Jaustukai kalboje ir šnekoje
Full text
J. ZABARSKAIT.
Sen iucas em ala e šnekoja 91
JOLANTA ZABARSKAITĖ
Lie u ių kalbos ins i u as
FAUSTUKAI NO FALBO E SHNEKOIA
Li u ians língua é uma das poucas línguas, cuja g ama ís icos ap ašuas
jaus ukai e is ik ukai são conside adas d iem sa a ankiškomi pa ims da
linguagem. A a ual g ama ica das línguas li uãs a i ma que sensus ukas, como
pa e sepa ada da língua, são dis inguidas de is ik ukų só em línguas li uãs e
em algumas línguas neindoeu opiečių (DLKG 2005: 469).
Jaus ukai isso pala as, pelos quais eiškiam (não nomeados) sen imen os ou
a os de on ade. De aco do semelhan es como jaus ukų unções no alboje
emocional e apelia y ină a des a pa e da linguagem pala as de šliejasi
in oka y ai, keiksmažodžiai, specialioji kalbos e ike o leksika. das línguas
Lie u ių y inė ojai jaus ukų não há nuodugniai nag inėję. Só lhes des inadas
p o undas de es udos (monog a iias, es udos, a igos) não conseguiu de ec a 1.
Sen ius ukas desc i as LKG (1971: 698733) e DLKG (2005: 462468), além de Aldonos Paulauskienės
mo ologijos ado ėlyje (1976: 243247). Es a pa e da língua é mencionada em abalhos de
lexicologia (plg. Jakai ienė 2009: 23). Mous ukas, como exp essi ós pala as, são a aliadas ao
examina e ei os da linguagem, po exemplo, da publicidade linguís icas em es udos (plg.
Blažinskai ė 2002: 125130). Como e ou a exp essi ioji leksika, sen ius ukas são não acilmen e
ansladas em ou as línguas, po isso lhes é dada a enção ao examina a adução do ex o
g ožino ques ões eó icas e p á icas (dėl lie u iškų keiksmažodžių e imo ž . Balčiūnienė
2006). Nag inhando a seleção de léxica exp essi iosa e da ap esen ação em dicioná ios ques ões,
sob e os p oblemas de desc ição de signi ica i os de sensus ukų é za ada a au o a des e
a igo (ž . Zaba skai ė 2006: 170180). Jaus ukus, como um dos aiškos būdų, ašo kalbos e ike o
y inė ojai (Kučinskai ė 1985; Čepai ienė, Malakauskas 2006: 2234; Čepai ienė 2007). Na
e noling is ica, não mui a a enção é dada a sensus ukes keiksmažodži ou azeologismos que
execu am unções de sensus ukų o muliniams keiksmos e o mulinei e ie o leksikai (ž .
Jasiūnai ė: sob e keiks1 Jaus ukams a imiausiai kalbos daliai is ik ukams dedicada I enos
Jašinskai ės monog a ia
(1975).
92 KALBOS KULTŪRA | 82 mažodžių, pejo a y ų bei eu emizmų san ykį (1995:
3556); sob e os adicionais aišių inclinėjimus užgė imus (1999: 3445); sob e
adicionais o mulá ios keiksmos com a pala a madei a e seus sinônimos
(2006: 265281); sob e o mulá ios zemaiços keiksmus (2007: 257276) e k . ).
Ki akalbėje li e a u a a a-se eó icas jaus ukų luga lexicicos e p oblema no sis ema da língua.
