Kunigo Juozo Laukaičio „Mažojo Katekizmo vaikeliams“ religijos terminų norminimas

A. RIMKUTĖ. Normalizacja terminologii religijnej w Małym Katechizmie dla dzieci księdza Juozasa Laukaitisa 59 AUŠRA RIMKUTĖ Lietuvių kalbos institutas MAŁEGO KATECHIZMU DLA DZIECI KSIĘDZA JUOZASA LAUKAITISA NORMALIZACJA TERMINOLOGII RELIGIJNEJ Z okazji 100-lecia komisji modlitewnej Juozas Laukaitis (1873–1952) – jeden z najważniejszych odnowicieli, krzewicieli i normalizatorów litewskiego języka kościelnego oraz terminologii religijnej początku XX wieku. Do tej pracy zaangażował księży Alfonsasa Petrulisa i Adomasa Jakštasa-Dambrauskasa, z którymi przez prawie dwa lata poprawiał język modlitw, w miarę możliwości starając się oczyścić teksty najważniejszych modlitw z obcych elementów i zastępować je litewskimi słowami. W 1909 roku do Sejn zebrali się najwybitniejsi ówcześni językoznawcy – Jonas Jablonskis, Kazimieras Būga, Juozas Balčikonis i Jurgis Šlapelis, którzy wraz z J. Laukaičisem i innymi księżmi przez kilka miesięcy rozpatrywali wiele podstawowych zasad gramatyki i pisowni języka litewskiego, uporządkowali język ważniejszych litewskich modlitw, hymnów i litanii, zatwierdzili niektóre terminy religijne. Wyniki trudnej i starannej pracy tak zwanej Komisji Modlitewnej po raz pierwszy opublikowano w 1909 r. w 9. numerze „Vadovasa”. Przewodniczący Komisji Modlitewnej, ksiądz J. Laukaitis, był gorliwym obrońcą języka poprawionych modlitw. Po ukazaniu się nieprzychylnej krytyki dość stanowczo odpowiedział na artykuł Jonasa Totoraitisa „Nowe modlitwy” (Błędy Komisji Modlitewnej), w którym postawiono pytanie, czy „barbaryzmy nie są już niezrozumiałe i czy w żaden sposób nie mogą już pozostać w modlitwach? <...> Czy Komisja máno, że jednym zamachem ręki wyrwie i wykarczuje z litewskiego serca i ducha starą formę, a w jej miejsce wepchnie nową, tak jak wiosną widłami, łopatami1, zaostrzonymi palami i żerdziami wyrywa się z ziemi w ogrodzie stary dąb, a na jego miejsce wtyka młodą jabłonkę, o której jeszcze nie wiadomo, czy się przyjmie?“ (Totoraitis 1909: 296)2. W artykule „Dr. Jonowi Totoraitisowi (O poprawie modlitw)” J. Laukaitis pisał: „Kto czytał przemówienia Puriszkiewicza w Dumie Rosyjskiej w obronie starego porządku państwowego, ten w artykule „Vadovasa” „Nowe Modlitwy” może rozpoznać litewskiego Puriszkiewicza, tylko 1 x spatas – łopata, szpadel (LKŽe). 2 Język cytatów w artykule nie jest poprawiany. 60 KULTURA JĘZYKA | 82 na innym gruncie – w życiu starożytnego, nieodpowiedniego przekładu najwznioślejszych modlitw”, a komisja Potery pracuje tak, jak potrafi i umie (Laukaitis 1909d: 415). Działalność na rzecz odrodzenia litewskości J. Laukaitis rozpoczął już podczas nauki w seminarium duchownym w Sejnach. Należał do tajnego kółka litewskich kleryków (przez pewien czas był jego przywódcą), które dążyło do odrodzenia języka ojczystego i rozpowszechniania prasy litewskiej. Ks. J. Vailokaitis pisał w 1910 r. w „Šaltinis”, że J. Laukaitis czerpał wiedzę o języku litewskim od biskupa Antanasa Baranauskasa, „z tego źródła poznania skarbów naszego pięknego języka”, i tak dobrze go znał, że „dziś nie mamy w Suwalszczyźnie równego mu” (Vailokaitis 1910: 422). Widocznie dlatego, gdy w roku szkolnym 1904–1905 rozpoczęto w seminarium w Sejnach nauczanie języka litewskiego, J. Laukaitis został pierwszym wykładowcą języka