Interneto komentuotojų nuostatos dėl lietuvių kalbos priežiūros

R. MILIŪNAITĖ. Postawy komentujących w Internecie wobec ochrony języka litewskiego 149 JĘZYK I SPOŁECZEŃSTWO RITA MILIŪNAITĖ Lietuvių kalbos institutas POSTAWY KOMENTUJĄCYCH W INTERNECIE WOBEC OCHRONY JĘZYKA LITEWSKIEGO W ostatnich latach w litewskim Internecie jak nigdy dotąd jest dużo dyskusji na różne tematy językowe. Najczęstszą przyczyną ich powstawania lub wywoływania są artykuły albo wywiady publikowane w portalach internetowych (niekiedy przeniesione z prasy drukowanej lub mediów audiowizualnych) oraz towarzyszące im komentarze czytelników. Artykuły zazwyczaj odzwierciedlają aktualne kwestie polityki językowej i użycia języka, a czasami jakiś niespecjalista w dziedzinie języka przedstawia pogląd na interesujące go zagadnienia językowe i napotkane przez siebie trudności w posługiwaniu się językiem. Na przykład tylko w 2009 roku, do jesieni, w najpopularniejszych internetowych portalach informacyjnych toczyły się dyskusje na temat nazwisk kobiet bez przyrostków, początku nauczania języka angielskiego jako drugiego języka, języka żmudzkiego w szkołach Żmudzi, wyjaśniano, czy językowi litewskiemu grozi upadek, rozmawiano o litewskiej pisowni w przestrzeni elektronicznej, o imionach nadawanych przez emigrantów z Litwy swoim dzieciom „żeby Brytyjczycy zrozumieli” itd. Często nawet bardzo konkretnej pod względem treści dyskusji językowej towarzyszą także bardziej ogólne refleksje: omawia się obecny stan języka litewskiego, sens i jakość pracy instytucji zajmujących się ochroną języka oraz językoznawców. Kwestie te obecnie najbardziej niepokoją tę część społeczeństwa, której nie są obojętne sprawy języka, i pokazują, jak społeczeństwo reaguje na różne zjawiska językowe oraz oficjalne posunięcia w polityce językowej. 150 KULTURA JĘZYKA | 82 Choć przyznaje się, że poziom dyskusji internetowych, na który wpływa anonimowość komentujących, często bywa dość niski, to jednak zarówno publikowane artykuły, jak i ich komentarze, jak się wydaje, są czytane przez niemałą liczbę osób, nawet tych, którzy nie włączają się do dyskusji. Można więc sądzić, że ogół publikowanych opinii ujawnia przynajmniej część postaw językowych litewskojęzycznego społeczeństwa – zarówno na Litwie, jak i na emigracji – oraz wpływa na dalszy rozwój tych postaw. Można zatem mówić także o badaniach postaw językowych społeczeństwa wyrażanych w dyskusjach. Powinny one pomóc lepiej wsłuchać się w opinie użytkowników języka i wyjaśnić przyczyny, dla których dystans między społeczeństwem a językoznawcami, a także niezadowolenie z obecnej polityki językowej, są wyraźne i nie słabną. Celem artykułu jest przeanalizowanie jednej z wielu dyskusji na temat języka, które toczyły się w przestrzeni internetowej. Ukazuje ona nie tylko, jak społeczność internetowa reaguje na publiczne informacje językowe, lecz także uwydatnia niedociągnięcia obecnej polityki językowej i edukacji językowej społeczeństwa. Ponieważ dyskutowano o nadzorze nad językiem i dziedzinach, które powinien on obejmować, opublikowane komentarze stanowiły dobry materiał do zbadania, jak ludzie postrzegają konieczność świadomego regulowania języka publicznego i czego oczekują od instytucji nadzoru językowego. Celem artykułu nie jest dokładne statystyczne policzenie, jakie dziedziny są najczęściej wymieniane i komentującym wydają się najbardziej podatne na kontrolę – lepiej pozwoliłoby to ustalić badanie ilościowe. Tym razem chodzi o ujawnienie różnic poglądów i przedstawianych argumentów, które pokazują również, jakie postawy wobec nadzoru nad językiem litewskim kształtują się w naszym społeczeństwie. 1. KOMENTUJĄCY W INTERNECIE I KOMENTARZE JAKO PRZEDMIOT BADAŃ POSTAW JĘZYKOWYCH Zainteresowanie komentarzami internetowymi jako źródłem badań postaw językowych społeczeństwa na Litwie zaczęło się rozwijać stosunkowo niedawno (zob. Miliūnaitė 2006; Nevinskaitė 2008), przy świadomości, że opieranie badań naukowych na komentarzach nie jest zbyt ostrożne ze względu na wspomniany ich poziom, uwarunkowany niską kulturą publiczną społeczeństwa. Fenomen litewskich komentarzy przedstawia i omawia niejeden autor artykułów publikowanych na tych samych portalach (Dabašinskas 2009; Mitė 2009). Na przykład Stanislovas Kairys pisze: Można wyjaśniać, że komentujący w internecie to specyficzna publiczność, która niezbyt odzwierciedla ogólne nastroje i postawy społeczeństwa. Może i tak. A może właśnie odwrot- R. MILIŪNAITĖ. ne? Czy otwarcie wyrażana w internecie złość jest może tylko wierzchołkiem góry lodowej, pod którym kryje się olbrzymia masa powszechnej nienawiści i nihilizmu? (Kairys 2009) Niemniej jednak w dyskusjach językowych pojawiają się również interesujące myśli, które pozwalają uzyskać konkretniejszy obraz tego, jak społeczeństwo postrzega procesy zachodzące w języku oraz prowadzoną na Litwie politykę językową. Analiza komentarzy jest szybszym sposobem prowadzenia badań niż specjalne ankiety czy wywiady, jednak ze względu na specyfikę spontanicznej wypowiedzi pisemnej (będzie to widoczne również w przytoczonych poniżej cytatach) dane te są dość chaotyczne, zawierają przeskoki