Se eles são us pala as, que êm ca ac e ís ico con eúdo seman ínio, concep á, aiškinamasi do
la ynų g a ikų laikų (Wha on 2003: 4149). Do pon o de is a p agmá ico explo a-se léxica do e ique a
(plg. Ra hmay 1996; us. e imas 2003), compa a-se de di e en es línguas emocionais expe iências
aiška (Wie zbicka 1997: 2627; ci . pgl. Guda ičius 199: 2007). JUNGINI KLASIFIKACIJA PAGAL ATLIEKAMAS
FUNKCIJAS Jaus ukai neleng ai desc eoma pa e da língua li uânica. T adicinėje (ap ašomojoje)
JAUSMUS REIŠKIANČIŲ ŽODŽIŲ IR PASTOVIŲJŲ ŽODŽIŲ
g ama icane pa a o a des a pa e da linguagem desc ios limi es deixados algumas sen imen os
exp essškian ys pala as e pala as conjuniniai ou insu icien emen e exlyškinami seus ski umai
do adicionalmen e en endidos jaus ukų. Jausmus e ac os de on ade exp essskian es pala as,
como oi mencionado, adicionalmen e chamados jaus u kais (que são a imos in okações2 naminių
animais e paukščių g amo ou a imo ga sažodžiai). Tokie pala as nada não nomeia, não denu ado,
não le a conexão, p ecisinho, modalumo unções. Eles são usados pa a (daz ezes usado
conscien emen e3) exp essa sen imen os, po exemplo: e 1. eiškian uma a aliação nega i a,
ge almen e nusi ylimą, panieką e e c. (emocinė unkcija): E, melho nep asidėk. E, isso ele só an o
salá ios epa nešė; 2. alguma coisa g i ando, pa a chama a a enção chama i o (apelia y inė
unção): E, pa a onde ens? 2 A igo de au o ê acha que in ocações se ia mais p eciso chama
in oka y ais, plg. apelia y ai, eksp esy ai e c. Es e e mo con inua a se usado no ex o. 3
Ac edi a-se que in olun a iamen e os sons p o e idos do homem não são pala as, po que eles não
pe encem à šnekos ak i, que é baseado na e bine ação. O úl imo isa o mula o mais
p ecisamen e possí el o pensamen o a des ina á io (candida o ou lei o ). O som oi não se á
pala a, se p onunciado semconscien emen e, po exemplo, įsipjo us p š ą (Zaikauskas 2002: 10;
Jakai ienė 2009: 144149). No en an o, a ques ão, com o que conside a esc e ida ou papasako á algum
que seja inconscien emen e humano supos o som, que em ex o ou na ação seman izado, i. i.
ganha lexicina signi icância, po exemplo: Ee, ago a eco do bem, y u i (čia ee é um pe a
não-conscien emen e, usado em pauzei ala pa a p eenche , ele e á al signi icado e uma ez mais
o ex o papasakoj ou za ašius si uação). Se á al o mação semân ica ou inad e idamen e
p o e ido sensucuk, pos e io men e usu ado si uação pe pasagindo po esc i o ou e balmen e,
se á conside ado e balmen e?
J. ZABARSKAIT. Sen ius ukai alboje e šnekoje 93 ech a odūsiui eikš i (emocinė
unkcija): Ech, sunki oi dalia! ehe pa a chama a a enção, ge almen e di e amen e
nesik eipian (apelia y inė unção): Ehe! šūk elėjo de po can o. ei pa a chama a
a enção, ge almen e eco endo di e amen e (apelia y inė unção):
Ei, eime amigo.
e 1. pasibjau ėjimui eikš i (emocinė unkcija): Fe, mesk! ; 2. pasišlykš in
(emocinė unkcija): Fe, koks spuoguo . i manie ingai pasibjau ėjimui eikš i
(emocinė unkcija): Fi, koks neskanus. 1. u pasibjeu ėjimui eikš i: Fu, qual mu zin
cuo; 2. pasišlykš in : Fu, nãoikusišlykš in : Não en endo daqueles no os cos umes
si me ga.
ui – 1. s ip esniam pasibjau ėjimui eikš i: Fui, ne algyk ų aisių; 2. labiau pa-
ui.4 In oka y ai de a à jaus ukų, po que como pala as (no s e de leksikos
pe i e ijas) execu a apelia y inę unção. Ao lado odos conhecidos dos ciu ciu ciu;
kac kac; kic mui os in oka i os são comple amen e esques i, pouco usados ou
comple amen e não ojados, ex.: koš ca alo ou ca alo g i ando ga sajodis: Koš,
koš, koš ab ako! Ob. Košius, košius, koš, koš, koš Zp.
py ančiukus, jąsiukus g i ando ou os mėgdžiojan : Py py py eip nós g i iam
ančiukus Gs.5
Às ezes eles podem se cons i uídos de sons conjun os, não sendoingos
língua li uãs, plg.: p uka ka ę, e šiuką chamando (pp . ka ojama): Tp uka
p uka, e doonos
Dgl. Tp uka p uka, e aloj! Slm.
Como jaus ukų espécies in oka y ai são ap esen ados nas adicionais g amá icas (LKG 1971:
715718; DLKG 2005: 466467). Os ga sa-zodžiai de chamamen o ou a imo de animais e a pássa os
domés icos são nossa pa e ag a inês passado, alioso pa imônio nacional. Jão gausu
nau osacoje, mui o es á LKŽe e seu ka o eko. In oka y ai mui o pouco pesquisa e quase
nyks an es. Assim mesmo como sensus ukai a unção emocional execu a e keiksmažo džia i,
une ai da leksikos pe i e ijas, sis emaje s y uojan ys a p jaus ukų e 4 Mais exemplos do
o ganizado Bend inės lie u ių kalbos žodynas escolhida conscien emen e, pa a mos a , qual
gausi, a ian iška e di e sa jaus ukų kalbinė g upė. Jaus ukų i: u: ui ina ė oposição é
onoseman ikos linguagem ikoniškumo aiškos in e p e ação obje o. 5 Se não o indicado de
ou a o ma, nes e a igo ap esen am-se exemplos a pa i do ocabulá io da língua Li uânia
(LKŽe 2005).
