scieee Open visual document viewer

Jaustukai kalboje ir šnekoje

Jolanta Zabarskaitė

Full text

J. ZABARSKAIT. Sen iucas em ala e šnekoja 91 JOLANTA ZABARSKAITĖ Lie u ių kalbos ins i u as FAUSTUKAI NO FALBO E SHNEKOIA Li u ians língua é uma das poucas línguas, cuja g ama ís icos ap ašuas jaus ukai e is ik ukai são conside adas d iem sa a ankiškomi pa ims da linguagem. A a ual g ama ica das línguas li uãs a i ma que sensus ukas, como pa e sepa ada da língua, são dis inguidas de is ik ukų só em línguas li uãs e em algumas línguas neindoeu opiečių (DLKG 2005: 469). Jaus ukai isso pala as, pelos quais eiškiam (não nomeados) sen imen os ou a os de on ade. De aco do semelhan es como jaus ukų unções no alboje emocional e apelia y ină a des a pa e da linguagem pala as de šliejasi in oka y ai, keiksmažodžiai, specialioji kalbos e ike o leksika. das línguas Lie u ių y inė ojai jaus ukų não há nuodugniai nag inėję. Só lhes des inadas p o undas de es udos (monog a iias, es udos, a igos) não conseguiu de ec a 1. Sen ius ukas desc i as LKG (1971: 698733) e DLKG (2005: 462468), além de Aldonos Paulauskienės mo ologijos ado ėlyje (1976: 243247). Es a pa e da língua é mencionada em abalhos de lexicologia (plg. Jakai ienė 2009: 23). Mous ukas, como exp essi ós pala as, são a aliadas ao examina e ei os da linguagem, po exemplo, da publicidade linguís icas em es udos (plg. Blažinskai ė 2002: 125130). Como e ou a exp essi ioji leksika, sen ius ukas são não acilmen e ansladas em ou as línguas, po isso lhes é dada a enção ao examina a adução do ex o g ožino ques ões eó icas e p á icas (dėl lie u iškų keiksmažodžių e imo ž . Balčiūnienė 2006). Nag inhando a seleção de léxica exp essi iosa e da ap esen ação em dicioná ios ques ões, sob e os p oblemas de desc ição de signi ica i os de sensus ukų é za ada a au o a des e a igo (ž . Zaba skai ė 2006: 170180). Jaus ukus, como um dos aiškos būdų, ašo kalbos e ike o y inė ojai (Kučinskai ė 1985; Čepai ienė, Malakauskas 2006: 2234; Čepai ienė 2007). Na e noling is ica, não mui a a enção é dada a sensus ukes keiksmažodži ou azeologismos que execu am unções de sensus ukų o muliniams keiksmos e o mulinei e ie o leksikai (ž . Jasiūnai ė: sob e keiks1 Jaus ukams a imiausiai kalbos daliai is ik ukams dedicada I enos Jašinskai ės monog a ia (1975). 92 KALBOS KULTŪRA | 82 mažodžių, pejo a y ų bei eu emizmų san ykį (1995: 3556); sob e os adicionais aišių inclinėjimus užgė imus (1999: 3445); sob e adicionais o mulá ios keiksmos com a pala a madei a e seus sinônimos (2006: 265281); sob e o mulá ios zemaiços keiksmus (2007: 257276) e k . ). Ki akalbėje li e a u a a a-se eó icas jaus ukų luga lexicicos e p oblema no sis ema da língua. Se eles são us pala as, que êm ca ac e ís ico con eúdo seman ínio, concep á, aiškinamasi do la ynų g a ikų laikų (Wha on 2003: 4149). Do pon o de is a p agmá ico explo a-se léxica do e ique a (plg. Ra hmay 1996; us. e imas 2003), compa a-se de di e en es línguas emocionais expe iências aiška (Wie zbicka 1997: 2627; ci . pgl. Guda ičius 199: 2007). JUNGINI KLASIFIKACIJA PAGAL ATLIEKAMAS FUNKCIJAS Jaus ukai neleng ai desc eoma pa e da língua li uânica. T adicinėje (ap ašomojoje) JAUSMUS REIŠKIANČIŲ ŽODŽIŲ IR PASTOVIŲJŲ ŽODŽIŲ g ama icane pa a o a des a pa e da linguagem desc ios limi es deixados algumas sen imen os exp essškian ys pala as e pala as conjuniniai ou insu icien emen e exlyškinami seus ski umai do adicionalmen e en endidos jaus ukų. Jausmus e ac os de on ade exp essskian es pala as, como oi mencionado, adicionalmen e chamados jaus u kais (que são a imos