myślowe i sprzeczności logiczne, dlatego ich opracowanie i zbadanie wymaga więcej czasu oraz innych metod niż analiza danych z wcześniej celowo przygotowanych badań ilościowych i jakościowych. Jakie warstwy społeczne reprezentują opinie i nastroje komentatorów największych portali internetowych, mogą ujawnić jedynie badania socjologiczne. Według danych przedstawionych przez Laimą Nevinskaitė (Nevinskaitė 2008: 246) reprezentatywne badanie opinii publicznej przeprowadzone na początku 2008 r., w marcu–kwietniu, na zlecenie projektu „Elektroniczna demokracja”, wykazało, że wiek i rozkład procentowy osób regularnie piszących na portalach informacyjnych komentarze dotyczące życia społecznego i polityki (raz w tygodniu lub częściej) przedstawiały się następująco: 18–29 lat – 67,4 proc., 30–39 lat – 10,9 proc., 40–49 lat – 15,2 proc., pozostali – 6,5 proc. Można więc się nieco zorientować, kieno nuomonė interneto komentaruose vyrauja; tai toli gražu nėra nesugebantys už savo poelgius atsakyti paaugliai, kaip kad kartais linkstama manyti. 2. JAK DOSZŁO DO DYSKUSJI INTERNETOWEJ O OPIECE NAD JĘZYKIEM ? Omawiana dyskusja o opiece nad językiem i jej sposobach wywiązała się wskutek pewnego nieporozumienia czy nawet niewielkiej prowokacji. Na portalu internetowym www. atgimimas.lt (Lašienė 20091) opublikowano krótki — składający się z jedenastu pytań i odpowiedzi — wywiad Neringi Lašienė z przewodniczącą Państwowej Komisji Języka Litewskiego Ireną Smetonienė „Gdzie cielęta piją miód”. Jego wstęp dziennikarski brzmiał następująco: O tym, że młodzież chce poprawnego języka, jakie nowości językowe krążą w internecie oraz o pisowni imion i nazwisk rozmawia z przewodniczącą Państwowej Komisji Języka Litewskiego Ireną Smetonienė Neringa Lašienė. 152 KULTURA JĘZYKA | 82 Inny portal internetowy www.delfi.lt przedrukował ten artykuł (Lašienė 20092), jednak zupełnie inaczej rozłożył akcenty. Tytuł brzmiał tutaj: „Kary dla mówiących niepoprawnie”, a dziennikarskie wprowadzenie napisano następująco: Językoznawcy proszą Sejm o przyjęcie ustawy, która wymagałaby, aby informacje pojawiające się w internecie i ogólnie w przestrzeni publicznej były w języku litewskim i poprawne. Za nieprzestrzeganie zasad groziłyby kary przewidziane w Kodeksie wykroczeń administracyjnych. O tekstach w internecie, rzekomo znienawidzonym przez młodzież języku litewskim, pisowni imion i nazwisk cudzoziemców oraz przedstawicieli mniejszości narodowych – rozmowa z przewodniczącą Państwowej Komisji Języka Litewskiego Ireną Smetonienė. W samym wywiadzie fragmentarycznie wspomniano o wielu kwestiach związanych z polityką językową oraz konkretnymi zjawiskami językowymi. Na przykład wspomniano o pisowni nazwisk osób innych narodowości, nauczaniu niektórych przedmiotów w językach obcych, nielitewskich nazwach przedsiębiorstw litewskich i zagranicznych – napisy w językach obcych będące „czysto konsekwencją polityki biznesowej“. Poruszane są problemy istotne dla takich dziedzin używania i ochrony języka litewskiego, jak nauczanie języka litewskiego w szkołach ogólnokształcących, media i informacja publiczna, literatura piękna oraz teatr jako źródła nauki języka ogólnego. Osobno mówiono o mediach internetowych: Problem polega na tym, że w ustawie z 1995 roku o mediach internetowych jeszcze nie wspomniano, a sprytni wydawcy pytają: „Gdzie jest to napisane w ustawie?”. Dlatego zamierzamy wystąpić o nową redakcję ustawy o języku, która została już zarejestrowana, i mamy nadzieję, że zostanie przyjęta przez Sejm obecnej kadencji. Zapisano tam, że w zasadzie każda informacja pojawiająca się publicznie w przestrzeni publicznej ma być litewska i poprawna. Wraz z nową redakcją tej ustawy zostaną wprowadzone poprawki do Kodeksu wykroczeń administracyjnych. Właśnie dlatego dyskusja na portalu www.delfi.lt wywiązała się zasadniczo wokół tego, w jakim stopniu można prawnie ingerować w język internetu i w ogóle w używanie języka. Wyrażenie „informacja pojawiająca się w internecie i w ogóle w przestrzeni publicznej” nie zostało w wywiadzie szerzej wyjaśnione, uczyniono jedynie wyjątek dla komentarzy. Na pytanie, jak regulować język komentarzy, I. Smetonienė odpowiedziała: „Komentarzy nie da się uregulować, jest to sfera osobista”. Mimo to z samych komentarzy do tego wywiadu wynika, że niemało czytelników zrozumiało, iż „zamierza się ingerować” w ich własny język używany w internecie (w tym w komentarzach). Zatem w dyskusji ujawnił się również stosunek komentujących do tego, co by było, gdyby ich swobodna publiczna wypowiedź1 była regulowana ustawami. W związku z tym dyskusja ta dostarcza danych o tym, jak społeczeństwo internetowe 1 Zob. na temat pojęcia swobodnej publicznej wypowiedzi Miliūnaitė 2009: 38–44. R. MILIŪNAITĖ. Postawy komentujących w internecie wobec ochrony języka litewskiego 153 odnosi się do aktywnej polityki języka litewskiego, gdy poszukuje się środków prawnych do regulowania poprawności języka publicznego. Chociaż w dyskusji czasami schodzi się na inne tematy lub zaczyna się wzajemnie wypominać sobie kwestie uboczne, jej istotę można sformułować jako próbę odpowiedzi na pytanie: czy należy za pomocą ustaw dążyć do tego, aby język funkcjonujący w przestrzeni internetowej był poprawny? Pytanie pochodne – jakie dziedziny używania języka litewskiego taka ustawa miałaby w ogóle obejmować, a jakie dziedziny powinny być nadzorowane w inny sposób albo w ogóle niepoddawane nadzorowi. 