Kalbos taisymai ir kalbinis pasitikėjimas: sociolingvistiniai nuostatų tyrimai

L. VAICEKAUSKIENĖ, V. ŠVEŽAITĖ. Korekty językowe i pewność językowa: badania socjolingwistyczne 235 LORETA VAICEKAUSKIENĖ Lietuvių kalbos institutas VAIDA ŠVEŽAITĖ Uniwersytet Wileński KOREKTY JĘZYKOWE I PEWNOŚĆ JĘZYKOWA: SOCJOLINGWISTYCZNE BADANIA POSTAW WPROWADZENIE W artykule poddano krytycznej analizie kilka badań postaw językowych przeprowadzonych na Litwie oraz przedstawiono ilościowe badanie pewności językowej przeprowadzone w 2009 r. wśród respondentów z niższym (średnim i specjalnym) wykształceniem, pochodzących z trzech największych miast Litwy i ich okolic: Wilna, Kowna i Szawli. Próba badawcza obejmowała 200 litewskich respondentów w wieku od 18 do 60 lat, wybranych według tzw. zasady kuli śnieżnej, czyli za pośrednictwem znajomych znajomych: 113 kobiet i 87 mężczyzn. Większość litewskich badań dotyczących pewności językowej opiera się na postawach normatywnych; wyjaśnia się w nich, jak – dobrze czy źle – użytkownicy języka litewskiego oceniają swój język. Badania te zazwyczaj opierają się na założeniu, że społeczeństwo nie zna języka ojczystego, dlatego powinno uczyć się go więcej. Koncentrują się one na poprawności jako głównym elemencie pojęcia dobrego języka. Czy jednak dla przeciętnych użytkowników języka dobry język to wyłącznie język poprawny i czy pewność językową może determinować jedynie znajomość zasad językowych? O ile nam wiadomo, w litewskich badaniach nie stawiano dotąd takiego pytania. Nie pytano również, jaki związek ma pewność językowa z poprawianiem języka. Na Litwie respondentami badań socjolingwistycznych najczęściej są osoby z wyższym wykształceniem, przedstawiciele tak zwanej klasy średniej, a także często studenci lub uczniowie. W artykule przedstawiono ankietę respondentów o niższym wykształ- 236 KALBOS KULTŪRA | 82 ceniu1, która wyróżnia się tym, że w Polsce przeprowadzono bardzo niewiele badań postaw językowych z udziałem takich respondentów, a właśnie ta grupa docelowa dostarcza interesującego materiału do porównań. 1. TEORETYCZNE PODSTAWY BADAŃ NAD ZAUFANIEM JĘZYKOWYM O tym, że stosunek użytkowników języka do innych języków, różnych odmian tego samego języka oraz własnego języka jest ważnym źródłem danych, między innymi uzupełniającym badania użycia języka i jego wariantów, zaczęto mówić już pod koniec lat sześćdziesiątych ubiegłego wieku. Od tego czasu zainteresowanie postawami użytkowników języka jedynie rosło, a badań przybywało. Teoretyczne podstawy samooceny językowej stworzyło nowojorskie badanie Williama Labova z 1966 roku, którego częścią było badanie zaufania językowego. Labov zastosował tak zwany indeks niepewności lub braku zaufania językowego (ang. index of linguistic insecurity, skrót ILI), tj. obliczał przypadki, gdy informator twierdził, że sam używa jednego wariantu, a za „dobry” uznawał inny, określany na podstawie częściowo ustrukturyzowanych wywiadów jakościowych i eksperymentów pośrednich. Z rodydavo kitą (Labov 1991). Be Labovo taikyto tiesioginio nestruktūrinio interviu ir testo metodo, kalbinis pasitikėjimas ir nuostatos dar tiriamos teorii socjolingwistyki wiadomo, że, gdy badanie prowadzi się metodami pośrednimi lub obserwuje rzeczywiste użycie języka, najwięcej niepewności wykazuje niższa klasa średnia oraz kobiety ze wszystkich warstw społecznych – dla tych użytkowników języka szczególnie charakterystyczne są hipernormalizmy. Jednocześnie kobiety, zapytane bezpośrednio, są bardziej skłonne deklarować oficjalne, „ideologicznie poprawne” poglądy. Mężczyźni lepiej oceniają swój język mówiony (socjolekt, gwarę) i, jak się twierdzi, znajduje to odzwierciedlenie w ich użyciu języka (w fonetyce, morfologii, leksyce). Mężczyźni w mniejszym stopniu przestrzegają standardu wpajanego w szkole (więcej o akomodacji mężczyzn i kobiet zob. Pedersen 1998). W pracach socjolingwistycznych omawia się również koncepcję dobrego języka. Socjolingwiści są szczególnie krytyczni wobec ideologicznych poglądów dotyczących norm językowych, wyznawanych przez osoby zajmujące się pielęgnowaniem języka i przez opiekunów języka. W dyskursie kodyfikatorów językowych poprawność językowa jest pojęciem podstawowym, natomiast z punktu widzenia socjolingwistów wariantów językowych w ogóle nie należy oceniać jako „lepszych” lub „gorszych”, a mówiący nie1 W nowszych pracach z zakresu teorii socjolingwistyki do ustalania statusu społecznego zaleca się stosowanie kryterium długości okresu kształcenia (niższego i wyższego wykształcenia). L. VAICEKAUSKIENĖ, V. ŠVEŽAITĖ. Poprawki językowe i pewność siebie w posługiwaniu się językiem: badania socjolingwistyczne 237 można podzielić na „dobre” lub „złe”. Zdaniem socjolingwistów w ogóle nie ma instrumentów pozwalających zmierzyć jakość języka, dlatego taki podział należy uznać za przejaw władzy określonych osób lub instytucji nad innymi. Istnieją badania pokazujące, że poprawianie języka wręcz sprzyja brakowi zaufania społeczeństwa do własnego języka2 (o normatywizmie zob. Petersen 2007; o ideologii preskryptywizmu zob. Vaicekauskienė 2008). To właśnie władzy ideologicznej, czyli symbolicznej, która istnieje obok przejawów władzy politycznej i ekonomicznej, używają ci, którzy ustalają, co jest normą, standardem, kulturą wyższą, dobrym smakiem i estetyczne, a co – odstępstwem od normy, prostackie i brzydkie. Kiedy społeczeństwo przejmuje takie wartościujące przekonania jako oczywistą normę, twierdzi się, że ideolodzy osiągnęli swoje cele (zob. Bourdieu 1991; także Sandøy 2004: 20–21). W społeczeństwie litewskim ideologia czystości i poprawności języka jest dobrze znana, a użytkownicy języka stosują ją do oceniania własnego języka. Jak będzie widać poniżej, respondenci badań postaw socjolingwistycznych przeprowadzanych u nas bez trudu oceniają swoje kompetencje językowe – zarówno zapytani bezpośrednio, według podanej skali jakościowej, jak i podczas otwartych wywiadów jakościowych. Niestety trzeba przyznać, że wyniki badań litewskich przeprowadzanych metodami bezpośrednimi mogą być kształtowane przez oficjalne postawy preskryptywne. Ponadto podczas takich badań niezwykle rzadko bada się, co respondenci mają na myśli, mówiąc „nie umieją mówić“. 2. KRYTYCZNA ANALIZA BADAŃ PRZEPROWADZONYCH NA LITWIE Na zlecenie Ministerstwa Oświaty i Nauki Litwy w 2006 r. przeprowadzono dwa istotne badania: między innymi za pomocą reprezentatywnej metody bezpośredniego wywiadu strukturyzowanego zbadano językowe postawy społeczeństwa. Pierwsze badanie poświęcono stosunkowi uczniów, nauczycieli i ogółu społeczeństwa do języka. Przebadano 1612 uczniów różnych narodowości z klas 8–12 oraz 240 nauczycieli języka litewskiego 2 Na przykład na Wyspach Owczych, gdzie ideologia normatywizmu jest szczególnie silna, a tradycje puryzmu stare, jak się twierdzi, ludzie uważają, że słabo znają język farerski. Według danych z jednego z badań gimnazjalistów 17 proc. respondentów twierdziło, że bardzo dobrze zna język ojczysty, 58,5 proc. – dobrze, 23 proc. – przeciętnie, a 1,5 proc. – słabo. Zdaniem naukowców takie stosunkowo niskie samooceny wynikają z tego, że użytkownicy języka oceniają swoje kompetencje, opierając się na oficjalnym wyobrażeniu czystego i poprawnego języka, i porównują się z tą garstką osób, które znają tę odmianę języka. Prawdziwy język farerski podobno nie jest tym, którym posługują się ludzie, lecz pewnym idealnym czystym tworem (Petersen 2007). 