in okações2 naminių animais e paukščių g amo ou a imo ga sažodžiai). Tokie pala as nada não nomeia, não denu ado, não le a conexão, p ecisinho, modalumo unções. Eles são usados pa a (daz ezes usado conscien emen e3) exp essa sen imen os, po exemplo: e 1. eiškian uma a aliação nega i a, ge almen e nusi ylimą, panieką e e c. (emocinė unkcija): E, melho nep asidėk. E, isso ele só an o salá ios epa nešė; 2. alguma coisa g i ando, pa a chama a a enção chama i o (apelia y inė unção): E, pa a onde ens? 2 A igo de au o ê acha que in ocações se ia mais p eciso chama in oka y ais, plg. apelia y ai, eksp esy ai e c. Es e e mo con inua a se usado no ex o. 3 Ac edi a-se que in olun a iamen e os sons p o e idos do homem não são pala as, po que eles não pe encem à šnekos ak i, que é baseado na e bine ação. O úl imo isa o mula o mais p ecisamen e possí el o pensamen o a des ina á io (candida o ou lei o ). O som oi não se á pala a, se p onunciado semconscien emen e, po exemplo, įsipjo us p š ą (Zaikauskas 2002: 10; Jakai ienė 2009: 144149). No en an o, a ques ão, com o que conside a esc e ida ou papasako á algum que seja inconscien emen e humano supos o som, que em ex o ou na ação seman izado, i. i. ganha lexicina signi icância, po exemplo: Ee, ago a eco do bem, y u i (čia ee é um pe a não-conscien emen e, usado em pauzei ala pa a p eenche , ele e á al signi icado e uma ez mais o ex o papasakoj ou za ašius si uação). Se á al o mação semân ica ou inad e idamen e p o e ido sensucuk, pos e io men e usu ado si uação pe pasagindo po esc i o ou e balmen e, se á conside ado e balmen e? J. ZABARSKAIT. Sen ius ukai alboje e šnekoje 93 ech a odūsiui eikš i (emocinė unkcija): Ech, sunki oi dalia! ehe pa a chama a a enção, ge almen e di e amen e nesik eipian (apelia y inė unção): Ehe! šūk elėjo de po can o. ei pa a chama a a enção, ge almen e eco endo di e amen e (apelia y inė unção): Ei, eime amigo. e 1. pasibjau ėjimui eikš i (emocinė unkcija): Fe, mesk! ; 2. pasišlykš in (emocinė unkcija): Fe, koks spuoguo . i manie ingai pasibjau ėjimui eikš i (emocinė unkcija): Fi, koks neskanus. 1. u pasibjeu ėjimui eikš i: Fu, qual mu zin cuo; 2. pasišlykš in : Fu, nãoikusišlykš in : Não en endo daqueles no os cos umes si me ga. ui – 1. s ip esniam pasibjau ėjimui eikš i: Fui, ne algyk ų aisių; 2. labiau pa- ui.4 In oka y ai de a à jaus ukų, po que como pala as (no s e de leksikos pe i e ijas) execu a apelia y inę unção. Ao lado odos conhecidos dos ciu ciu ciu; kac kac; kic mui os in oka i os são comple amen e esques i, pouco usados ou comple amen e não ojados, ex.: koš ca alo ou ca alo g i ando ga sajodis: Koš, koš, koš ab ako! Ob. Košius, košius, koš, koš, koš Zp. py ančiukus, jąsiukus g i ando ou os mėgdžiojan : Py py py eip nós g i iam ančiukus Gs.5 Às ezes eles podem se cons i uídos de sons conjun os, não sendoingos língua li uãs, plg.: p uka ka ę, e šiuką chamando (pp . ka ojama): Tp uka p uka, e doonos Dgl. Tp uka p uka, e aloj! Slm. Como jaus ukų espécies in oka y ai são ap esen ados nas adicionais g amá icas (LKG 1971: 715718; DLKG 2005: 466467). Os ga sa-zodžiai de chamamen o ou a imo de animais e a pássa os domés icos são nossa pa e ag a inês passado, alioso pa imônio nacional. Jão gausu nau osacoje, mui o es á LKŽe e seu ka o eko. In oka y ai mui o pouco pesquisa e quase nyks an es. Assim mesmo como sensus ukai a unção emocional execu a e keiksmažo džia i, une ai da leksikos pe i e ijas, sis emaje s y uojan ys a p jaus ukų e 4 Mais exemplos do o ganizado Bend inės lie u ių kalbos žodynas escolhida conscien emen e, pa a mos a , qual gausi, a ian iška e di e sa jaus ukų kalbinė g upė. Jaus ukų i: u: ui ina ė oposição é onoseman ikos linguagem ikoniškumo aiškos in e p e ação obje o. 5 Se não o indicado de ou a o ma, nes e a igo ap esen am-se exemplos a pa i do ocabulá io da língua Li uânia (LKŽe 2005). 