3. CHARAKTER DANYCH I ZADANIA BADAWCZE W celu zbadania, jaki jest stosunek komentujących w Internecie do regulacji języka, w artykule postawiono następujące zadania: • ustalić, którym wymagającym nadzoru dziedzinom użycia języka komentujący przyznają pierwszeństwo; • wyjaśnić, jak komentujący pojmują różnice między językiem publicznym a prywatnym; • ustalić, czy obecna polityka językowa dotycząca nadzoru nad językiem, zdaniem komentujących, odpowiada oczekiwaniom społeczeństwa. Analizowana dyskusja w Internecie odbywała się w dniach 4–6 kwietnia 2009 r. Pod koniec odnotowano 1288 komentarzy, lecz później, jak można przypuszczać, sama redakcja usunęła niektóre z nich jako obraźliwe i pozostawiła widocznych dla wszystkich 1258 komentarzy. Spośród nich jako przydatne do badania wybrano 270 komentarzy i przeniesiono je do tabeli komputerowego programu Excel, aby można było osobno wyodrębnić wymieniane w tekście każdego komentarza dziedziny użycia języka oraz stosunek komentujących do ich nadzoru, a dane analizować za pomocą filtrów tego programu. 4. DZIEDZINY UŻYCIA PUBLICZNEGO JĘZYKA LITEWSKIEGO I ICH NADZÓR Obszary używania mówionego, a zwłaszcza pisanego języka litewskiego, nadzorowane na szczeblu państwowym i – co należy podkreślić – używanego publicznie, zwykle wskazuje się następujące (mając na względzie, że rola języka ogólnego, a zatem i nadzór, słabnie w miarę przechodzenia w dół listy; szerzej zob. Miliūnaitė 2009: 29–30): 154 KALBOS KULTŪRA | 82 • zarządzanie państwem i stosunki • švietimo ir mokslo sistema (mokykla ir mokomoji literatūra, mokslo kalba ir kt.), administracyjne, • środki masowego przekazu i informacja publiczna, • kultura (literatura piękna, teatr itd.), • biznes, rozrywka itd. W Ustawie o języku państwowym2, która „ustala używanie języka państwowego w życiu publicznym Litwy, ochronę i kontrolę języka państwowego oraz odpowiedzialność za naruszenia Ustawy o języku państwowym”, mowa jest zarówno o obszarach używania języka państwowego i nadzoru nad nim, jak i o niektórych podmiotach jako użytkownikach języka państwowego. Zasadniczo Ustawa o języku państwowym obejmuje wspomniane obszary używania języka podlegające nadzorowi. Szczegółowiej obszary te scharakteryzowano w regulaminie Państwowej Inspekcji Języka3. 5. OBSZARY UŻYWANIA JĘZYKA I ICH NADZÓR POJĘCIE W KOMENTARZACH INTERNETOWYCH W opublikowanym w Internecie wywiadzie niemal wszystkie obszary nadzoru nad językiem zostały, choćby fragmentarycznie, wymienione: system oświaty i nauki, media (w tym internetowe), kultura (literatura piękna, teatr itp.), biznes; raz wspomniano również o języku administracyjnym. Do niektórych kwestii odniesiono się w analizowanych komentarzach, jednak poruszane są także nowe tematy. Ponadto komentujący bronią swoich interesów jako użytkowników języka, a te nie zawsze są zgodne ze stanowiskiem instytucji broniących interesów państwa. 5.1. Ogólne stanowisko komentujących wobec polityki nadzoru nad językiem We wspomnianych dyskusjach komentujący, podobnie jak w wielu innych internetowych dyskusjach językowych, wyrażają poglądy na temat języka, jego stanu, pracy językoznawców i polityki nadzoru nad językiem. Wyraźne są dwa przeciwstawne poglądy: 2 Przyjęta 31 stycznia 1995 r. – Žin., 1995, nr 15-344. 3 Žin., 2002, nr 17-670. R. MILIŪNAITĖ. Stanowisko komentujących w internecie wobec ochrony języka litewskiego 155 1) w rozwój języka w ogóle nie należy ingerować, powinien rozwijać się samoistnie, a jedynym kryterium przydatności języka jest to, żeby można było się porozumieć4: Niezdrowe zainteresowanie językiem oznacza tylko jego niestabilność, słabość. „Silny”, zdrowy język istnieje także bez zewnętrznego wpływu, sztucznych założeń i regulacji. Tak przy okazji, ciekawe, czy gdzie indziej panuje taki obłęd z powodu błędów i regulacji użycia języka, czy to wyłącznie nasz wymysł? Język powinien doskonalić się sam, rozwijać się. A tutaj sztucznie próbują zarządzać językiem i decydować, co robić, jak mówić. Jakiś absurd. Pozwólcie mówić swobodnie. Jak oni, ci językoznawcy, potrafią wkurzać. Język jest właśnie takim wyjątkowym zjawiskiem, które samo się zmienia i deformuje, dostosowując się do okoliczności i epoki. Jakoś w średniowieczu nie było żadnych regulacji, a jednak ludzie doskonale się porozumiewali. A teraz co? Nie tak powiedziałeś; takiego słowa nie ma; mówiłem ci – vielabras... Mówimy, jak komu wygodniej — czy po wiejsku, czy twardym językiem z pola i podwórka, jaka różnica, skoro się nawzajem rozumiemy. 