238 KULTURA JĘZYKA | 82 nauczycieli z 30 różnych szkół. Ponadto przeprowadzono reprezentatywne badanie ankietowe 1110 mieszkańców Litwy w wieku 15–74 lat. Docelową grupą drugiego badania byli studenci i wykładowcy szkół wyższych: za pomocą podobnego kwestionariusza przebadano 1200 studentów uniwersytetów i kolegiów (89 proc. z nich było narodowości litewskiej) oraz 414 wykładowców (zob. Badanie szkół 2006; Badanie szkół wyższych 2006). Dla problemu poruszanego w artykule najistotniejsze są trzy pytania z tych badań: 1) Co, Państwa zdaniem, jest najważniejsze dla współczesnego człowieka posługującego się językiem litewskim? ; 2) Jak osobiście oceniają Państwo swoją znajomość i umiejętności w zakresie języka litewskiego? ; 3) Jak ważne jest dla Państwa osobiście, aby poprawnie mówić i pisać po litewsku oraz wyrażać myśli [w podanych sytuacjach]?. Odpowiedzi na pierwsze pytanie pokazują, że zarówno przedstawiciele poszczególnych grup docelowych, jak i ogół społeczeństwa za najważniejszą cechę dobrego języka uważają poprawność. Nie można bez zastrzeżeń przyjąć tego wyniku, ponieważ na odpowiedzi niewątpliwie wpłynął typ i sformułowanie pytania: respondenci mieli zaznaczyć tylko jedną z czterech podanych odpowiedzi, z których w pierwszej mowa jest właśnie o poprawności i tylko w niej wspomina się o pisanej odmianie języka: 1. Mówić i pisać poprawnie po litewsku; 2. Swobodnie i płynnie wyrażać myśli w różnych sytuacjach i na różne tematy (choć nie zawsze poprawnie); 3. Mówić językiem obrazowym i bogatym; 4. Inna3. Pierwszy wariant odpowiedzi wybrało 42 proc. studentów, 45 proc. litewskich dzieci i tyle samo nauczycieli, 50 proc. wykładowców i 55 proc. mieszkańców Litwy. Nie dziwi, że poprawność bardziej podkreślały dziewczęta i kobiety. Swobodę i płynność językową jako pożądaną umiejętność wybrała ponad jedna trzecia respondentów. Drugie pytanie dotyczące własnej znajomości języka litewskiego i umiejętności, jak się wydaje, zadano tylko uczniom i studentom. Docelowa grupa uczącej się młodzieży oceniła swoje zdolności językowe bardzo dobrze: respondenci najczęściej wybierali odpowiedź dobrze, a czasami także bardzo dobrze (zob. tabela 1)4. 3 Można by się zastanowić, jak wyglądałyby wyniki, gdyby warianty odpowiedzi zostały przedstawione w innej kolejności i sformułowane inaczej (np.: „mówić i pisać swobodnie i płynnie”; „wyrażać myśli w różnych sytuacjach za pomocą obrazowego i bogatego języka” itp.). 4 Interesujące, że wyniki tego badania są bardzo podobne do wyników wspomnianego wcześniej badania farerskiego. L. VAICEKAUSKIENĖ, V. ŠVEŽAITĖ. Korekty językowe i pewność siebie w posługiwaniu się językiem: badania socjolingwistyczne 239 TABELA 1. Samoocena umiejętności językowych studentów i uczniów Bardzo (proc.) dobrze (proc.) Dobrze (proc.) Średnio (proc.) Źle Bardzo źle (proc.) uczn. stud. uczn. stud. uczn. stud. uczn. stud. uczn. stud. Czytam 30 51 49 39 19 9 2 0 0 0 Piszę 6 17 44 56 42 24 6 3 2 0 Mówię 13 17 57 58 28 23 2 1 0 1 Oprac. L. V. na podstawie: Badanie szkół 2006; Badanie szkół wyższych 2006. Z odpowiedzi wynika, że zaufanie do własnego języka zależy także od tego, która kompetencja językowa jest oceniana: młodzież bardzo dobrze oceniła swoje umiejętności czytania (naturalne, że studenci lepiej niż uczniowie), nieco gorzej – mówienie, a najgorzej – pisanie (zwłaszcza uczniowie, spośród których aż 42 proc. wybrało odpowiedź „przeciętnie”). Takie wyniki pokazują, że zaufanie do własnych umiejętności powinno być związane z praktyką korygowania języka: język uczniów jest kontrolowany bardziej niż język studentów i, najprawdopodobniej, dotyczy to szczególnie ich języka pisanego. Potwierdzają to również dane z przywoływanego badania: ponad jedna trzecia studentów kolegiów i około połowa studentów uniwersytetów, w większości niehumanistów, nie otrzymała od wykładowców żadnych uwag dotyczących swojego języka i nie słyszała, aby ich koledzy ze studiów byli poprawiani. Odpowiadając na trzecie pytanie dotyczące potrzeby posługiwania się poprawnym językiem, respondenci, zwłaszcza dziewczęta, zgodnie twierdzili, że poprawny język jest ważny w różnych sytuacjach (to pytanie również zadano tylko uczniom i studentom). Aż 97 proc. studentów wybrało odpowiedzi bardzo ważne i dość ważne w odniesieniu do „poprawnego wyrażania myśli podczas wykładów”. 