94 KALBOS KULTŪRA | 82 azeologismos. LKG jaus ukų signi icâncias ap ache keiksmažodžiai nãoap a iam. Es a peculia pa e da léxica e azeologia igu didosios. Keiksmajodžiai pode se unicleksemiai: Rupūžės! Diabo! Juos de nominacinę unção a liecanciais pala as p ima iamen e dis inge in onação. Encan ado , que keiksmažodžiai mui as ezes di ados não só ou a in onação nem simples pala as, mas e não cos umai paulginando ou su u nando sons. Po exemplo, Aleksas Gi denis o nece al ilus ação des e enômeno: in ensi ús long p iebalsiai não habi ualmen e a ui ados balsių one signi ica pyk į, po an o keiksmažodį upūžės a iame ap oximadamen e assim: uppūžes (Gi denis 2003: 37). Ou o keiksmažodžių g upo os chamados o muliniai keiksmai: Kad u nu ei um pe sausus á o es! Sug; Eik u diabliop! Žd; Kad e bala onde! Sug; Que e ais o p iglaus ų! Š nč6 (Jasiūnai ė 2006: 265281). Segundo o ma ais keiksmas são p óximos azeologismos, e segundo signi icado seus ukas. E ike o leksika apozicinamen os, apologies, zauojau os, aišių e abalho palinkėjimai e k . segundo ealizada a apelia y iąją unção ambém p óximos sensus ukams pala as. Mui os deles de o igem a dažodinė sensus ukai (E aldos Jakai ienės e mino de a dažodinės azės iš iedėję jaus ukai (plg. Jakai ienė 2009: 156)) ou sensus ukas apusios a dažodinės azės: labas, labukas, labu is, saudá el i o, sejam bem- indos, a é, sudie, lik bem- indos e . . Jaus ukų unção pode ealiza e açõesmažodžių o mas. Às ezes apa en e sua ligação com nominaciné unção a liekančiais da mesma o ma homonimais causa classi icacionais con inia os, po exemplo, Daba inės lie u ių kalbos žodyne (DLKŽe 2003) seus ukais não conside amas eiksmažodžių a leis i e a sip ašy i o mas a leiski e / a leisk e a sip ašau. Só po causa do cogni i y aus seu aspec o signi icância de e ia es as o masžodžius ap esen a sepa ados lexicog a inhos a igosis, como e ie o lexicikos s ičiai pe enusančius jaus ukus. Lexica de e ique a de aco do o ma; pode se unlexemia e d ileksemia unidades de linguagem (dėkui, mui o ačiū, em s eika ą) e como e keiksmai cons an o ieji junginiai, p óximos azeologismams (padėk Die e, hono ė Jėzui K is ui; ge o ga o linkėjimas einend in pi į). T adiciniai o muliniai de abalho, aišių palinkėjimai spa čiai nyks a, p z. : Sal e mu k ! Dêkui gu k ! S ; Raizni akni! T akni šakni! TD I 34 (Kdn); Do as doo am, bom ge am! B ž 7 (Jasiūnai ė 1999: 34–45). 6 Pa yzdžių šal inių san umpos como ci ado no a igo da au o . 7 Ab e iimai como ci ado no a igo da au o . J. ZABARSKAIT. Jaus ukai kalboje e šnekoje 95 JUNGINI KLASIFIKACIJA PAGAL KILM Segundo kilmę jaus ukai são d ejopi. Mui os deles são uni e salús, ca ac e ís icos de á ias línguas, JAUSMUS REIŠKIANČIŲ ŽODŽIŲ IR PASTOVIŲJŲ ŽODŽIŲ susi o ma am de alingos e ne alingos šūksnių, plg.: ach, och, cha, ha, mmmm, ai e . . Eles são conside ados pi minés o igem sensus ukais. À p imi i a o igem do jaus ukų a ibui-se e pa e in oka i os. Ou a pa e des e ipo jaus ukų elacionada com imi a y ais ou ídeo is ik ukais8, mais uma pa e des a in e essan e léxica pode se de onoma opėjinės o igem. Como exemplo pode da in oka y o alia análise. Es a pala a é usada algo baidando, ejando, po exemplo: alia, aliai Žąsis alioja: quando a i alia! alia!, e kai a as e, é aliai! oliai! V . É um animal g i ando ou a indo ba sa