2) uznaje się, że język trzeba pielęgnować: język litewski, jeśli nic się nie będzie robić, ulegnie wynaturzeniu. Jak dym. Oczywiście, zmienia się on w pewnym stopniu w sposób naturalny, ale nie ma to nic wspólnego z jego kaleczeniem. Spójrzcie, jak swojego języka strzegą, dajmy na to, Francuzi. Już dawno należało to zrobić! Już kończymy z anglicyzacją! Okres sowiecki nie zdołał nas zrusyfikować, ponieważ w szkołach języka litewskiego i literatury uczyli niezwykle dobrzy, utalentowani i wymagający nauczyciele. „Chwycił” jak należy! Młodzież jest teraz niepiśmienna. Pozostaje ubolewać... Karami, rzecz jasna, niczego nie osiągniesz, podobnie jak zakazami. Obywatele Litwy nie zdają sobie sprawy, że zniekształcając swój język, pokazują poziom swojego wykształcenia, status społeczny i nierzadko zawodowy, szkodząc samym sobie. Trzeba ogólnie podnosić prestiż języka. Odnosi się wrażenie, że żyjemy w kraju prawdziwych prostaków – wstyd... Niemało komentujących się myli (najprawdopodobniej przyczynia się do tego również mylący tytuł artykułu), sądząc, że wspomniana w wywiadzie ustawa powinna obowiązywać także w języku prywatnym. Dlatego zrozumiałe jest, że taka „polityka językowa” budzi oburzenie: 4 W cytowanych komentarzach poprawiono jedynie błędy ortograficzne i niektóre błędy interpunkcyjne; reszta pozostawiona tak jak w internecie, z wyjątkiem jednego całkowicie autentycznego komentarza (s. 157), ujawniającego osobliwości pisowni bez litewskich znaków. 156 KULTURA JĘZYKA | 82 Mówić i pisać należałoby po litewsku i poprawnie, jednak karanie za to, że nie umiesz lub nie potrafisz tego zrobić, to już absurd. Połowa ludzi nie zna poprawnego języka. Najzabawniej jest nawet patrzeć, kiedy dwóch lituanistów nie zgadza się co do błędów. Obaj w różny sposób potrafią wykrywać błędy w tekście. Wynika z tego, że ludzie, którzy uczą się języka litewskiego, są cudzoziemcami, mają zaburzenia zdrowotne, które nie pozwalają im mówić ani pisać poprawnie po litewsku, albo ogólnie mają słabsze zdolności, lepiej żeby nie próbowali prezentować swoich umiejętności w języku litewskim. Pojedyncza próba dostrzeżenia sprzeczności w samym artykule nie wpływa na przebieg dyskusji: To za co kara – za niepoprawną pisownię czy za język? Z tytułu artykułu wynika – za język. Ale artykuł dotyczy głównie błędów w tekstach pisanych. A analfabeci lub niecierpliwi, przeczytawszy tylko tytuł, bardzo hałasują. Nieprofesjonalizm dziennikarki. Vis dėlto dalis komentuotojų jaučia, kad kalbos priežiūra tam tikrais atvejais – privatu–vieša, laisva–oficialu – turi skirtis: Jeśli zaczniesz karać ludzi za to, że posługują się językiem litewskim, tylko zmusisz ich do nienawidzenia języka litewskiego. Nieformalny język i pozostanie nieformalny. Żargony i neologizmy i tak wejdą do języka litewskiego, ponieważ żywy język, podobnie jak człowiek, ewoluuje (zmienia się). No tak, niech jeszcze zaczną sprawdzać każdą prywatną wiadomość – to ograniczenie moich praw. Wymóg stosowania poprawnego języka litewskiego w nazwach firm to kompletny absurd. Takie wymagania powinny dotyczyć wyłącznie instytucji państwowych, mediów i edukacji, i nikogo więcej. Uważam, że nie należy ingerować w język potoczny, ponieważ jest on podstawą ewolucji języka, gdyż język nie stoi w miejscu. Bardziej rozgarnięci komentujący próbują wyjaśnić, że w język prywatny (który jest rozumiany niejednoznacznie) w ogóle nie należy ingerować z zewnątrz: Oddziel komunikację nieformalną od formalnej. Przecież w komunikacji nieformalnej nie są zakazane ani gwary, ani żargony, ani w końcu półmowa. Mowa o komunikacji formalnej. Dziwne, że u nas jest tak wielu ludzi, którzy przeczytają artykuł i nawet nie rozumieją, co jest w nim napisane, ale spieszą się, żeby napisać komentarz. Język dzieli się na komunikację formalną i nieformalną. Język internetowy zalicza się do komunikacji nieformalnej, natomiast język polityków w radiu i telewizji – do formalnej, i należy mówić literackim językiem litewskim. R. MILIŪNAITĖ. Stosunek komentujących w internecie do nadzoru nad językiem litewskim 157 Z ekspedientkami czy przekupami na targu możesz rozmawiać, jak chcesz, ale przez radio nie mów jak na targu. I nikt nie wymierzy ci grzywny. Szczególnie dużo jest komentarzy, w których kategorycznie stwierdza się, że język jest osobistą sprawą każdego człowieka: „jak będę chciał, tak będę mówił”, i że nikt nie ma prawa wskazywać, jak mówić, a tym bardziej karać za błędy: Tak czy inaczej, Konstytucja pozwala mówić i pisać, jak chcę, dopóki nie pracuję w służbie państwowej, więc odczepcie się, jak chcę, tak piszę i tak mówię. Republika bananowa... Jak chcę, tak piszę, i jak chcę, tak mówię. Jeśli wszyscy mnie rozumieją, to dlaczego mam wymyślać koło? Mój język i moja sprawa. Na razie to tylko językoznawcy wariują z braku zajęcia – trzeba uzasadnić swoje istnienie. Urodziłem się na tej planecie i jest mi obojętne, jakim językiem mówić i gdzie mieszkać!!! W tych komentarzach, których autorzy skłonni są przyznać, że opieka nad językiem jest potrzebna, ogólny kierunek tej opieki bywa rozumiany jako konieczność uproszczenia samego systemu językowego, zasad języka: W dzisiejszych czasach, gdy jest bardzo dużo informacji, język powinien być uproszczony po to, aby przekazywać informacje, a nie piękno języka! Inżynierowi, programiście nie jest potrzebny język literacki! To musi pozostać dobrowolne! Kto chce zgłębiać i wiedzieć – temu szacunek, ale zmuszać wszystkich – to głupie! A my szczęśliwi trzymamy się naszych staroci, rzekomo ą, ę, ū, ų inspirują