94 KALBOS KULTŪRA | 82 azeologismos. LKG jaus ukų signi icâncias ap ache
keiksmažodžiai nãoap a iam. Es a peculia pa e da léxica e azeologia
igu didosios. Keiksmajodžiai pode se unicleksemiai: Rupūžės! Diabo! Juos de
nominacinę unção a liecanciais pala as p ima iamen e dis inge in onação.
Encan ado , que keiksmažodžiai mui as ezes di ados não só ou a in onação
nem simples pala as, mas e não cos umai paulginando ou su u nando sons.
Po exemplo, Aleksas Gi denis o nece al ilus ação des e enômeno:
in ensi ús long p iebalsiai não habi ualmen e a ui ados balsių one signi ica
pyk į, po an o keiksmažodį upūžės a iame ap oximadamen e assim:
uppūžes (Gi denis 2003: 37).
Ou o keiksmažodžių g upo os chamados o muliniai keiksmai: Kad u nu ei um
pe sausus á o es! Sug; Eik u diabliop! Žd; Kad e bala onde! Sug; Que e ais o
p iglaus ų! Š nč6 (Jasiūnai ė 2006: 265281). Segundo o ma ais keiksmas são
p óximos azeologismos, e segundo signi icado seus ukas. E ike o leksika
apozicinamen os, apologies, zauojau os, aišių e abalho palinkėjimai e k .
segundo ealizada a apelia y iąją unção ambém p óximos sensus ukams
pala as. Mui os deles de o igem a dažodinė sensus ukai (E aldos Jakai ienės
e mino de a dažodinės azės iš iedėję jaus ukai (plg. Jakai ienė 2009: 156)) ou
sensus ukas apusios a dažodinės azės: labas, labukas, labu is, saudá el
i o, sejam bem- indos, a é, sudie, lik bem- indos e . . Jaus ukų unção pode
ealiza e açõesmažodžių o mas. Às ezes apa en e sua ligação com nominaciné
unção a liekančiais da mesma o ma homonimais causa classi icacionais
con inia os, po exemplo, Daba inės lie u ių kalbos žodyne (DLKŽe 2003)
seus ukais não conside amas eiksmažodžių a leis i e a sip ašy i o mas
a leiski e / a leisk e a sip ašau. Só po causa do cogni i y aus seu aspec o
signi icância de e ia es as o masžodžius ap esen a sepa ados
lexicog a inhos a igosis, como e ie o lexicikos s ičiai pe enusančius
jaus ukus. Lexica de e ique a de aco do o ma; pode se unlexemia e
d ileksemia unidades de linguagem (dėkui, mui o ačiū, em s eika ą) e como e
keiksmai cons an o ieji junginiai, p óximos azeologismams (padėk Die e,
hono ė Jėzui K is ui; ge o ga o linkėjimas einend in pi į). T adiciniai o muliniai
de abalho, aišių palinkėjimai spa čiai nyks a, p z. : Sal e mu k ! Dêkui gu k !
S ; Raizni akni! T akni šakni! TD I 34 (Kdn); Do as doo am, bom ge am! B ž 7 (Jasiūnai ė 1999:
34–45).
6 Pa yzdžių šal inių san umpos como ci ado no a igo da au o . 7
Ab e iimai como ci ado no a igo da au o .
J. ZABARSKAIT. Jaus ukai kalboje e šnekoje 95 JUNGINI KLASIFIKACIJA PAGAL KILM Segundo
kilmę jaus ukai são d ejopi. Mui os deles são uni e salús, ca ac e ís icos de á ias línguas,
JAUSMUS REIŠKIANČIŲ ŽODŽIŲ IR PASTOVIŲJŲ ŽODŽIŲ
susi o ma am de alingos e ne alingos šūksnių, plg.: ach, och, cha, ha, mmmm, ai e . . Eles
são conside ados pi minés o igem sensus ukais. À p imi i a o igem do jaus ukų a ibui-se e
pa e in oka i os. Ou a pa e des e ipo jaus ukų elacionada com imi a y ais ou ídeo
is ik ukais8, mais uma pa e des a in e essan e léxica pode se de onoma opėjinės o igem.