oz. Uma ez que es e exp essi o pala aio nãoėgdžioja ealidade de som ou imagem, não imi a o expe imen ado sensaūcio dele não pode se conside ado is ik uku. A pala a i giu semalbinis šūksnis é e e ência de on ade. Jam p óximos ais in oka y ai como ulia, uli, oliui, ule. In oka y as alia é elacionado com açõesmaodžiu alio i, -iója, -iójo,,šauksmu a y i, ui i, gin i, baidy i, например.: alio i Jį odos como šunį alioja Jž. Que u assim aliojas, al ez kiškį, a mažgi e wolką edas es! U . Chikai, nealioki s a kaus mais nebea sk is Užp. E ns as F aenkelis Li u ias pala as e imologicamen e (F aenkel 1962 I: 7) elha indoeu opie išką eiksmažodį alio i mano kilusį de ga sažodžio. In oka y as alia indicada não- e balinho humano sons oz de, šūksnį. Ele i a pala a, quando in oduz o signi icado ką no s a i i, gin i xalin. Semelhan es one ís icas es u u ações sonsaodijas, que ma cam à pessoa ca ac e ís ico nãocalbinį šūksnį, são papli ę em mui as di e sasi as línguas, exemplo.: ala suahilių kalba signi ica, que um homem sen eça nepacan umą ou ma a ilbą, ēalā no inglês elho signi ica desililimo, siel a o sensação, consuodos desejimą. Panašius sen imen os assim exp esseskia ca alonai ai las, danai helaas, ancūzai hélas, suomiškai šūksnis alas signi ica zemyn,,,nuleisk. Assim um comum iausių šūksnių, pa i usių jaus uku-in oka y u, em di e en es línguas ago a em di e en es, mas sie inas signi icados. Es a pala a pode e onoseman ina oposição com in oka y u aly alia: aly. Ela co elaciona com p óximos in oka i os onoseman ís icas oposições 8 Mais amplamen e sob e is ik ukų imi a i ų ou concei o de ídeo is ik ukų e . Zaba skai ė 2003: 146148. 96 KALBOS KULTŪRA | 82 a lebia a p e endida me a. O som e é de om um pouco mais baixo e de du ação mais cu a; alia mais ápido se á escolhido nãosakmiai ulia/ule : uli; olia/ole : oly; ule : uly i pan. Kai no ima ką pa a y i šalin, nesąmoningai pasi enkamas as in oka y as, ku io pasku inis ga sas ge iau baidando qual um domés ico animal ou aucš ão. Elgasis y mais al o ono, ilgesnês du ação ozis, ele in oka i u aly dá mais o ça e in ensidade. Espe a-se que o alan e escolhesse jaus uką aly, quando p ecisasse o que sma kiau de ende xalin. Ou as sensações, as chamadas an inês de o igem, são su gidas de á ios cos umes, adições, c enças, ex.: die myly nus ebimo, su p esa, sen ido de su p esa eikš i: Die myly, que eu mais nãoama yčiau assim azendo An; Die myly que picas! An; Po quê gi, die myly, é en e ocês ão mui os ágianças só ai beleza? A. Ba an. É sensus okas, endoin ys seman inio undą, ge almen e su ę de leksína signi icma endoças e nominacinę unção a liekančių pala as. Só de e dadei as pala as o iginá ias seus ukų, po exemplo, Je gau je gau, on e é deic inę unção execu an e, leksinės signi icações não endo pala a. An inas o iginais sensus ukai e azeologiniai junginiai ( o muliniai keiksmai, ge o linkėjimai) su giu a pa i culū inês, eligiosas, socialines pa i ies e é alioso on e e noling is ikos. In es igado es p agma icos o necem ch es oma inio exemplo, no qual se e ela ambos ipos de sensus ukų joguem: Pi minesa o igem sensus ukai An inės o igem sensus ukai Pa ien : Be ca e ul wi h ha needle! Den is : Hell! Im so y. Den is : Oops. Pacien e: Shi ! Ge he bloody hing ou o my cheek! Pacien e: Ouch! (pg. Ameka 1992: 11)9. No malmen e nas g amá icas são analisadas p imês šūksminės o igem ienleksemiai sen ius ukas (A, koksai u iebus! J; Ah, mal iz! Kp; A a a e eu 9 T aducendo em li uãos a língua ope iam-se a es a si uação ca ac e izando-se comus ukas, plg. : Pacien e: BÚCACO com a agulha! Odon ologis