naszą narodowość i świadomość narodową, nikomu nie starcza odwagi, by wspomnieć o możliwości uproszczenia albo wyeliminowania tych bzdur. Uważam, że wszystkie nosówki i haczyki należałoby usunąć, a całe zasady pisowni (zwłaszcza akcentowanie) zmodernizować! Nigdy w internecie nie pisałem z haczykami ani nosówkami i nikt mnie do tego nie zmusi! Istota jest zrozumiała i kropka! A komu potrzebne są piękno i sztuka – czytajcie Maironisa! Wyrażając opinię na temat polityki ochrony języka, w komentarzach wyraźny jest również wizerunek językoznawców jako twórców nieudanych neologizmów, który stał się już jasno zarysowanym stereotypem wpływającym na opinie (por. Miliūnaitė 2006: 70–72): Szkoda, że językoznawcy nie potrafią normalnie tworzyć nowych słów... Co poradzić. Dziwni ludzie... Językoznawcy – to banda ludzi, którzy nie mają nic do roboty – zgadzam się, że niektóre ich poprawki były konieczne, ale ileż nonsensów naprodukowali na swoich posiedzeniach? Śmiech ogarnia człowieka na sam dźwięk – kpina ze słów. 164 KULTURA JĘZYKA | 82 Niemało komentatorów nie toleruje zniekształconej pisowni niektórych autorów komentarzy7: Uważam, że należałoby zabronić komentatorom pisania alfabetem nielitewskim. Po prostu blokować, bo nie mieści się w głowie, jak można jeszcze bardziej oszpecać język litewski. Szczególnie niepokoi rozprzestrzeniający się analfabetyzm młodzieży. Często wspomina się lubiany przez młodzież portal www.one.lt i jego fora: Jestem za tym, żeby karać tych „ounininków” i podobnych, którzy celowo zniekształcają język litewski. A niektóre dzieci już same nie wiedzą, jak pisać, np. „šiaip”. Wielu jest mocno przekonanych, że powinno być „šeip”. Inni zamiast „tai” piszą „taj”. Niby elementarne słowa, ale współcześni nastolatkowie nie potrafią już nawet napisać ich bez błędów. Sama społeczność internetowa nieco reguluje normy pisowni: nie brakuje (i nie tylko w tej dyskusji) uszczypliwych uwag pod adresem osób piszących bez litewskich liter. Jako rozwiązanie, które powstrzymałoby niepiśmiennych komentujących, proponuje się stworzenie specjalnego programu komputerowego, który nie dopuściłby do publikacji niepoprawnych wpisów: Stworzyć taki program, który blokowałby osoby piszące z użyciem alfabetu innego niż litewski. Co to za pisownia bez nosowych, bez š, ž, bez ū? To specyfika języka litewskiego i bądźmy mili, przestrzegajmy jej. Ponieważ czytam ich dużo, zauważyłem dziwną zmianę w automatyzmie własnego pisania. Rzecz w tym, że młodzież pisze okropnie (na przykład to słowo napisaliby klaikei). I z tego powodu chcąc nie chcąc wybijasz się z rytmu. Jako programista zaproponowałbym przepuszczanie każdego komentarza przez jakiś program do korekty błędów. Pomogłoby to nie psuć nawyków tym, którzy dobrze piszą, a tym, którzy piszą okropnie, pomogłoby nauczyć się dobrze pisać. Trzeba z nimi bezwzględnie :) Zwolenników takiego programu znalazło się niemało: miałby on rzekomo „być pierwszym krokiem w kierunku poprawnego języka w internecie“. Komentatorzy oskarżani o analfabetyzm tłumaczą się technicznymi ograniczeniami komputerów i telefonów komórkowych (za pomocą których również można pisać w internecie), zwłaszcza za granicą: Ale wówczas komentarzy nie będą mogli pisać tysiące mieszkających za granicą Litwinów, którzy być może kontaktują się z rodakami za pośrednictwem kafejek internetowych, gdzie litewskiego języka 7 Według danych jednego z badań przeprowadzonych pod koniec 2007 r. w komentarzach na portalu www.delfi.lt tylko 40 proc. autorów pisało z użyciem litewskich liter, podczas gdy w łotewskiej wersji tego samego portalu 78 proc. Łotyszy pisało ze wszystkimi znakami diakrytycznymi, a w estońskiej – 98 proc. Estończyków (Grigas, Pedzevičienė 2008: 15). R. MILIŪNAITĖ. Postawy komentujących w Internecie wobec ochrony języka litewskiego 165 nikt ci nie pozwoli wybrać. Poprosiłbyś gdzieś w Niemczech, Francji i pieniędzy, a ostatecznie inaczej już nie piszemy. panašiai, kad pajungtų tau lietuvių kalbą. Rašybą labai gadina sms rašymas mobiliaisiais telefonais. Atsiranda daug trumSpecjaliści technologii informacyjnych twierdzą, że technicznych przeszkód w pisaniu ze wszystkimi litewskimi znakami już właściwie nie ma (zob. Grigas 2007: 2–8); rozwiązania można znaleźć nawet będąc za granicą i nie mając klawiatury z litewskimi literami. Swoją drogą administracja tego samego portalu informacyjnego www.delfi.lt na początku 2009 r. znalazła sposób, by przypomnieć komentującym, że należy pisać z użyciem litewskich znaków (zob. ilustrację). Trudno tylko powiedzieć, w jakim stopniu stosuje się do tego napisu i jaki jest jego wpływ, ponieważ „bezznakowych” wpisów wciąż nie brakuje. Okienko komentarzy portalu informacyjnego www.delfi..lt Prawdą jest, że zdarzają się również głupie, a nawet złośliwe przejawy uporu. Niektórzy próbują wyjaśniać, jak uniknąć kontroli językowej: Teraz pozostaje tylko przenieść strony na zagraniczne serwery i można pokazać gestapo językowemu wielkiego faka:))) Umieść stronę w USA albo w dowolnym starym kraju UE i bądź pewien, że podobnych idiotycznych ustaw tam nie będzie. Po prostu tam nikt nie zrozumie takich żartów. Spróbuj w UK zakazać