litewskiego. Aktywna działalność „profesora3 ks. J. Laukaitisa nie podobała się wykładowcom seminarium, którzy ulegli polonizacji. Nazywali go „litomanem”, chociaż Laukaitis był wobec wszystkich tolerancyjny zarówno pod względem narodowym i politycznym, jak i religijnym” (Vaičiūnas 1996: 8). J. Laukaitis był jednym z założycieli założonego w 1905 r. w Kownie Towarzystwa św. Kazimierza do wydawania pism chrześcijańskich. Był także przewodniczącym założonej w tym samym roku spółki wydawniczej „Laukaitis, Dvaranauskas, Narjauskas i Spółka”, redagował gazety i czasopisma, pisał artykuły, tłumaczył na język litewski hymny, psalmy i literaturę piękną. Redagował chrześcijańsko-demokratyczny tygodnik Šaltinis (trzy pierwsze numery podpisał nazwiskiem Kazimierza Prapuolenisa4, a od 4. do 22. – własnym nazwiskiem, później przekazał redagowanie Juozapowi Vailokaitisowi), był także pomysłodawcą wydawnictwa Šaltinėlis (1906), przeznaczonego dla dzieci do nauki języka litewskiego. Od jesieni 1908 r. zaczęto wydawać miesięcznik dla księży katolickich Vadovas5, w którym poprawnym językiem publikowano kazania i porady językowe. Jego założycielem był również J. Laukaitis. Ponadto napisał kilka hymnów i katechizm Mažasis katekizmas vaikeliams. Zdaniem Pranasa Skardžiusa J. Laukaitis „jest jednym z naszych nielicznych duchownych, który przez całe swoje życie bardzo troszczył się o doskonalenie litewskiego języka pisanego, przede wszystkim języka kościelnego. Nie był 3 J. Laukaitis od 1902 r. (po śmierci biskupa Antanasa Baranauskasa) był związany z seminarium duchownym w Sejnach oraz z pracownikiem prasy Kazimierasem Prapuolenisem (1858–1933). Kanonik pomógł uzyskać pozwolenie na wydawanie gazety Šaltinis i, jak napisano w książce Lietuvybės kovų verpetuose: Vilniaus ir narijos profesorius. 4 Keistas sutapimas – J. Laukaitis pasirašė tuo metu gyvenusio kanauninko, visuomenės veikėSeinų kraštai XIX a. pabaigoje – XX a. pradžioje, „przez pewien czas podawał się za jej redaktora”. Przyczynił się również do wydawania Vadovas. Podpisywał się różnymi pseudonimami (Kairiūkštytė, Gudonytė 2009: 223). 5 Vadovas ukazywał się do 1914 r. Do numeru dwunastego redagował go J. Laukaitis, później – Justinas Staugaitis. A. RIMKUTĖ. Standaryzacja terminów religijnych w Małym Katechizmie dla dzieci księdza Juozasa Laukaičisa 61 nie był żadnym wykształconym językoznawcą specjalistą, lecz jedynie praktykiem-amatorem, który dość wcześnie zetknął się z kwestią użycia języka litewskiego w piśmiennictwie” (Skardžius 1997: 420). Monseigneur Alfonsas Svarinskas mentionne également J. Laukaitis comme quelqu’un qui aimait particulièrement la langue lituanienne : « Il s’avère que, pendant les sermons d’autres prêtres, il s’asseyait près de l’autel, un bloc-notes à la main, et notait les fautes de langue. Puis il les corrigeait… » (Svarinskas 1996 : 13). C’était un militant actif de la vie publique. En 1912, J. Laukaitis fut élu par le gouvernement de Suwałki à la quatrième Douma d’État de Russie, où il siégea jusqu’à l’automne 1917. Vivant à Saint-Pétersbourg, il n’oubliait pas la Lituanie. Pendant la Première Guerre mondiale, il fut président de la section de Saint-Pétersbourg de la Société lituanienne de secours aux victimes de la guerre et fonda l’Union catholique de la nation lituanienne. En 1918, il retourna en Lituanie ; en 1936, il fut élu à la quatrième