a: Oi! Pacien e: Ai! Odon ologis a: Diabos! Desculpo! Pacien e: Sh...! Vas em essa maldi a coisa a da minha gando! J. ZABARSKAIT. Sen em-se em ala e šnekoje 97 gi aíção! Jnšk), secundá ias de o igem ienleksemiai e às ezes d ileksemiai adicionais jous ukai. T adicionalmen e como g upo sepa ado dis inguem-se in oka y ai, po ém ienleksemiai e d ileksemiai keiksmažodžiai não dis inguem. Pensa íamos que eles, como sepa ado à g upous ukų, se ia ap op iado sepa a , po que suas on es de o igem, semân ica e sanda a em só lhes ca ac e ís icas ca ac e ís icas. T adicinais g amá icos desc i os de jaus ukų capí ulos ambém não são a ados e adicionaliniai o muliniai keiksmas, de aco do seman ina es u u a giniai jaus ukai (Kad a e de yni pe kūnai užmuš ų!; Kad jus gil inė pag ob ų!; azeoloLai e pelkė a ima! ; s . Jasiūnai ė 2007: 257276) e adicionais o mulações posakias de e ique a (di bando, aišinan is, la usian is pi yje e e c., например., Man į s eika ą, nep ie ėliams į k a abą K P (Vlk )). Tokių azeologinių da inių ap ašymas jaus ukų sis emoje padė ų išsamiau a skleis i šį eiškinį i su as ų iems da iniams aiškią ie ą lie u ių kalbos leksiko sis emoje, ambém da ia bene ício pesquisasams. JAUSTUK IR IŠTIKTUK SANTYKIS Às ezes classi icando e desc e endo jous ukus pa a ins de ciência e ensino (lexicologia cu so ou indo es udan es, no os lexicóg a os) é di ícil sepa a complicingesnius jous ukus de de ik ukų. Pode-se pasi ik in i DLKŽ, no qual são dis inguidos sensus ukas e is ik uki, po ém LKŽe não é al on e, que pudesse ajuda classi icando es as duas pa es da língua, po que sensus ukas e is ik uki nele signi icimi homoda san umpa in e j. (in e jec ion). Plg. mais a os jaus ukų amos as de LKŽe: aci in e j. (ci ildan ): Aci , u ėksny! Gs. ač in e j. (?) 1. N duokš: Ač me eu sūnų BB 1 Ka 17, 19. ači in e j. s . ač 1: Ači-m nu minha mulhe , nesa čėsas é i jospi BB 1 Moz 29, 1 ačià in e j. K I 575: Ei aqui, ei ma yk (ne ikė umui, nus ebimui eikš i). 2 àčia in e j. Kukū! (gegu ė) Ačia! ( esponde homem) Gs. ob igado in e j. 21. g açaskui: Po g açasku nãobūsi, eiks e em kišenę Sln. Con inia as às ezes su ge e po causa de que sensus ukas, como e is ik ukes, não execu a nominacionais unções, são semelhan es o mas (nekai omi, umpi pala aselhas), em comuns a osenos aožų mui as ezes usados ca ojan . P incipal deles 98 KALBOS KULTŪRA | 82 a di e ença é que is ik uki pe ence à chamada ikoniškajai leksikai10. Sen iuscos, não sendo a bi alús sinais da linguagem11, são p óximos a sinais de es u u a mais simples índices12 (lie u icialmen e esses sinais jus os chama em de e e ências). Oi ocen o alan e esc i o , que endo aze e ei o ao ou in e lei o (shi pala as são p óximas exp essi am; sob e isso eja no ou o capí ulo des e a igo), mígdžioia a imp essão obje i a, que lhe p o ocou o escu ado som (Va pelis dilin dilin po pamokų Lkš), is a imagem (By as pojok kai zassėdo sa e ni, is o é kabaldai, kabaldai e p alenkė mumū is), expe ienciado (Kliok kliok ėm i Š s). Mous ukai exp essa subjecy ius jausJAUSTUK IR mus a ba alią, ku iuos koks įspūdis a ba pojū is sukėlė ( ai gali bū i i objek y us po y is, i subjek y us no as). EMOTYV BEI EKSPRESYV SANTYKIS Pode su gi uma ques ão jus i icada, po quê abo da oji sen imen os eiškian i leksika, que em um sepa ado pa e da linguagem s a us, compa ada com unidades de ní el de consumo dingais icmažodžiais e a dažodžiais, i. i. exp essy ais e emo i ais. A skleidus sensus ukų e ou as pa es da linguagem pe encen es di e enças de pala as pode melho expliqu i seman ina e unkcinę p imei os na u eza e sanda