pisania szyldów np. w kilku językach, a już następnego dnia przed parlamentem będzie krzyczeć kilka tysięcy Arabów. P.S. Swoją drogą, przewidując, że z naszymi osłami lepiej się nie zadawać, zarejestrowałem stronę swojej firmy na siebie, a sama strona bezpiecznie leży gdzieś w Oklahoma City. 166 KULTURA JĘZYKA | 82 Komentujący oburzają się również na przekleństwa w komentarzach: Komentarze przypominają napisy na ścianach w publicznych toaletach albo na ulicach. Niech mówią gwarą, seplenią, ale niech nie przeklinają. Kiedy przeklina – robi się strasznie. Nie da się z człowiekiem nawet normalnie podyskutować i porozmawiać. Wszystkie przekleństwa w internecie muszą być koniecznie filtrowane! Z omówionych komentarzy wynika, że wielu ich autorów nie jest zadowolonych z obecnej sytuacji języka litewskiego w internecie i rozumie, że w tym środowisku funkcjonuje język różnych gatunków, którego ochrony należy szukać na różne sposoby. 5.2.3. Język polityków i innych przedstawicieli władzy Niemało komentujących wspomina publiczny język polityków, który jest daleki od wzorowego i powinien być bardziej nadzorowany, ponieważ politycy są podobno dobrze widoczni w społeczeństwie, a ich język wywiera wpływ. Niektórym komentującym nie przypadł do gustu język ówczesnego Prezydenta Republiki Litewskiej Valdasa Adamkusa; proponuje się rozpocząć kontrolę języka od instytucji prezydenta, uważa się również, że członkom Sejmu i innym przedstawicielom władzy nie zaszkodziłyby lekcje języka: Należałoby zacząć również od najwyższych urzędników państwowych! Dopóki seplenią po rusku albo po angielsku, kalecząc język, dopóty podobne ustawy byłyby nic niewarte! Jednym z kryteriów dla naszych polityków powinien być egzamin z kultury języka. Przecież teraz taki egzamin zdają wszyscy pedagodzy, uzyskując stopień kwalifikacyjny. Obecnie nie ma większego wstydu niż słuchanie naszych polityków, rzekomo polityków — bardziej pasowałoby ująć to w cudzysłów: „polityków” — przemówień. Takich analfabetów należałoby poszukać w innych warstwach społecznych. Ponadto nie wolno tracić z oczu poziomu oficjalnego języka administracyjnego: prowadzenie dokumentacji i poprawna mowa są niezbędne w korespondencji między instytucjami oraz w utrzymywaniu kontaktów z innymi państwami. 5.2.4. Szkoła Komentatorzy podkreślają znaczenie nauczania języka litewskiego – od tego, czego dzieci nauczą się w szkole, zależy przyszłe trwanie języka litewskiego. Dlatego proponuje się przede wszystkim kształtowanie potrzeby posługiwania się kulturalnym językiem oraz umiejętności poprawnego używania języka: R. MILIŪNAITĖ. Postawy komentatorów internetowych wobec ochrony języka litewskiego 167 Najwyższy czas wzmocnić język litewski w szkołach, póki nie jest jeszcze za późno, bo z ortografią będzie krucho. [...] przyszłość litewskości zależeć będzie wyłącznie od systemu edukacji naszych dzieci, a nie od głupiego artykułu, który i tak nie zostanie w praktyce wdrożony. Idźcie do szkół, do przedszkoli i uczcie młodzież, aby w przyszłości mówiła pięknie i poprawnie po litewsku, ale zamiast tego w waszych przedszkolach jakieś mniejszości zaczęły uczyć dzieci. 5.2.5. Literatura piękna, kultura Kilku komentatorów proponuje ściślej kontrolować język książek, zwłaszcza tłumaczonych utworów literatury pięknej: Lepiej, żeby ta komisja sprawdziła pracę tłumaczy książek. Nie da się już normalnie czytać literatury pięknej. Czasami można tam znaleźć strzępy języka litewskiego. Panuje opinia, że wykształceni ludzie występujący publicznie powinni z samej tylko racji wykształcenia mówić poprawnie: Ale i wykształceni ludzie popełniają błędy. Czasami, gdy słucha się posłów lub przedstawicieli świata sztuki, włosy stają dęba: zupełnie nie znają litewskiego, używają wyłącznie litewskich słów, ale nie zważają ani na przypadki, ani na styl, po prostu nie wiedzą, jak się je ze sobą łączy. Np. kiedyś słyszałem, jak wypowiadał się tancerz A. K. Powiedział tak: „Jeśli chodzi o taniec, to należałoby przećwiczyć kroki”. Czy to jest powiedziane po litewsku? Nie sądzę... Należy zaostrzyć wymagania dotyczące języka litewskiego. Zwraca się również uwagę na zbyt słabo kontrolowany przez specjalistów zajmujących się ochroną języka obszar – litewskie teksty piosenek: Niech poprawiają teksty piosenek, a potem setki ludzi uczą się nawet niepoprawnych form... Tak jak w piosence Riaubiškytė, kiedy było „kad išpažinti savo meilę”, a potem poprawiono, tačiau iš albumų nebeištrinsi. Kas antrame tekste rimtos kalbos klaidos. 5.2.6. Kitos sritys Komentatorom przeszkadza również język używany w różnych obszarach usług publicznych, ponieważ „osoby kontaktujące się z ludźmi muszą umieć poprawnie mówić i pisać“: Popatrzcie, ile błędów popełniają lekarze, niektórzy są po prostu analfabetami. W szkole trzeba uczyć kaligrafii. 