Como exemplo pode da in oka y o alia análise. Es a pala a é usada algo baidando, ejando,
po exemplo: alia, aliai Žąsis alioja: quando a i alia! alia!, e kai a as e, é aliai! oliai! V . É um
animal g i ando ou a indo ba sa oz. Uma ez que es e exp essi o pala aio nãoėgdžioja
ealidade de som ou imagem, não imi a o expe imen ado sensaūcio dele não pode se
conside ado is ik uku. A pala a i giu semalbinis šūksnis é e e ência de on ade. Jam
p óximos ais in oka y ai como ulia, uli, oliui, ule. In oka y as alia é elacionado com
açõesmaodžiu alio i, -iója, -iójo,,šauksmu a y i, ui i, gin i, baidy i, например.: alio i Jį odos
como šunį alioja Jž. Que u assim aliojas, al ez kiškį, a mažgi e wolką edas es! U . Chikai,
nealioki s a kaus mais nebea sk is Užp. E ns as F aenkelis Li u ias pala as
e imologicamen e (F aenkel 1962 I: 7) elha indoeu opie išką eiksmažodį alio i mano kilusį de
ga sažodžio. In oka y as alia indicada não- e balinho humano sons oz de, šūksnį. Ele i a
pala a, quando in oduz o signi icado ką no s a i i, gin i xalin. Semelhan es one ís icas
es u u ações sonsaodijas, que ma cam à pessoa ca ac e ís ico nãocalbinį šūksnį, são
papli ę em mui as di e sasi as línguas, exemplo.: ala suahilių kalba signi ica, que um homem
sen eça nepacan umą ou ma a ilbą, ēalā no inglês elho signi ica desililimo, siel a o
sensação, consuodos desejimą. Panašius sen imen os assim exp esseskia ca alonai ai las,
danai helaas, ancūzai hélas, suomiškai šūksnis alas signi ica zemyn,,,nuleisk. Assim um
comum iausių šūksnių, pa i usių jaus uku-in oka y u, em di e en es línguas ago a em
di e en es, mas sie inas signi icados. Es a pala a pode e onoseman ina oposição com
in oka y u aly alia: aly. Ela co elaciona com p óximos in oka i os onoseman ís icas
oposições 8 Mais amplamen e sob e is ik ukų imi a i ų ou concei o de ídeo is ik ukų e .
Zaba skai ė 2003: 146148.
96 KALBOS KULTŪRA | 82 a lebia a p e endida me a. O som e é de om um pouco mais
baixo e de du ação mais cu a; alia mais ápido se á escolhido nãosakmiai
ulia/ule : uli; olia/ole : oly; ule : uly i pan. Kai no ima ką pa a y i šalin,
nesąmoningai pasi enkamas as in oka y as, ku io pasku inis ga sas ge iau
baidando qual um domés ico animal ou aucš ão. Elgasis y mais al o ono, ilgesnês
du ação ozis, ele in oka i u aly dá mais o ça e in ensidade. Espe a-se que o
alan e escolhesse jaus uką aly, quando p ecisasse o que sma kiau de ende
xalin. Ou as sensações, as chamadas an inês de o igem, são su gidas de á ios
cos umes, adições, c enças, ex.: die myly nus ebimo, su p esa, sen ido de
su p esa eikš i: Die myly, que eu mais nãoama yčiau assim azendo An; Die myly
que picas! An; Po quê gi, die myly, é en e ocês ão mui os ágianças só ai
beleza? A. Ba an. É sensus okas, endoin ys seman inio undą, ge almen e su ę
de leksína signi icma endoças e nominacinę unção a liekančių pala as. Só de
e dadei as pala as o iginá ias seus ukų, po exemplo, Je gau je gau, on e é
deic inę unção execu an e, leksinės signi icações não endo pala a. An inas
o iginais sensus ukai e azeologiniai junginiai ( o muliniai keiksmai, ge o
linkėjimai) su giu a pa i culū inês, eligiosas, socialines pa i ies e é alioso
on e e noling is ikos. In es igado es p agma icos o necem ch es oma inio
exemplo, no qual se e ela ambos ipos de sensus ukų joguem:
Pi minesa o igem sensus ukai An inės o igem sensus ukai
Pa ien : Be ca e ul wi h ha needle! Den is : Hell! Im so y.
Den is : Oops. Pacien e: Shi ! Ge he bloody hing ou o my
cheek!
Pacien e: Ouch!
(pg. Ameka 1992: 11)9.
No malmen e nas g amá icas são analisadas p imês šūksminės o igem
ienleksemiai sen ius ukas (A, koksai u iebus! J; Ah, mal iz! Kp; A a a e eu 9
T aducendo em li uãos a língua ope iam-se a es a si uação ca ac e izando-se
comus ukas, plg. : Pacien e: BÚCACO com a agulha!
Odon ologis a: Oi!
Pacien e: Ai!
Odon ologis a: Diabos! Desculpo!