ą, pois exp essi ų e emo i ų seman inėje es u u a o elemen o emocional-exp essi o ambém é a base de sua p esença na ala. Pala as, que não só nomeiam ação, coisa, eiškinį, es ado, e c., mas e o necem sob e in oduziama deno a ą adicional de exp essi a in o mação, na li e a u a cien í ica chamam-se exp essy ais (Jakai ienė 2009: 164). Po exemplo, pa a que e a alia len o e com di iculdade andando pessoa, o alan e pode escolhe exp esi amen e dūlin i: 10 Iconickáis pala a é pala a, que não em signi icações nominacionais, i. i. não chamaina ik o ės, mas ela imi a, mėgdžioja. P óximo exemplo mais simples onoma opėja, exemplo: kukū, miau, k e, k a e pan. Es e é o caso de leksinio ikonismo na linguagem. 11 A bi alus sinal li emen e escolhido aiškos plano, cujo con eúdo signi ica algo sem ele exis indo. Em semio ica a bi alūs sinais são chamados símbolos. Lexikologicamen e são pala as que êm signi icação nominaciné. De mais sob e os ipos de sinais e os a ibu os (Fiske 1998: 57–114 ). 12 Índice signo cujo aiškos plano apon a pa a o plano de con eúdo no plano de signos aco dado (ODP 190191). J. ZABARSKAIT. Jaus ukai kalboje e šnekoje 99 Eu dūlinu, . i. ou nezg abnai, ingendo, de ácil J. Dūlina a cabeça nuleidęs Škn. E shu a en an a suba i, isso e dūlina ausis suglaudęs Pbs. Kažna qual homem keliu dūlina Vžns. Kap dūly , ep dūly casa Gs. Dūlink u paleng a, nós pa ysma An. Ma ė, como po lauką lapė dūlino Mš. al ação Li uânia pa icula men e gausu mo imen o (ėjimą, bėgimą, ažia imą) e come imą e bebidas eiškiančių aizdingųjų eiksmažodžių: plumpin i sunkiai ei i: Paikas com cailiniais plumpina pa lauką Jnš. Eu sob e casas plumpinu man i sapa i š a ūs Bsg; kicen i pamažu, smulkia is ele bėg i, bidzen i: Ele kiceno pasquin mane, mosuodamas ilga lazda š. Ge a e a kumelai ė: is kicena e kicena, passoniu neina Lnk . Užsie gęs sob e dienugalio e kicena Slm. Com al nusp ogusia kumelėle kicena Jnšk. Tegul kicena ca kliai nepa a gs: no olimas kelias Rs. Rudis semp e com minim kicenda o, me lydêda o Vb. Vaikai kiceno aku Lnk ; kliauk i godžiai ge i, s ėb i: Ago a já odos alkinykai alų kliaukia Pb . Kisielių i š ą odos começo, lys ų k uopų ninguém nãoliaukia Ml; ma maly i algy i, ės i: Ma malyk, i k i Kl Ž. Todas essas pala as êm p edominan e exp essi o léxica componen e de signi icado, que, cla o, é elacionado com sen imen os. O alan e que busca exp essi idade não se con en am só de in o mação seca, mas escolhendo pala a igu a i a p ocu a que aquele a quem é des inada a in o mação, a acei e não só com a men e, mas ambém com a imagem c iada exp essi amen e a aliadas sen imen os13. P incipal di e enciá elis exp essi ões e jaus ukų aožas é o que os p imei os a endeu nominacinę unção, é elacionados com obje iu conc e amen e desc údinamu deno a u, exp essinis elemen o como cono acinis componen e suas es u u a de signi icação embo a e p e ala, mas o único não. Jaus ukų deno a as (konk e us sen imen o e (o ) a o de on ade numa de e minada si uação) é indi idualus, ele desc eúdo, quando jaus ukas oco e e balizado ou insc i o no na a i o. O signi icado do sen ido semp e é ibinė: no sis ema da linguagem mui o abs a os eikš i jausmą, du an e cada a o de sneko, mui o conc e os eikš i skausmą, eikš i siel a ą, eikš i džiaugsmą, eikš i baimę, eikš i nusi ylimą e . . Emo i ai ambém são pala as, que mos am os sen imen os do alan e kieno no s elação (plačiau e Jakai ienė 2009: 161164). Quão essas pala as di e em de sen imen os exp essando sensações? Usando emo y ą alan ei o esc i o não 13 Dūlina pa a gês homem ou animal ao ou in e p e ende p o oca uzapaiu ão, sumişusią com nepasi enkinimu po lė o ação /; ma malyja alkanas, godus, nelabai esi ūpinan is, como pa ece, homem p e ende p o oca pasidygamen o sensação e . . 