168 KULTURA JĘZYKA | 82 Najpierw uchwalcie ustawę, żeby w przedsiębiorstwach państwowych obsługiwano w języku narodowym, a nie obcym. Zwłaszcza jeśli wezwiesz pogotowie, a pielęgniarka nie potrafi nawet powiedzieć po litewsku „dzień dobry”. Inspekcja Języka lepiej niech zainteresuje się nazwami rejestrowanych przedsiębiorstw, przy których sam diabeł może sobie połamać język na obcojęzycznych słowach; niech zainteresuje się tym, pod jakimi nazwami towarów wystawiane są faktury. Rzeczywiście niemało niezadowolenia wyraża się z powodu nie litewskich napisów publicznych i nazw przedsiębiorstw: Przy zakładaniu przedsiębiorstwa jego nazwę powinna zatwierdzać komisja języka litewskiego. I to byłaby pewna część walki o czystość języka litewskiego. Osoby niebędące językoznawcami być może nie potrafią PRECYZYJNIE SFORMUŁOWAĆ, jednak ich pragnienie jest jasne – aby ze wszystkich publicznych napisów było jasne, czyja to ziemia i w jakim państwie jesteś. Aby GOSPODARZ KRAJU nieznający języków obcych z napisu na szyldzie zrozumiał, dokąd ma iść, a dokąd nie. TO JEGO KONSTYTUCYJNE PRAWO otrzymywać informacje W JĘZYKU PAŃSTWOWYM! Zgadza się, ZNAK TOWAROWY JEST NIETYKALNY, jednak może być DODATKOWYM napisem, informacją dla tych, dla których ma to znaczenie. Zadaniem panów przedsiębiorców jest wymyślenie, co powinni napisać na głównym – LITEWSKIM – szyldzie. Przecież to ELEMENTARNA UPRZEJMOŚĆ i nie mogą zachowywać się tutaj jak OKUPANCI. Irytuje mnie nazwa: „MaXima”, „Super neto” i wiele innych... Dlaczego komisja językowa ich „wpuściła”? Przecież na Litwie powinniśmy mówić po litewsku! No dobrze, załóżmy, że „Adidasa” nie zmienimy, ale kto zezwolił litewskiej sieci handlowej na taką nazwę jak „MaXima”? Jeśli chodzi o szyldy, wszystko jest bardzo proste – jeśli podobają ci się LITY płacone przez LITWINÓW, to niech tym Litwinom spodoba się wywieszenie litewskich szyldów. A jeśli to dla ciebie zbyt wielka ofiara albo nie stać cię na tłumacza, który ci to przetłumaczy, to jaki z ciebie przedsiębiorca. A jeśli tak bardzo zależy ci na tym, żeby pochwalić się, że jesteś niby jakimś „tonem”, to wetknij gdzieś i ten napis – mi on nie przeszkadza, ważne, żebyś wielkimi literami napisał po litewsku, co tu jest – bar, sauna, sklep z bronią czy burakami. Bo będę niósł swoje lity obok, zostawię je tym, u których będzie dla mnie jasne, co kryje się za szyldem. A dlaczego w Kłajpedzie powstanie dzielnica Riverside? Przecież nazwa jest nielitewska :((( Po przeanalizowaniu opinii komentatorów internetowej dyskusji na temat ochrony języka litewskiego widać, że autorzy komentarzy poruszają wiele problemów związanych z porządkowaniem języka, ujawniają niedociągnięcia. Większość z nich nie jest obojętna wobec procesów zachodzących we współczesnym języku i prowadzonej polityki językowej, a od instytucji zajmujących się ochroną języka oczekuje znacznie większej aktywności. R. MILIŪNAITĖ. Postawy komentatorów internetowych wobec ochrony języka litewskiego 169 WNIOSKI 1. Komentarze dotyczące omawianej dyskusji językowej pokazują, że ludzie różnie rozumieją znaczenie opieki nad językiem i jej zastosowanie w różnych dziedzinach użycia języka. Dla jednych całkowicie niedopuszczalne jest ingerowanie w rozwój języka, inni przyznają, że niektóre dziedziny użycia języka powinny być kontrolowane przez państwo. 2. W analizowanych komentarzach internetowych wskazuje się następujące dziedziny użycia publicznego (oficjalnego i swobodnego) języka litewskiego, które wymagają opieki nad językiem i kontroli (w przybliżonej kolejności ważności): 1) media (prowadzący programy telewizyjne i radiowe, filmy telewizyjne, internetowe portale informacyjne, prasa), 2) publiczna przestrzeń polityczna (język polityków i innych przedstawicieli władz), 3) publiczna informacja i świadczenie usług społeczeństwu (napisy publiczne, nazwy przedsiębiorstw, strony internetowe przedsiębiorstw), 4) edukacja (przedszkola, szkoły), 5) literatura piękna (zwłaszcza przekłady), 6) indywidualne strony internetowe (np. blogi) i komentarze internetowe. Zatem oczekiwania dotyczące poprawnego języka społeczeństwo najbardziej wiąże z mediami – mówionymi, drukowanymi i internetowymi. Uważa się również, że należałoby bardziej kontrolować informacje publiczne i język polityków, aby przestrzegane były ogólne normy kultury i języka. 3. Język publicznej przestrzeni internetowej, niewymieniony w Ustawie o języku państwowym z 1995 r., budzi wiele obaw z powodu zachodzących w nim procesów. Dyskusja pokazała, że ludzie różnie oceniają informacje przedstawiane przez nich samych oraz informacje oficjalnie (np. przez portale informacyjne i strony internetowe instytucji). Wielu popiera pogląd, że język internetowych portali informacyjnych wymaga większej kontroli. Wiele niejasności budzi język publicznych komentarzy – czy powinien być kontrolowany z zewnątrz (przede wszystkim pod względem pisowni i słownictwa wulgarnego). Większość zasadniczo nie toleruje przekleństw i wulgarności w publicznej przestrzeni internetowej, podobnie jak w mediach mówionych. Z drugiej strony reaguje wrażliwie, gdy dotyka się ich własnych interesów. Dlatego naturalnie pojawia się niezadowolenie, choć niesłusznie zrozumiano, że kontrolowany będzie język prywatny. Część komentujących przyznaje, że język komentarzy jest publiczny, jednak jest to język prywatnych i anonimowych osób. Można go regulować jedynie wspólnymi wysiłkami samych portali internetowych i opinii publicznej społeczeństwa, tj. tworzyć takie środowisko, w którym jasne są następujące zasady: wartością i celem jest żywy, niezniekształcony język stylu swobodnego. 