Pacien e: Sh...! Vas em essa maldi a coisa a da minha gando!
J. ZABARSKAIT. Sen em-se em ala e šnekoje 97 gi aíção! Jnšk),
secundá ias de o igem ienleksemiai e às ezes d ileksemiai adicionais
jous ukai.
T adicionalmen e como g upo sepa ado dis inguem-se in oka y ai, po ém
ienleksemiai e d ileksemiai keiksmažodžiai não dis inguem. Pensa íamos que
eles, como sepa ado à g upous ukų, se ia ap op iado sepa a , po que suas
on es de o igem, semân ica e sanda a em só lhes ca ac e ís icas ca ac e ís icas.
T adicinais g amá icos desc i os de jaus ukų capí ulos ambém não são
a ados e adicionaliniai o muliniai keiksmas, de aco do seman ina es u u a
giniai jaus ukai (Kad a e de yni pe kūnai užmuš ų!; Kad jus gil inė pag ob ų!;
azeoloLai e pelkė a ima! ; s . Jasiūnai ė 2007: 257276) e adicionais o mulações
posakias de e ique a (di bando, aišinan is, la usian is pi yje e e c., например.,
Man į s eika ą, nep ie ėliams į k a abą K P (Vlk )). Tokių azeologinių da inių
ap ašymas jaus ukų sis emoje padė ų išsamiau a skleis i šį eiškinį i su as ų
iems da iniams aiškią ie ą lie u ių kalbos leksiko sis emoje, ambém da ia
bene ício pesquisasams.
JAUSTUK IR IŠTIKTUK SANTYKIS Às ezes classi icando e desc e endo jous ukus
pa a ins de ciência e ensino (lexicologia cu so ou indo es udan es, no os
lexicóg a os) é di ícil sepa a complicingesnius jous ukus de de ik ukų.
Pode-se pasi ik in i DLKŽ, no qual são dis inguidos sensus ukas e is ik uki,
po ém LKŽe não é al on e, que pudesse ajuda classi icando es as duas
pa es da língua, po que sensus ukas e is ik uki nele signi icimi homoda
san umpa in e j. (in e jec ion). Plg. mais a os jaus ukų amos as de LKŽe:
aci in e j. (ci ildan ): Aci , u ėksny! Gs. ač in e j. (?) 1. N duokš: Ač me eu
sūnų BB 1 Ka 17, 19. ači in e j. s . ač 1: Ači-m nu minha mulhe , nesa čėsas é i
jospi BB 1 Moz 29, 1 ačià in e j. K I 575: Ei aqui, ei ma yk (ne ikė umui, nus ebimui
eikš i). 2 àčia in e j. Kukū! (gegu ė) Ačia! ( esponde homem) Gs. ob igado in e j.
21.
g açaskui: Po g açasku nãobūsi, eiks e em kišenę Sln. Con inia as às ezes
su ge e po causa de que sensus ukas, como e is ik ukes, não execu a
nominacionais unções, são semelhan es o mas (nekai omi, umpi
pala aselhas), em comuns a osenos aožų mui as ezes usados
ca ojan . P incipal deles
98 KALBOS KULTŪRA | 82 a di e ença é que is ik uki pe ence à chamada
ikoniškajai leksikai10.
Sen iuscos, não sendo a bi alús sinais da linguagem11, são p óximos a sinais de
es u u a mais simples índices12 (lie u icialmen e esses sinais jus os
chama em de e e ências). Oi ocen o alan e esc i o , que endo aze e ei o
ao ou in e lei o (shi pala as são p óximas exp essi am; sob e isso eja no
ou o capí ulo des e a igo), mígdžioia a imp essão obje i a, que lhe p o ocou
o escu ado som (Va pelis dilin dilin po pamokų Lkš), is a imagem (By as pojok kai
zassėdo sa e ni, is o é kabaldai, kabaldai e p alenkė mumū is), expe ienciado
(Kliok kliok ėm i Š s). Mous ukai exp essa subjecy ius jausJAUSTUK IR
mus a ba alią, ku iuos koks įspūdis a ba pojū is sukėlė ( ai gali bū i i
objek y us po y is, i subjek y us no as).