106 LINGBOS CULTÚRA | 82 O con ado , usando sensus ukus, os epe e á ias ezes. Aquele que sensus ukų não consume, elas não consume comple amen e. Kai onde sensus ukai são mams a aliai eikš i, o kaip pe a ai, pasakojimo empui eguliuo i, pau- u ilizados não jauszėms alboje p eende e pan. Nes as ocasiões eles execu a a unção dos dalelyços. Como já oi di o, es es p imá ios dados de consumo de sensus ukų de e ia p ecisa -se e enche , além disso, esp ei a o consumo de sensus ukų em diálogos. Pa ece, naquela á ea de le agem eles de em se usados mais equen emen e. Nuodugnesos es udos de consumo des a pa e da língua p ecisam aze análise da cidade de consumo de jaus ukų em esnekamojoje kalboje. Šypsenėlių ele ônicos in o mcinių ecnologias de linguagem não de e subs i ui pala as da língua i a, que especialmen e de o igem secundá ia gua dam bem mais pa a a ida da língua, iden idade nacional e his ó ia social da língua de assun os impo an es, do que podem acha a p imei a is a16. IŠVADOS Nãoapsi izando o maliąja es u u a jaus ukų, e endo em con a as semelhan es ou ãohas mesmas unções na ala execu ado e consumo, à es a pa e da língua pode a ibui mais linguagem enominių, do que ago a delas é dis inguida nas adicionais g amá icas. Sen ius ukas exp esseiškia subjec y ius sen imen os ou on ade, os quais qual imp essūdis ou sensaū is isso pode se e objec i ous po y is, e subjec i us desejo causėlė. Como sinais de comunicação sen is ucas p óximos sinais-nuo odos. O seu signi icado no sis ema da linguagem mui o abs a o exp essa sen imen o, e du an e cada a o de discó dia mui o conc e os: exp essi do , exp essi siel a , exp essi aleg ia, exp essi medo, exp essi desiluição e . . Po an o, pa a e ela o jeus ukų luga no sis ema da linguagem, seu papel na hie a quia léxica e c ia jeus ukų ap esen ação em dicioná ios bem como desc ição em bases de dados, ex os ano uados, indispensini consis en es e comple os es udos da sua a osenos. Tais pesquisas de iam e opos a di eção esul ados de eles se iam ú eis e noling is ika. Também é impo an e p omo e lie u iškus jaus ukus usa šnekamojoje e in o macinių ecnologias alboje. 16 anos 2010 Ins i u o de língua Li uãs di isão de disseminação de conhecimen os cien í icos e linguagem popula ização de Li uanis ikos židinys anuncia concu so a alunos e es udan es quan o mais in e essan es e a iai iau išši uo i digi ines šypsenėles. J. ZABARSKAIT. Sen iucas em ala e šnekoja 107 LITERATŪRA Ameka F. 1992: In e jec ions: The uni e sal ye neglec ed pa o speech. – Jou nal o P agma ic 18, 101118. Balčiūnienė I. Keiksmažodžių e imas. P onunciação, lido na união dos adu o es li uanos semina e-diskusijoje. P ieiga po in e ne : www.l s.l Bally Ch. 1952: Le Langage e la ie, Zu ich: Max Niehans Édi eu . Blažinska i ė D. 2002: Ža gonybių mo y acija eklamoje. Kalbos kul ū a Čepai ienė G. 2007: 75, 125–131. Lie u ių kalbos e ike as: seman ika i p agma ika, Šiauliai: Šiaulių uni e si e o leidykla. Čepai ienė G., Malakauskas A. 2006: Padėkos semân ica e aiška. Ac a humani ica uni e si a is saulensis 1, 2234. DLKG 2005: Daba inės lie u ių kalbos g ama ika, Vilnius: Mokslo i enciklopedijų leidybos ins i u as. DLKŽe 2003: Daba inės lie u ių kalbos žodynas. Vy . ed. S. Keinys. 