91 proc. uczniów wszystkich narodowości (zwłaszcza tych, których średnia roczna ocena z języka litewskiego jest wysoka) stwierdziło, że bardzo ważne i dość ważne jest poprawne wyrażanie myśli na lekcjach języka litewskiego, natomiast 74 proc. uczniów twierdziło tak o lekcjach w ogóle. Zdaniem 93 proc. studentów i 88 proc. uczniów poprawne mówienie jest ważne również poza szkołą, w przestrzeni publicznej („podczas kontaktowania się z pracownikami różnych instytucji”). Nawet mówiąc o prywatnej przestrzeni rodziny i przyjaciół, młodzi ludzie twierdzili, że ważne jest poprawne mówienie i pisanie (odpowiedź „w rodzinie” wybrało 58 proc. studentów i 48 proc. uczniów (60 proc. uczniów litewskich5); „w kontaktach z przyja5 W raporcie dane dotyczące uczniów litewskich nie wszędzie przedstawiono oddzielnie; najczęściej podawane są jedynie ogólne wartości procentowe odpowiedzi respondentów wszystkich narodowości. 240 KULTURA JĘZYKA | 82 jako metoda badawcza może wpływać na wyniki: poprzez wyraźne ukierunkowanie respondenta pod względem wartości i danie amžiais“ – 55 proc. studentų ir 58 proc. mokinių; „rašant sms, el. laiškus“6 – atitinkamai 54 proc. ir 56 proc.). Pastarųjų atsakymų paradoksalumas rodo, mu tylko jednej możliwości wyboru uzyskuje się pożądane odpowiedzi. Oceniając wyniki takich badań (por. podobne badanie dotyczące motywacji studentów do mówienia poprawnie; Kruopienė 2006), należałoby mieć to na uwadze7. Można również wspomnieć, że we wspomnianych badaniach interesowano się przyczynami spadku poziomu piśmienności społeczeństwa oraz czynnikami wywierającymi negatywny wpływ na kompetencje respondentów w zakresie języka litewskiego8. Respondenci wybierali przede wszystkim dwa spośród wskazanych wariantów odpowiedzi (standardowo normatywnych i nacechowanych negatywnie): „niepoprawny język mediów (prasy, telewizji itp.)” oraz „niepoprawny język niektórych litewskich polityków i innych znanych osób”. Najbardziej obwiniali te dwie instytucje (zwłaszcza polityków) nauczyciele i wykładowcy. Stosunek młodzieży był znacznie bardziej neutralny, jednak warto zauważyć, że „politycznie poprawne” poglądy, tj. bliższe oficjalnemu stanowisku i poglądom nauczycieli, prezentowały dziewczęta i najlepsi uczniowie9. Nie chciałoby się zgodzić ani z tym, że język pracowników mediów jest tak niepoprawny, ani z tym, że może wywierać tak duży (negatywny) wpływ, jak sugeruje sprawozdanie z badania Ministerstwa Edukacji. Sami dziennikarze telewizyjni i radiowi 6 Interesujące jest to, że zarówno uczniom, jak i studentom pytanie to formułuje się, podając w nawiasach używane przez młodzież angielskie określenia komunikacji elektronicznej: „Pisać wiadomości telefoniczne (SMS), e-maile (e-mail)” (w oryginale zapożyczenia nie zostały wyróżnione kursywą. – L. V.). 7 Dwuznaczne wrażenie pozostawia również język samych publicznie dostępnych sprawozdań: w kwestionariuszach wszędzie podkreśla się konieczność posługiwania się poprawnym językiem, natomiast w sprawozdaniach występują błędy ortograficzne i językowe. 