Diète de Lituanie. W 1946 r. władze sowieckie aresztowały J. Laukaitisa i skazały go na 7 lat więzienia. Zmarł w więzieniu we Włodzimierzu. Po omówieniu aktywnej działalności językowej i społecznej J. Laukaitisa pozostaje główny cel niniejszego artykułu – terminologia religijna i jej zmiany w trzech wydaniach wydanego przez niego Małego katechizmu dla dzieci (1904, 1907, 1914); ustalenie, jakimi zasadami i kryteriami normalizacyjnymi kierował się przy normalizowaniu terminów religijnych, a przede wszystkim – ocena poprawek terminów religijnych w katechizmach wydanych niemal przed stuleciem z punktu widzenia ogólnego języka litewskiego. Sam J. Laukaitis pisał, że „jak bardzo potrzebna jest jednolitość w katolickich modlitwach, najlepiej odczuwają księża, ucząc dzieci katechizmu, odmawiając co niedziela modlitwy z ambony w kościele, chodząc po kolędzie i przyjmując zapowiedzi od zamierzających zawrzeć małżeństwo albo wyjść za mąż“ (Laukaitis 1907: 417). Zatem w dalszej części artykułu zostanie omówione, czy w tekstach wydanych przez niego katechizmów występuje wspomniana jednolitość. TERMINOLOGIA RELIGIJNA KATECHIZMÓW Katechizm J. Laukaitisa doczekał się trzech wydań: w 1904 r. – Mały katechizm dla dzieci przygotowujących się do pierwszej spowiedzi i Świętej Komunii (na okładce 1905 r., Wilno), w 1907 i 1914 r. – Mały katechizm dla dzieci przygotowujących się do pierwszej spowiedzi i Świętej Komunii (Sejny). Wszystkie katechizmy zostały zatwierdzone. Autor, redaktor lub tłumacz katechizmu nie został wskazany, jednak uważa się, że napisał go J. Laukaitis (Kairiūkštytė, Gudonytė 2009: 167). Zakres katechizmów jest różny. Pierwsze wydanie jest nieco krótsze – ma 105 stron, natomiast 62 KALBOS KULTŪRA | 82 drugie i trzecie – po 115 stron. W pierwszym brakuje tekstów modlitw porannych i wieczornych. Z trzech wydań katechizmu zebrano ponad 1800 terminów religijnych, ich synonimów i wariantów. Ponieważ teksty wydań katechizmu niewiele się różnią, w każdym z nich znaleziono około 600 różnych jednowyrazowych (prawie jedna trzecia) i złożonych terminów religijnych, ich synonimów i wariantów. Po przeanalizowaniu trzech wydań Małego katechizmu dla dzieci J. Laukaitisa można zauważyć pewną ewolucję terminologii religijnej, swoiste etapy i zasady normalizacji. Dlatego można mówić o trzech etapach normalizacji terminologii religijnej: używaniu zapożyczeń, zastępowaniu ich litewskimi odpowiednikami oraz etapie przejściowym – gdy naprzemiennie używa się zapożyczenia i terminu litewskiego. W artykule6 terminami religijnymi określa się wyrazy i połączenia wyrazowe oznaczające podstawowe prawdy wiary chrześcijańskiej, osoby związane z religią, a także istoty nadprzyrodzone, księgi i teksty religijne, czynności i zjawiska związane z wiarą, sakramenty, grzechy, wady, cnoty, obrzędy religijne, utensylia kościelne (szaty, ich części, naczynia liturgiczne itp.), święta kościelne i religijne, obchodzone dni oraz inne związane z religią pojęcia czasu, różne miejsca i budowle religijne, a także podział administracyjny itd. Za terminy uznaje się nie tylko terminy właściwe, charakterystyczne wyłącznie dla religii, np.: ołtarz, anioł, apostoł, Baranek Boży, spowiedź, chrzest, ksiądz, grzech, hostia, Sąd Ostateczny, piekło, raj, sakrament, Syn (Syn Boży), Trójca Przenajświętsza, Wielkanoc itd., nazwy nomenklaturowe, np. K: Kościół