EMOTYV BEI EKSPRESYV SANTYKIS Pode su gi uma ques ão jus i icada, po
quê abo da oji sen imen os eiškian i leksika, que em um sepa ado pa e da
linguagem s a us, compa ada com unidades de ní el de consumo dingais
icmažodžiais e a dažodžiais, i. i. exp essy ais e emo i ais. A skleidus
sensus ukų e ou as pa es da linguagem pe encen es di e enças de pala as
pode melho expliqu i seman ina e unkcinę p imei os na u eza e sanda ą, pois
exp essi ų e emo i ų seman inėje es u u a o elemen o emocional-exp essi o
ambém é a base de sua p esença na ala. Pala as, que não só nomeiam ação,
coisa, eiškinį, es ado, e c., mas e o necem sob e in oduziama deno a ą
adicional de exp essi a in o mação, na li e a u a cien í ica chamam-se
exp essy ais (Jakai ienė 2009: 164). Po exemplo, pa a que e a alia len o e com
di iculdade andando pessoa, o alan e pode escolhe exp esi amen e dūlin i:
10 Iconickáis pala a é pala a, que não em signi icações nominacionais, i. i. não chamaina
ik o ės, mas ela imi a, mėgdžioja. P óximo exemplo mais simples onoma opėja, exemplo: kukū,
miau, k e, k a e pan. Es e é o caso de leksinio ikonismo na linguagem. 11 A bi alus sinal li emen e
escolhido aiškos plano, cujo con eúdo signi ica algo sem ele exis indo. Em semio ica a bi alūs
sinais são chamados símbolos. Lexikologicamen e são pala as que êm signi icação nominaciné.
De mais sob e os ipos de sinais e os a ibu os (Fiske 1998:
57–114 ).
12 Índice signo cujo aiškos plano apon a pa a o plano de con eúdo no plano de signos aco dado
(ODP 190191).
J. ZABARSKAIT. Jaus ukai kalboje e šnekoje 99 Eu dūlinu, . i. ou nezg abnai,
ingendo, de ácil J. Dūlina a cabeça nuleidęs Škn. E shu a en an a suba i, isso e
dūlina ausis suglaudęs Pbs. Kažna qual homem keliu dūlina Vžns. Kap dūly , ep dūly
casa Gs. Dūlink u paleng a, nós pa ysma An.
Ma ė, como po lauką lapė dūlino Mš.
al ação Li uânia pa icula men e gausu mo imen o (ėjimą, bėgimą, ažia imą) e
come imą e bebidas eiškiančių aizdingųjų eiksmažodžių: plumpin i sunkiai ei i:
Paikas com cailiniais plumpina pa lauką Jnš. Eu sob e casas plumpinu man i sapa i
š a ūs Bsg; kicen i pamažu, smulkia is ele bėg i, bidzen i: Ele kiceno pasquin mane,
mosuodamas ilga lazda š. Ge a e a kumelai ė: is kicena e kicena, passoniu neina Lnk .
Užsie gęs sob e dienugalio e kicena Slm. Com al nusp ogusia kumelėle kicena Jnšk.
Tegul kicena ca kliai nepa a gs: no olimas kelias Rs. Rudis semp e com minim
kicenda o, me lydêda o Vb. Vaikai kiceno aku Lnk ; kliauk i godžiai ge i, s ėb i: Ago a
já odos alkinykai alų kliaukia Pb . Kisielių i š ą odos começo, lys ų k uopų ninguém
nãoliaukia Ml; ma maly i algy i, ės i: Ma malyk, i k i Kl Ž.
Todas essas pala as êm p edominan e exp essi o léxica componen e de
signi icado, que, cla o, é elacionado com sen imen os. O alan e que busca
exp essi idade não se con en am só de in o mação seca, mas escolhendo
pala a igu a i a p ocu a que aquele a quem é des inada a in o mação, a
acei e não só com a men e, mas ambém com a imagem c iada exp essi amen e a aliadas sen imen os13.
P incipal di e enciá elis exp essi ões e jaus ukų aožas é o que os p imei os
a endeu nominacinę unção, é elacionados com obje iu conc e amen e
desc údinamu deno a u, exp essinis elemen o como cono acinis componen e
suas es u u a de signi icação embo a e p e ala, mas o único não. Jaus ukų
deno a as (konk e us sen imen o e (o ) a o de on ade numa de e minada
si uação) é indi idualus, ele desc eúdo, quando jaus ukas oco e e balizado ou
insc i o no na a i o. O signi icado do sen ido semp e é ibinė: no sis ema da
linguagem mui o abs a os eikš i jausmą, du an e cada a o de sneko, mui o
conc e os eikš i skausmą, eikš i siel a ą, eikš i džiaugsmą, eikš i baimę,
eikš i nusi ylimą e . .
Emo i ai ambém são pala as, que mos am os sen imen os do alan e kieno no s elação
(plačiau e Jakai ienė 2009: 161164). Quão essas pala as di e em de sen imen os exp essando
sensações? Usando emo y ą alan ei o esc i o não 13 Dūlina pa a gês homem ou animal ao
ou in e p e ende p o oca uzapaiu ão, sumişusią com nepasi enkinimu po lė o ação /;
ma malyja alkanas, godus, nelabai esi ūpinan is, como pa ece, homem p e ende p o oca
pasidygamen o sensação e . .