8 Należy zauważyć, że sformułowania tych pytań z socjolingwistycznego punktu widzenia były wyjątkowo tendencyjne (i obiektywnie nieuzasadnione): pytano, jakie są przyczyny spadku poziomu piśmienności społeczeństwa (a więc piśmienność niewątpliwie się zmniejsza), dlaczego znajomość języka litewskiego wśród studentów szkół wyższych się nie poprawia (a więc studenci rzeczywiście słabo znają język litewski) itp. 9 Kwestia, czy media w ogóle mogą wpływać na język respondentów, do dziś nie została rozstrzygnięta. Chociaż istnieją dane wskazujące, że sami ludzie uważają, iż telewizja wpływa na ich język, to jednak zgodnie z tradycyjnym poglądem socjolingwistów telewizja oddziałuje jedynie na postawy i co najwyżej może rozpowszechniać elementy leksyki lub idiomy. Nie wpływa natomiast na sam system języka, fonologię ani składnię, z wyjątkiem przypadków, gdy widz podejmuje świadome wysiłki, aby nauczyć się języka standardowego (Chambers 1998). Jak się twierdzi, wpływ języka dokonuje się poprzez komunikowanie się ludzi i ich nieświadome wzajemne oddziaływanie. Z drugiej strony najnowsze dane z ostatniej dekady, zwłaszcza dotyczące mobilnych społeczności młodzieżowych, wskazują, że niektóre cechy językowe można być może przejmować nie tylko od znajomych, lecz także od „gwiazd” ekranu. Jak dotąd nie dysponujemy wiarygodnymi danymi pozwalającymi lepiej zbadać ten problem, dlatego nadal nie mamy jasnej odpowiedzi. L. VAICEKAUSKIENĖ, V. ŠVEŽAITĖ. Poprawki językowe i zaufanie językowe: badania socjolingwistyczne 241 nie uważa języka za całkowicie niepoprawny. Aby właściwie ocenić wyniki przeprowadzonej przez Inspekcję Językową kontroli listų apklausos duomenimis, dauguma teigė darantys atsitiktinių klaidų, tačiau kad kalba taisyklingai, tepasakė 8 respondentai. Vertinant šio tyrimo 100 czasopism i zaufanie dziennikarzy do własnego języka, należy mieć na uwadze niesymetryczny rozkład władzy: pytającym była tu instytucja kontrolna, która śledzi język respondentów i ma prawo ich karać. Na pytanie, czy często otrzymują uwagi od Inspekcji Językowej, aż 67 respondentów odpowiedziało, że „wystarczająco często” (zob. Ankieta dziennikarzy)10. Z drugiej strony nie zawsze i nie język wszystkich dziennikarzy i polityków uważa się jedynie za zły przykład. Oto w niewielkim badaniu poświęconym językowi elitarnemu, obok pisarzy i działaczy kultury uznawanych za wzór językowy, 43 wykładowców Uniwersytetu Szawelskiego, studentów i nauczycieli gimnazjalnych wymieniło także nazwiska polityków i dziennikarzy, a oprócz poprawności jako obowiązkowej cechy języka elitarnego wskazali również logiczność, stylowość, obrazowość, oryginalność, etyczność i inne wymagania (Župerka 2005). Jak będzie widać dalej, w ankiecie respondentów o niższym wykształceniu uzyskano podobne wyniki. Ogólnie rzecz biorąc, chociaż w badaniach nad językiem omawianej dziedziny często nadmiernie koncentruje się na poprawności, obok aspektu normatywnego należy uwzględniać także aspekty komunikacyjny i etyczny, szczególnie przy ocenie (i usprawiedliwianiu!) różnych wariantów języka mediów (por. Koženiauskienė 2001). Stosunek dziennikarzy telewizyjnych i radiowych badano jeszcze w jednym z badań nad postawami wobec mówionych mediów, poświęconym standardom, normom języka publicznego i polityce językowej. W 2009 r. metodą jakościowego wywiadu strukturalnego przeprowadzono wywiady z 24 znanymi dziennikarzami i prezenterami programów na Litwie i Łotwie11. Chociaż metoda sondażu bezpośredniego dostarcza danych jedynie o oficjalnych standardowych postawach, wywiad jakościowy pozwala jednak ujawnić treść tych postaw. Pod względem poruszanych kwestii i założeń teoretycznych badanie to jest najbliższe badaniu respondentów o niższym poziomie wykształcenia omawianemu w artykule. Jego dane są dopiero analizowane, jednak z wyników wstępnych korzysta się w dalszej części artykułu przy interpretacji uzyskanych danych. Można wspomnieć, że podczas wywiadów litewscy dziennikarze wymienili wiele różnych cech dobrej polszczyzny 10 W raporcie z badania opublikowanym na stronie internetowej Inspekcji Języka nie wskazano, w którym roku przeprowadzono badanie. Należy również zwrócić uwagę, że przy podawaniu liczb w raporcie pozostawiono nieco nieścisłości. 