katolicki, Święty Kościół Rzymski itd., lecz także wyrazy języka ogólnego (używane również w innych dziedzinach), które uległy terminologizacji, np.: owca, owieczka, niebo, chleb, laska, świat, ogród, kielich, żmij, ziemia, człowiek itp. Treść wyrazów poddanych terminologizacji różni się od treści wyrazów ogólnych, np.: termin owca w tekstach religijnych używany jest w znaczeniu osoby wierzącej, chleb w religii jest symbolem duchowego pokarmu, Ciała Chrystusa, a więc także Jego ofiary odkupieńczej, Wielki Czwartek – dzień Ostatniej Wieczerzy, Wielki Piątek – dzień męki i śmierci Chrystusa, niedziela – nie tylko siódmy dzień tygodnia, lecz także dzień święty, przeznaczony na oddawanie czci Bogu i odpoczynek. Wyraz ogród, jako termin religijny, jest symbolem czystości i niewinności, a także ziemskiego i niebiańskiego raju. 6 O pojęciu terminu religijnego zob. także Rimkutė 2009: 172–177. A. RIMKUTĖ. Normalizacja terminologii religijnej w Małym katechizmie dla dzieci księdza Juozasa Laukaitisa 63 Wyrazy obce J. Laukaitis w 1907 r. pisał w czasopiśmie „Draugija”: „Žyvatas, griešnas, griekas” mają taką samą wartość jak „abliubenyčia, tajemnyčia, apibrozyti, bliuznierstva, loska”. „Takie same śmieci należy koniecznie wyrzucić, ponieważ okropnie ranią ucho Litwina” (Laukaitis 1907: 418). W katechizmach znajdują się tylko griešnas, griekas i tajemnyčia, ponieważ przeważają litewskie odpowiedniki. W omawianych wydaniach Małego katechizmu dla dzieci pozostawiono do użycia następujące wyrazy obce, które nie weszły do języka ogólnego (terminy jednowyrazowe, występujące również jako człony terminów złożonych) i nie mają litewskich odpowiedników7: x almužna8 MKV1 44, MKV2 36, MKV3 36 („jałmużna”, pol. jałmużna); x aniolas MKV1 17, MKV2 6, MKV3 6 („anioł“, pol. anioł): Anioł Stróż MKV3 6, Anioł Boży MKV3 106, dobry Anioł MKV3 6, święty Anioł Stróż MKV3 102, święty Anioł MKV3 45; x Archanioł MKV1 54, MKV2 47, MKV3 47 („archanioł“, pol. archanioł): Objawienie Archanioła Gabriela MKV3 48; x czyściec MKV1 24, MKV2 13, MKV3 13 („czyściec“, pol. czyściec): męki czyśćcowe MKV3 88; x czystata MKV1 10, MKV2 XI, MKV3 XI („czystość, schludność, nieskazitelność“, pol. czystość, por. pol. czystość); x dusza MKV1 7, MKV2 7, MKV3 62 („dusza“, pol. dusza): dusza cierpiąca w czyśćcu MKV3 46, dusza małego dziecka MKV3 65, dusza człowieka MKV3 IX; x grób MKV1 35, MKV2 26, MKV3 25 („trumna“9, brus. гроб, pol. grób); x grzeszny MKV1 5, MKV2 VI, MKV3 VI („grzeszny“, brus. grěšnyj, pol. grzeszny, por. także ros. грешный); x karunka MKV1 54, MKV2 47, MKV3 47 („taka modlitwa“, pol. korunka); x nieczystata MKV1 79, MKV2 76, MKV3 VIII („niegodziwość, rozpusta“, pol. nieczystota); x pakūta MKV1 30, MKV2 20, MKV3 20 („pokuta“, pol. pokuta): didelė pakūta MKV3 84, išpildymas pakūtos MKV3 82, Pakūtos Sakramentas MKV3 70; 7 Przy ustalaniu pochodzenia terminów (i ich znaczenia) opierano się na studium A. Sabaliauskasa Lietuvių kalbos leksika (1990), słowniku pism Martynasa Mažvydasa D. Urba Martyno Mažvydo raštų žodynas (1998), wyborczym słowniku litewskich pism XVI–XVII wieku J. Palionisa XVI–XVII a. lietuviškų raštų atrankinis žodynas (2004), Lietuvių kalbos žodynas, a także na Słownik etymologiczny języka polskiego A. Brücknera (1974) oraz Słownik etymologiczny języka litewskiego W. Smoczyńskiego (2007). Terminy podawane są alfabetycznie, w pisowni oryginalnej, w formie mianownika liczby pojedynczej. 