170 KULTURA JĘZYKA | 82 4. Społeczeństwu przeznaczane są zarówno oficjalne, jak i przekazywane kalbinė informacija turėtų būti pateikiama aiškiau ir tiksliau, kad būtų išvengta tuščių diskusijų, bent dalies nesusipratimų ir nereikalingos įtampos przez ludzi mediów [treści] między społeczeństwem a językoznawcami. Należy uwzględniać argumenty i różnorodność poglądów przedstawiane w podobnych dyskusjach językowych, podejmując działania w zakresie polityki językowej i publicznie je wyjaśniając. ŠALTINIAI Lašienė N. 20091: Kur geria veršiai medų. – Prieiga per internetą: http:// www.atgimimas.lt/articles.php?id=1238061176, kovo 27. Lašienė N. 20092: Kalbantiems netaisyklingai – baudos. – Prieiga per internetą: http://www.delfi.lt/news/daily/lithuania/article.php?id=21323801, balandžio 4. LITERATŪRA Dabaš inskas G. 2009: Bevardis chamas prie klaviatūros vairo. – Prieiga per internetą: http://www.bernardinai.lt/index.php?url=articles/93520, balandžio 6. Gr igas G. 2007: Lietuviški rašmenys kompiuteryje. – Gimtasis žodis 3, 2–8. Gr igas G., Pedz evičienė S. 2008: Internetiniai komentarai. Ar mokame juos rašyti? – Kompiuterija 1, 15. Kair ys S. 2009: Savaitė bus šilta. Kaip šlykštu! – Prieiga per internetą: http:// www.atgimimas.lt/ssi.php?id=1248938441&which=1&f_text=, liepos 31. Miliūnaitė R. 2006: Internetinė visuomenė ir kalbininkai: pokalbis įmanomas? – Bendrinės kalbos norminimas ir vartojimas [mokslo straipsnių rink.], Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 62–81. Miliūnaitė R. 2009: Dabartinės lietuvių kalbos vartosenos variantai, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas. Mitė V. 2009: Internetiniai komentarai ir „komentarai“. – Prieiga per internetą: http://www.delfi.lt/news/ringas/lit/article.php?id=21260225, ko vo 31; 771 šio straipsnio komentaras. Nevinsk aitė L. 2008: Kalbos politikos vertinimas interneto komentaruose. – Kalbos kultūra 81, 245–265. Gauta 2009 10 19 R. MILIŪNAITĖ. Interneto komentuotojų nuostatos dėl lietuvių kalbos priežiūros 171 ATTITUDES OF INTERNET COMMENTATORS TOWARDS THE SUPERVISION OF THE LITHUANIAN LANGUAGE Summary The paper deals with the attitudes of internet commentators towards the supervision of the Lithuanian language. Reference is made to a discussion launched on the internet in April 2009 on the initiative of the Commission of the State Lithuanian Language that the new draft law on the state Lithuanian language should include a provision that the language of the information placed on the internet and in public space in general should be in accordance with the requirements of standard Lithuanian. The researched commentaries have shown that people differ in their attitudes towards the importance of language supervision and control of different areas of language usage. Some claim that any intrusion into language is unacceptable; others admit that some areas of language usage should be controlled on a national level. The majority of commentary writers are not indifferent towards the processes going on in contemporary Lithuanian and current language policy; they also raise various issues on language supervision and expect that language supervision institutions should be more actively involved in the process. The commentaries usually refer to the following areas of language usage (official and free) which require supervision and control (given in the order of importance): 1) mass media (television and radio programmes, TV films, news portals on the web and the press); 2) public discourse of politicians (language of politicians and other representatives of public institutions); 3) public information and services (public notices, names of companies, company websites); 4) education (kindergartens and schools); 5) literature (especially translations); 6) private websites (e.g. blogs) and internet commentaries. The society most often relates its expectations of a well-formed and grammatically correct language with spoken, printed and internet mass media. Public information (public notices, names of companies) and the language of politicians are treated as requiring most control. The supervision of public speeches on the internet, not included in the Law on State Lithuanian Language of 1995, is treated in different ways. Many people approve of the idea that the language of news portals should be more strictly supervised. However, opinions differ as to the supervision of commentaries and particularly their regulation by fines. Some agree that stricter control should be imposed 172 KULTURA JĘZYKA | 82 on the language of commentaries, especially on spelling and swear words; niektórzy autorzy traktują takie środki jako atak na prawa człowieka. Przed podjęciem działań w zakresie polityki językowej i omówieniem ich publicznie ważne byłoby rozważenie różnorodności podejść i stojących za nimi argumentów. Pomogłoby to uniknąć nieporozumień i napięcia powstającego między językoznawcami a społeczeństwem jako całością. RITA MILIŪNAITĖ Lietuvių kalbos institutas ul. P. Vileišio 5, LT-10308 Wilno [email protected]