11 Projekt był realizowany przez Instytut Języka Litewskiego i nosił nazwę Socjolingwistyka bałtycka (BalSoc): językowa samoświadomość społeczeństwa na Litwie i Łotwie. Był wspierany przez Litewski Fundusz Nauki i Studiów. Partnerami projektu są uniwersytety Łotwy i Lipawy. Badanie przedstawione w artykule zostało wykorzystane jako badanie pilotażowe BalSoc. 242 KULTURA JĘZYKA | 82 cechy (obrazowość, bogactwo, płynność, interesującość, żywotność, spontaniczność, humor, jasność, logiczność, dźwięczność, etyczność, ekspresyjność itd.). Jako jedną z cech, ale nie główną i nie jedyną, wymieniali także poprawność. Interesujące jest to, że poproszeni o ocenę własnych kompetencji językowych, zdecydowana większość z nich nie odnosiła do siebie przedstawionego rozumienia dobrego języka i opierała swoją ocenę wyłącznie na kryterium poprawności, jak gdyby mieli wystawić sobie szkolną ocenę za to, jak opanowali zasady i normy języka (por. Petersen 2007). Większość oceniała swoje umiejętności językowe jako dobre i przeciętne. Pokazuje to, że dziennikarze z jednej strony myślą o języku i potrafią wyrażać swoje zdanie jako profesjonaliści, z drugiej zaś odczuwają (i doświadczają) znacznej presji preskryptywnej polityki języka litewskiego, która nie pozwala im w pełni ufać swoim umiejętnościom językowym. Z tego, jaki jest oficjalny pogląd i jak sami siebie oceniają medioznawcy, można wnioskować, że ich korektorzy – instytucje posiadające oficjalne uprawnienia do karania, za którymi, jak twierdzili dziennikarze, byli śledzeni – opierają się na założeniu tak zwanego deficytu językowego, czyli języka wymagającego korekty. Medioznawcy posiadający wyższe wykształcenie i wieloletnie doświadczenie zawodowe ocenili swoje kompetencje językowe gorzej niż uczniowie i studenci ankietowani w badaniu Ministerstwa Edukacji oraz, jak będzie widać dalej, gorzej niż respondenci o niższym poziomie wykształcenia. Przedstawione w dalszej części artykułu badanie respondentów o niższym poziomie wykształcenia przeprowadzono metodą tradycyjnego sondażu ilościowego i, oczywiście, również ujawnia ono oficjalne stanowiska, jednak przynależność społeczna respondentów do mniej wykształconej warstwy pozwala oczekiwać mniejszego standaryzowania niż w przypadku klasy średniej, a możliwość wyboru kilku spośród podanych wariantów odpowiedzi – większej różnorodności odpowiedzi. 3. WYNIKI BADANIA RESPONDENTÓW O NIŻSZYM POZIOMIE WYKSZTAŁCENIA Przygotowując kwestionariusz badania, przeprowadzono dwa wywiady pilotażowe: pozwoliły one doprecyzować sformułowania pytań i przygotować warianty odpowiedzi do wyboru na pytania. Na przykład podczas wywiadów pilotażowych respondenci najczęściej wspominali, że ich mowę poprawiali nauczyciele, rodzice, przyjaciele, dlatego właśnie te warianty odpowiedzi do wyboru włączono do kwestionariusza. Okazało się, że respondentom trudno jest sformułować, co konkretnie poprawiano w ich mowie. To pytanie okazało się najtrudniejsze. Na przykład odpowiedź jednego z respondentów była następująca: L. VAICEKAUSKIENĖ, V. ŠVEŽAITĖ. Poprawność językowa i pewność siebie w posługiwaniu się językiem: badania socjolingwistyczne 243 brzmiała tak: nie wiem, jak to się nazywa naukowo, ale, powiedzmy, zamiast „twarz” mówię „pysk”. Dlatego postanowiono przedstawić przy tym pytaniu kilka wariantów wyboru, które pojawiły się podczas rozmów (akcentowanie, słownictwo, inne). Wywiady pilotażowe również wykazały, że respondenci, mówiąc o swoich umiejętnościach językowych, rozróżniają umiejętności pisania i mówienia. W kwestionariuszu poproszono o osobną ocenę języka pisanego i mówionego. W dalszej części artykułu omówiono niektóre pytania badawcze i podsumowano odpowiedzi respondentów. 