4 edição ( a ian e ele ônico), Vilnius: Lie u ių kalbos ins i u as. P iega po in e ne : www.lki.l Fiske J. 1998: Į adas į komunikacijos s udijas, Vilnius: Bal os lankos. F aenkel E. 1962: Li auisches e ymologisches Wö e buch. Band I. Gö ingen: Vandenhoeck & Rup ech . Gi denis A. 2003: Teo iniai lie u ių onologijos pag indai, Vilnius: Mokslo i enciklopedijų leidybos ins i u as. Guda ičius A. 2007: G e inamoji semán ica, Šiauliai: Šiaulių uni e si e as. Jakai ienė E. 2009: Leksikologija, Vilnius: Vilniaus uni e si á ia publikla. Jasiūnai ė B. 1995: End ieja iškių pejo a y inė leksika. (Os Nega i os Desc ições do Homem). Kalbo y a 44(1), 3558. Jasiūnai ė B. 1999: Į a o s eika ą, į mano žy a ą! T adiciniai aišių linkėjimai. Li uanis ica 2(38), 3445. Jasiūnai ė B. 2006: Medžias Ry ų Lie u os olklo e. Bal is ica 41(2), 265 283. Jasiūnai ė B. 2007: Žemaičių o muliniai keiksmai. Tau osakos da bai 34, 257–276. Jašinskai ė I. 1975: Li u ians kalbos iš ik ukai, Vilnius: Min is. Kučinskai ė A. 1985: E ique a da língua Li uânia, Vilnius: Mokslas. KTŽ 1990: K. Gai enis, S. Keinys. Kalbo y os e minos Dic ionynas, Kaunas: Š iesa. LKG 1965, 1971, 1976: Lie u ių kalbos g ama ika 13, Vilnius: Min is. 108 LINGUAS CULTÚRA | 82 LKTCH 2004: Ch es oma ija de a ismas da língua Li uânia. Suda ė: R. Bace ičiū ė, A. I a nauskienė, A. Leskauskai ė, E. T umpa, Vilnius: Lie u ių kalbos ins i u as. LKŽe 2005: Dic ionynas do idioma Li uânico 120 ( a ian e ele ônico). Red. kolegija: G. Nak inienė ( y . edi o ė), J. Paulauskas, R. Pe okienė, V. Vi kauskas, J. Zaba skai ė, Vilnius: Li u ians kalbos ins i u as. Accesso po in e ne : www.lkz.l ODP 1996: S. Blackbu n. Ox o d Dic iona y o Philosophy, Ox o dNew Yo k: Ox o d Uni e si y P ess. Paulauskienė A. 1976: mo ologia da língua Li uânia, Vilnius: Mokslas. Ra hmay R. 1996: P agma ik de En schuldigungen, Cologne, Weima , Wien: Böhlou Ve lag. T. Wha on 2003: In e jec ions. Language and he ‘showing/saying con inuum. P agma ics & Cogni ion 11(1), 3991. Wie zbicka A. 1999: Językumyslkul u a, Wa szawa: PWN. Zaba ė J. 2003: Recomendação de signi icados de Ís i ukos num diccioná ios. Lexicog a ia e leksikologia p oblemos, Vilnius: Li u ians kalbos ins i u o leidykla, Zaba skai ė J. 2006: Eksp essi ioji lie u ių kalbos leksika i 136–150. a osenos žodynai. Aiškinamųjų bend inės kalbos žodynų ak ualijos, Vilnius: Lie u ių kalbos ins i u o leidykla, 170180. Zaikauskas E. 2002: Teo iniai pe o ma y ų pag indai. Humani ies sciences doc a o disse ação, Vilnius: VUB Rank aščių sky ius. Recebido 2009 11 11 INTERJECTIONS IN LANGUAGE AND SPEECH Summa y In e jec ions make up a pa o speech which is much mo e complex and a ied han i looks a i s sigh . Wi hou limi ing o hei o mal s uc u e and conside ing simila o equi alen unc ions and usage, he pa o speech migh include mo e linguis ic phenomena han a e usually a ibu ed o in e jec ions in adi ional g amma s. In dialec s in e jec ions a e no so nume ous. They a e mos ly used in e/ elling a s o y, i.e. in elling abou he pas , in ai y- ales e c. J. ZABARSKAIT. Jaus ukai kalboje i šnekoje 109 Resea ch in o he usage o in e jec ions, hei mo i a ion and exp ession o na ional iden i y could p omo e hei mo e equen usage. This is pa icula ly ele an oday, when we can wi ness he e ol emen o he language o in o ma ion echnologies. To iden i y he posi ion o in e jec ions in he sys em o language, o clea ly de ine hei ole in he lexicon, o include hem in dic iona ies and de ine in he da abases and anno a ed co po a, u he de ailed and consis en esea ch in o hei usage would be indispensable. Such esea ch could also con ibu e o e hno-linguis ic in es iga ion. JOLANTA ZABARSKAITĖ Lie u ių kalbos ins i u as P. Vileišio g. 5, LT-10308 Vilnius [email p o ec ed]