106 LINGBOS
CULTÚRA | 82
O con ado , usando sensus ukus, os epe e á ias ezes. Aquele que sensus ukų
não consume, elas não consume comple amen e. Kai onde sensus ukai são
mams a aliai eikš i, o kaip pe a ai, pasakojimo empui eguliuo i, pau-
u ilizados não jauszėms alboje p eende e pan. Nes as ocasiões eles execu a a
unção dos dalelyços. Como já oi di o, es es p imá ios dados de consumo de
sensus ukų de e ia p ecisa -se e enche , além disso, esp ei a o consumo de
sensus ukų em diálogos. Pa ece, naquela á ea de le agem eles de em se usados
mais equen emen e. Nuodugnesos es udos de consumo des a pa e da língua
p ecisam aze análise da cidade de consumo de jaus ukų em esnekamojoje
kalboje. Šypsenėlių ele ônicos in o mcinių ecnologias de linguagem não de e
subs i ui pala as da língua i a, que especialmen e de o igem secundá ia
gua dam bem mais pa a a ida da língua, iden idade nacional e his ó ia social da
língua de assun os impo an es, do que podem acha a p imei a is a16.
IŠVADOS
Nãoapsi izando o maliąja es u u a jaus ukų, e endo em con a as
semelhan es ou ãohas mesmas unções na ala execu ado e consumo, à es a
pa e da língua pode a ibui mais linguagem enominių, do que ago a delas é
dis inguida nas adicionais g amá icas.
Sen ius ukas exp esseiškia subjec y ius sen imen os ou on ade, os quais qual
imp essūdis ou sensaū is isso pode se e objec i ous po y is, e subjec i us desejo
causėlė. Como sinais de comunicação sen is ucas p óximos sinais-nuo odos. O seu
signi icado no sis ema da linguagem mui o abs a o exp essa sen imen o, e du an e cada
a o de discó dia mui o conc e os: exp essi do , exp essi siel a , exp essi aleg ia,
exp essi medo, exp essi desiluição e . . Po an o, pa a e ela o jeus ukų luga no
sis ema da linguagem, seu papel na hie a quia léxica e c ia jeus ukų ap esen ação em
dicioná ios bem como desc ição em bases de dados, ex os ano uados, indispensini
consis en es e comple os es udos da sua a osenos. Tais pesquisas de iam e opos a
di eção esul ados de eles se iam ú eis e noling is ika. Também é impo an e p omo e
lie u iškus jaus ukus usa šnekamojoje e in o macinių ecnologias alboje. 16 anos 2010
Ins i u o de língua Li uãs di isão de disseminação de conhecimen os cien í icos e
linguagem popula ização de Li uanis ikos židinys anuncia concu so a alunos e es udan es
quan o mais in e essan es e a iai iau išši uo i digi ines šypsenėles.
J. ZABARSKAIT.
Sen iucas em ala e šnekoja 107
LITERATŪRA
Ameka F. 1992: In e jec ions: The uni e sal ye neglec ed pa o speech. –
Jou nal o P agma ic 18, 101118.
Balčiūnienė I. Keiksmažodžių e imas. P onunciação, lido na união dos
adu o es li uanos semina e-diskusijoje. P ieiga po in e ne : www.l s.l
Bally Ch. 1952: Le Langage e la ie, Zu ich: Max Niehans Édi eu . Blažinska i ė
D. 2002: Ža gonybių mo y acija eklamoje. Kalbos kul ū a Čepai ienė G. 2007:
75, 125–131.
Lie u ių kalbos e ike as: seman ika i p agma ika, Šiauliai: Šiaulių
uni e si e o leidykla.
Čepai ienė G., Malakauskas A. 2006: Padėkos semân ica e aiška. Ac a
humani ica uni e si a is saulensis 1, 2234. DLKG 2005: Daba inės lie u ių
kalbos g ama ika, Vilnius: Mokslo i enciklopedijų leidybos ins i u as.
DLKŽe 2003: Daba inės lie u ių kalbos žodynas. Vy . ed. S. Keinys. 4 edição
( a ian e ele ônico), Vilnius: Lie u ių kalbos ins i u as. P iega po in e ne :
www.lki.l
Fiske J. 1998: Į adas į komunikacijos s udijas, Vilnius: Bal os lankos. F aenkel
E. 1962: Li auisches e ymologisches Wö e buch. Band I. Gö ingen:
Vandenhoeck & Rup ech .
Gi denis A. 2003: Teo iniai lie u ių onologijos pag indai, Vilnius: Mokslo i
enciklopedijų leidybos ins i u as.