3.1. Ocena własnych kompetencji językowych (umiejętności pisania i mówienia) Respondenci zostali poproszeni o ocenę swojej mowy (pytanie: Jak ocenia Pan/Pani swoją mowę w porównaniu z innymi mieszkańcami Litwy?). Poproszono o osobną ocenę umiejętności pisania i mówienia, wybierając jeden z podanych wariantów: doskonale; dobrze; przeciętnie; słabo; bardzo słabo. Z odpowiedzi wynika, że respondenci bardzo ufają swoim umiejętnościom językowym – zarówno kompetencji pisania, jak i szczególnie mówienia. Umiejętności pisania jako doskonałe i bardzo dobre oceniło 81 proc. respondentów (odpowiednio 18 proc. i 63 proc.); swoje pisanie jako przeciętne oceniło 17 proc., jako słabe – 2 proc., natomiast wariantu bardzo słabe nie wybrał nikt. Mówienie jako doskonałe i bardzo dobre oceniło aż 87 proc. respondentów (odpowiednio 11 proc. i 76 proc.); 13 proc. zaznaczyło wariant odpowiedzi – przeciętnie, natomiast nikt nie zaznaczył odpowiedzi słabo ani bardzo słabo. Ze względu na płeć odpowiedzi prawie się nie różniły, jednak kobiety nieco lepiej niż mężczyźni oceniły swoje umiejętności pisania (odpowiedzi piszę doskonale i dobrze wybrało odpowiednio 27 proc. i 58 proc. kobiet – łącznie 85 proc.; oraz 7 proc. i 70 proc. mężczyzn – łącznie 77 proc.). I odwrotnie, mężczyźni nieco lepiej niż kobiety oceniali swoje umiejętności mówienia (odpowiedzi mówię doskonale i dobrze wybrało odpowiednio 12 proc. i 72 proc. kobiet – łącznie 84 proc.; oraz 9 proc. i 83 proc. mężczyzn – łącznie 92 proc.). Takie odpowiedzi mężczyzn będących respondentami omawianego badania potwierdzają fakty znane socjolingwistom, natomiast lepiej oceniane przez kobiety własne umiejętności pisania można by interpretować jako odpowiedź standardową, wskazującą na ich skłonność do przypisywania sobie kompetencji oficjalnie wyżej cenionej. Rzeczywiście, pisana litewszczyzna podlega większej normalizacji i w szkole poświęca się jej więcej uwagi (por. wspomniane badania Ministerstwa Oświaty, w których kompetencja w zakresie pisania również została oceniona gorzej, a postawy standardowe były szczególnie charakterystyczne dla kobiet, uczennic i najlepszych uczniów) (Badanie szkół 2006; Badanie szkół wyższych 2006). 250 KULTURA JĘZYKA | 82 praktyka jest dość restrykcyjna: zamiast pobudzać dumę użytkownika języka i zaufanie do możliwości języka ojczystego, zmniejsza je. Wniosek ten potwierdza porównanie wyników badania z badaniami uczniów, studentów i – szczególnie – dziennikarzy litewskich stacji telewizyjnych i radiowych. Pracownicy mediów z wieloletnim doświadczeniem zawodowym najgorzej ocenili swoje kompetencje językowe. Pozwala to stwierdzić, że presja norm preskryptywnych w obszarach używania języka, do których wymóg poprawności stosuje się bezpośrednio i w których jest on realizowany poprzez praktykę poprawek (w szkole, w mediach), prowadzi do niższej samooceny i mniejszego zaufania do własnych możliwości językowych. Respondenci badania omówionego w artykule, osoby o niższym wykształceniu, stanowią specyficzną grupę docelową. Okres ich kształcenia nie był długi, a stosowana wobec nich praktyka normatywnych poprawek najprawdopodobniej ograniczała się wyłącznie do szkoły w przeszłości. Ponadto, w przeciwieństwie do mówców publicznych, dla których język jest narzędziem pracy, znacznie rzadziej muszą oni mówić w oficjalnym otoczeniu. Można przypuszczać, że respondenci oceniali najprawdopodobniej właściwy im, prywatny lub o ograniczonej publiczności język, wobec którego nie stawia się wymagań norm preskryptywnych. Respondenci są skłonni uważać za dobrą mowę płynną, swobodną wypowiedź, do której można stosować wymóg poprawności, ale nie jest on konieczny. Pozwala to przypuszczać, że większą pewność językową respondentów o niższym wykształceniu determinuje również ich własne rozumienie tego, jaka mowa jest dobra. LITERATŪRA Aukštųjų mokyklų tyrimas 2006 – Lietuvių kalbos vartojimas