuje nauczycieli języka angielskiego, gdyż dobrzy specjaliści, ze względu na stosunkowo niskie wynagrodzenie, nie podejmują pracy w szkołach. Język angielski wywiera wszechstronny wpływ na sam język litewski: im słabiej zna się angielski, tym mniej przewidywalny jest wpływ i interferencja tego języka. Oficjalna polityka językowa na Litwie przyjęła pozycje obronne, nie jest przygotowana do pielęgnowania i rozwijania języka litewskiego w nowych okolicznościach: w innych krajach już wdrażane jest, a zatem niebawem dotrze również na Litwę, zastępcze, zintegrowane nauczanie w dwóch, a nawet w kilku językach podczas tej samej lekcji. O tym, że status języka ma znaczenie dla jego dalszych losów, świadczy również fakt, iż języka litewskiego jako języka nierodzimego nauczyła się absolutna większość obywateli nielitewskich. Niezwykle pozytywne podejście do konieczności znajomości państwowego języka litewskiego można wyjaśnić tak samo jak podejście do znajomości języka angielskiego. Podsumowując, można powiedzieć, że społeczeństwo Litwy niczym nie różni się od społeczeństw innych krajów europejskich, ponieważ dostrzega znaczenie głównego języka komunikacji współczesnej Europy, a częściowo także świata, tj. języka angielskiego, w życiu swoim i swoich dzieci. Wielu spośród tych respondentów, którzy opowiadają się za szkołami dwujęzycznymi, podjęło taką decyzję intuicyjnie, nie słysząc nawet o najnowszych tendencjach i modach w nauczaniu języków (por. Ferguson 2006). UWAGI PODSUMOWUJĄCE Dla języków używanych na Litwie tworzone są odrębne polityki językowe: polityką języka litewskiego zajmuje się Państwowa Komisja Języka Litewskiego, języka rosyjskiego, polskiego, inny wymiar: równolegle bada się zarówno funkcjonowanie języków, jak i samego społeczeństwa. Za pioniera badań nad ekologicznym kontekstem języków uważa się Michaelisa Hallidaya, który w 1990 r. opublikował artykuł New Ways of Meaning: the Challenge to Applied Linguistics. 13 Zob. http://www.smm.lt/svietimo_bukle/docs/apzvalgos/Svietimas_regionuose_2007.pdf (dostęp 2009 09 21). 292 KULTURA JĘZYKA | 82 Białorusini i inne mniejszości narodowe – Departament Mniejszości Narodowych i Emigracji w której zostałyby przewidziane perspektywy wszystkich języków aktywniej używanych na Litwie oraz prie Lietuvos Respublikos Vyriausybės, anglų kalbos priežiūra atitenka Švietimo ir mokslo ministerijai. Reikalinga bendra integruota programa, stworzona spójna wizja polityki językowej. Socjolingwistyczne badanie mieszkańców miasta pomogło wyjaśnić opinię publiczną w niektórych palących kwestiach polityki językowej. Jedną z poważniejszych potrzeb jest to, że połowa respondentów wyraziła życzenie posyłania swoich dzieci do dwujęzycznych szkół litewsko-angielskich. Należy zwrócić uwagę, że prawie połowa respondentów w ogóle nie zna języka angielskiego, choć uważa go za najbardziej prestiżowy. Co więcej, wielu z nich, zwłaszcza starszych, nawet nie zamierza się go uczyć. Inną wyraźnie zarysowującą się i budzącą niepokój tendencją są zmiany w rozstrzyganiu kwestii tożsamości narodowej: jedna szósta ankietowanych młodych ludzi postanowiła być nie Litwinami, lecz Europejczykami albo obywatelami świata. Jednak jednym z najbardziej radosnych wyników badania jest to, że niemal wszyscy mieszkańcy największych miast Litwy znają język litewski, choć jeszcze przed paroma dziesięcioleciami o takich wynikach nie można byłoby nawet marzyć. LITERATŪRA Blu m e r H. 1969: Public Opinion and Public Opinion Polling. – H. Blumer. Symbolic Interactionism: Perspective and Method, Berkley: University of California Press, 195–208. Ferguson G. 2006: Language Planning and Education, Edinburgh University Press. Hall ida y M. 1990: New Ways of Meaning: the Challenge to Applied Linguistics. – A. Fill, P. Mühlhäusler (eds.), 2001: The Ecolinguistics Reader, London: Continuum, 175–202. Hood R. 1989: The Death Penalty: a World – wide Perspective, Oxford: Clarendon Press, 150–158. Lecle rc J. 2007: Laménagement linguistique dans le monde, Québec, TLFQ, Universitaté Laval. – Prieiga per internetą: http://www.tlfq.ulaval.ca/axl/ index.html (žiūrėta 2009 10 30). Lid d icoa t A., Baldauf R. B. 2008: Language Planning in Local Contexts: Agents, Contexts and Interactions. – A. Liddicoat, R. B. Baldauf (eds.), Language Planning in Local Contexts, Clevedon: Multilingual Matters Ltd. Otrzymano 2009 11 10 L. KALĖDIENĖ. Opinia publiczna i polityka językowa 293 PUBLIC OPINION AND LANGUAGE POLICY Streszczenie Artykuł ma na celu zbadanie, czy obecna polityka językowa odpowiada potrzebom społeczeństwa. Stwierdza się, że obecnie Litwa nie ma ogólnej polityki dotyczącej wszystkich języków używanych w kraju; ma jedynie określony stosunek do państwowego języka litewskiego oraz podstawę prawną ustanowioną dla państwowego języka litewskiego. Każdy inny język może przejąć niektóre części ustaw lub dekretów Rządu. Jak wykazały wyniki reprezentatywnego badania socjolingwistycznego Używanie języków i tożsamość narodowa w miastach i miasteczkach Litwy (Miasta i języki), sytuacja nie odpowiada potrzebom społeczeństwa ani zmieniającemu się życiu. Obecnie szczególne znaczenie mają kwestie używania i nauczania języka angielskiego. Poszukiwanie lepszej pracy powoduje, że społeczeństwo wykazuje zwiększoną potrzebę nauki języka angielskiego; nie ma jednak ani odpowiedniego planu działań, które należy wdrożyć, ani zasobów; nie ma również wykwalifikowanych specjalistów. Prośba stowarzyszenia, aby nauczanie/uczenie się dwujęzyczne rozpoczęto w szkołach średnich, była dość nieoczekiwana. LAIMA KALĖDIENĖ Lietuvių kalbos institutas ul. P. Vileišio 5, LT-10308 Wilno Laima. K[email protected]