Guda ičius A. 2007: G e inamoji semán ica, Šiauliai: Šiaulių uni e si e as.
Jakai ienė E. 2009: Leksikologija, Vilnius: Vilniaus uni e si á ia publikla.
Jasiūnai ė B. 1995: End ieja iškių pejo a y inė leksika. (Os Nega i os
Desc ições do Homem). Kalbo y a 44(1), 3558. Jasiūnai ė B. 1999: Į a o
s eika ą, į mano žy a ą! T adiciniai aišių linkėjimai. Li uanis ica 2(38), 3445.
Jasiūnai ė B. 2006: Medžias Ry ų Lie u os olklo e. Bal is ica 41(2), 265
283.
Jasiūnai ė B. 2007: Žemaičių o muliniai keiksmai. Tau osakos da bai 34,
257–276.
Jašinskai ė I. 1975: Li u ians kalbos iš ik ukai, Vilnius: Min is. Kučinskai ė A.
1985: E ique a da língua Li uânia, Vilnius: Mokslas. KTŽ 1990: K. Gai enis, S.
Keinys. Kalbo y os e minos Dic ionynas, Kaunas: Š iesa. LKG 1965, 1971, 1976:
Lie u ių kalbos g ama ika 13, Vilnius: Min is.
108 LINGUAS
CULTÚRA | 82
LKTCH 2004: Ch es oma ija de a ismas da língua Li uânia. Suda ė: R.
Bace ičiū ė, A. I a nauskienė, A. Leskauskai ė, E. T umpa, Vilnius: Lie u ių
kalbos ins i u as.
LKŽe 2005: Dic ionynas do idioma Li uânico 120 ( a ian e ele ônico). Red. kolegija:
G. Nak inienė ( y . edi o ė), J. Paulauskas, R. Pe okienė, V. Vi kauskas, J.
Zaba skai ė, Vilnius: Li u ians kalbos ins i u as. Accesso po in e ne :
www.lkz.l
ODP 1996: S. Blackbu n. Ox o d Dic iona y o Philosophy, Ox o dNew Yo k:
Ox o d Uni e si y P ess.
Paulauskienė A. 1976: mo ologia da língua Li uânia, Vilnius: Mokslas.
Ra hmay R. 1996: P agma ik de En schuldigungen, Cologne, Weima , Wien:
Böhlou Ve lag.
T. Wha on 2003: In e jec ions. Language and he ‘showing/saying con inuum.
P agma ics & Cogni ion 11(1), 3991. Wie zbicka A. 1999: Językumyslkul u a,
Wa szawa: PWN. Zaba ė J. 2003: Recomendação de signi icados de Ís i ukos num
diccioná ios. Lexicog a ia e leksikologia p oblemos, Vilnius: Li u ians kalbos
ins i u o leidykla, Zaba skai ė J. 2006: Eksp essi ioji lie u ių kalbos leksika i
136–150.
a osenos žodynai. Aiškinamųjų bend inės kalbos žodynų ak ualijos, Vilnius:
Lie u ių kalbos ins i u o leidykla, 170180.
Zaikauskas E. 2002: Teo iniai pe o ma y ų pag indai. Humani ies sciences
doc a o disse ação, Vilnius: VUB Rank aščių sky ius.
Recebido 2009 11 11
INTERJECTIONS IN LANGUAGE AND SPEECH
Summa y
In e jec ions make up a pa o speech which is much mo e complex and a ied han i
looks a i s sigh . Wi hou limi ing o hei o mal s uc u e and conside ing simila
o equi alen unc ions and usage, he pa o speech migh include mo e linguis ic
phenomena han a e usually a ibu ed o in e jec ions in adi ional g amma s.
In dialec s in e jec ions a e no so nume ous. They a e mos ly used in e/ elling a
s o y, i.e. in elling abou he pas , in ai y- ales e c.
J. ZABARSKAIT. Jaus ukai kalboje i šnekoje 109 Resea ch in o he usage o
in e jec ions, hei mo i a ion and exp ession o na ional iden i y could p omo e
hei mo e equen usage. This is pa icula ly ele an oday, when we can wi ness
he e ol emen o he language o in o ma ion echnologies. To iden i y he posi ion
o in e jec ions in he sys em o language, o clea ly de ine hei ole in he lexicon,
o include hem in dic iona ies and de ine in he da abases and anno a ed co po a,
u he de ailed and consis en esea ch in o hei usage would be indispensable.
Such esea ch could also con ibu e o e hno-linguis ic in es iga ion.
JOLANTA ZABARSKAITĖ
Lie u ių kalbos ins i u as
P. Vileišio g. 5, LT-10308 Vilnius
[email p o ec ed]