aukštosiose mokyklose. Tyrimo ataskaita Lietuvos Respublikos Švietimo ir mokslo ministerijai, Universitetinių studijų skyriui. – Prieiga per internetą: http://www.smm.lt/ svietimo_bukle/docs/tyrimai/ataskaita_liet_aukst.pdf (žiūrėta 2009 08 24). Bourdie u P. 1991: Language and symbolic power. Ed. John B. Thompson. Polity Press. Chamber s J. K. 1998: Myth 15. TV Makes People Sound the Same. – Language Myths. L. Bauer, P. Trudgill (ed.). Penguin. Koženiauskienė R. 2001: Žiniasklaidos retorika ir elitinė kalba. – Kalbos kultūra 74, 74–81. Kr uopienė I. 2006: Taisyklingos kalbos vartosena studentų akimis. – Žmogus ir žodis 1, 74–79. Labov W. 1991: Sociolinguistic patterns, Philadelphia: University of Pennsylvania Press. Mokyklų tyrimas 2006 – Lietuvių kalbos (gimtosios ir valstybinės) ugdymo organizavimas bendrojo lavinimo mokyklose. Tyrimo ataskaita Švietimo ir mokslo L.VAICEKAUSKIENĖ, V. ŠVEŽAITĖ. Kalbos taisymai ir kalbinis pasitikėjimas: sociolingvistiniai tyrimai 251 ministerijai. – Prieiga per internetą: http://www.smm.lt/svietimo_bukle/ docs/tyrimai/galutine_lietuviu_klb_ugdymo_org.pdf (žiūrėta 2009 08 24). Peder sen I. L. 1998: Livsformer og sprogformer i forandringens tegn. – M. Reinhammar (red.), Nordiske dialektstudier. Föredrag vid Femte nordiska dialektologkonferencen Sigtuna 17 –21 augusti 1994. Uppsala, 223–232. Peter sen P. H. 2007: Sprog og identitet på Færøerne. Et spørgsmål om ord. – Språk og identitet, 26. Sandøy H. 2004: Språkstyring og språkendring i Noreg. Politikk eller kulturelt hegemoni? – Prieiga per internetą: http://www.sprakrad.no/upload/ sandoy.pdf (žiūrėta 2009 06 02). Vaiceka uskienė L. 2008: Preskriptyvumas ir deskriptyvumas (skolinių) norminimo politikoje. – Darbai ir dienos 50, 31–41. Župerka K. 2005: Elitinė kalba ir jos atstovai. – Parlamento studijos 4. Žurnalistų tyrimas – Radijo ir televizijos žurnalistų apklausa. Atliko Valstybinė kalbos inspekcija. – Prieiga per internetą: http://vki.lrs.lt/doc/tv_anketa.pdf (žiūrėta 2009 07 14). Gauta 2009 11 13 LANGUAGE ERRORS AND LINGUISTIC SELF-CONFIDENCE: A SOCIOLINGUISTIC RESEARCH INTO LINGUISTIC ATTITUDES Summary The paper introduces the results of research conducted in 2009 and based on questionnaires collected from 200 respondents of lower than higher education (secondary and specialised) in the age group of 18-60 years. The respondents were from three major cities of Lithuania and their neighbourhood: Vilnius, Kaunas and Šiauliai. The investigation was aimed at identifying how the concept of well-formed language and how correcting language errors influenced the respondents’ linguistic self-confidence. Differently from traditional studies focusing on the norm, the present investigation presupposes that for ordinary language users, well-formed language is not confined to grammatically correct language and that linguistic selfconfidence should be determined by other factors not limited to the knowledge of language rules. Wyniki badań wykazały, że przedstawiciele wyżej wymienionej grupy społecznej dość wysoko oceniają własne umiejętności językowe, zwłaszcza mówienie, a dobrze ukształtowany język oznacza dla nich płynną, swobodną mowę, która 252 KALBOS KULTŪRA | 82 może być gramatycznie akceptowalne, ale może również być niegramatyczne. Jednocześnie można zauważyć, że pewność siebie w zakresie języka może być zmniejszana przez błędy językowe, które są korygowane: respondenci, których język poprawiano w sytuacjach z asymetrycznym rozkładem władzy (np. poprawiali ich nauczyciele), wyrażali mniej pozytywne nastawienie do własnych umiejętności. Wniosek ten znajduje potwierdzenie we wstępnych danych uzyskanych od dziennikarzy telewizyjnych i radiowych z Litwa. LORETA VAICEKAUSKIENĖ Lietuvių kalbos institutas ul. P. Vileišio 5, LT-10308 Wilno [email protected]