8 Znakiem „x“ oznacza się wyrazy nieużywane we współczesnym języku ogólnym. 9 Karstas – także zapożyczenie, por. brus. корста. 64 KALBOS KULTŪRA | 82 x šliūbas MKV1 7, MKV2 61, MKV3 VIII („bažnytinės sutuoktuvių apeigos“, lenk. ślub); x veselija MKV1 7, MKV2 61, MKV3 61 („wesele”, brus. вяселле, pol. wesele; istnieje też litewski termin vestuvės MKV3 VIII) itd. Synonimy i warianty Należy wymienić także zapożyczenia, które występują jako człony terminów złożonych (główne lub poboczne), a osobno w katechizmie jako jednowyrazowe terminy religijne nie zostały użyte, np.: x asaba („osoba”, pol. osoba, ros. особа): Dievo Asaba arba Ypata MKV1 15, MKV2 4, Dievo Ypata arba Asaba MKV3 4 (asaba jest używane synonimicznie z neologizmem ypata); x četvergas („czwartek”, brus. četvérg, pol. czwartek): didysis Četvergas MKV1 71, MKV2 66, didysis ketvergas MKV3 23; x kielikas („kielich”, pol. kielich, niem. Kelch): kielikas vyno MKV1 100, MKV2 99, MKV3 99, pakylėjimas kieliko MKV1 99, MKV2 98, MKV3 98; x pėtnyčia („piątek”, brus. pjátnica, pol. piątek): didžioji Pėtnyčia MKV1 34, MKV2 24, MKV3 24; x Traicė („Trójca”, pol. Trójca, por. także łac. Trinitas): Švenčiausia Traicė MKV1 13, Švenčiausioji Traicė MKV2 1, MKV3 1; x žėlabnas („żałobny”, por. pol. żałoba): gedėtinos Mišios (žėlabnos) MKV1 100, gedimosios Mišios (žėlabnos) MKV2 100, MKV3 100; x žyvatas („żywot”, pol. żywot): vaisius žyvato MKV1 5, MKV2 VI, MKV3 VI itd. W modlitwach opublikowanych przez komisję ds. modlitw nie ma wymienionych zapożyczeń (z wyjątkiem aniolą i dūšią). Nie wiadomo, dlaczego J. Laukaitis używa tych nielitewskich terminów nawet w ostatnim wydaniu katechizmu. Być może jego opinia nie pokrywała się z propozycją językoznawców. W czasopiśmie „Vadovas” J. Laukaitis dość dużo pisał o języku. W rozdziale poświęconym zagadnieniom językowym starał się „rozważyć wartość najpotrzebniejszych używanych w naszych pismach terminów teologicznych i filozoficznych oraz wykazać najczęściej spotykane błędy” (Laukaitis 1914: 201). J. Laukaitis nie bał się przyznawać do popełnionych błędów, na przykład początkowo pisał, że aniola nie można zmieniać na angela „po pierwsze dlatego, że wszyscy litewscy katolicy wzdłuż i wszerz Litwy od małego modlą się do aniola, a po drugie, po zamianie aniola na angela ludzie strasznie by się tym oburzyli, sądząc, że jest to naśladowanie litewskich luteranów i kalwinów, którzy wymawiają angelas. A. RIMKUTĖ. Normalizacja terminologii religijnej w Małym Katechizmie dla dzieci księdza Juozasa Laukaitisa 65 W końcu, biorąc z pierwotnego źródła angelos, angelus po litewsku wyszedłby angelius, -iaus, jak stilius lub używane przez ludzi imię: Teopilius. Dlatego angelas najprawdopodobniej zostało przejęte z języka rosyjskiego” (Laukaitis 1908b: 413). W 7. numerze „Vadovo” J. Laukaitis zachęcał, aby pozostawić aniola, ponieważ to słowo obcego pochodzenia jest rzekomo równie stare jak popiežius, vyskupas, klebonas, prabaščius10, parapija itd., i że mimo wszystko nie ma potrzeby wpychać w jego miejsce angela (Laukaitis 1909a: 300). Jednak w następnym numerze pisał już, że należałoby używać słowa angelas (Laukaitis 1909c: 102). Niestety, sam nie przestrzegał tej propozycji – w Małym katechizmie dla dzieci terminu anioł nie ma. Zapożyczenia: apiera („ofiara”, por. pol. ofiara), birmavonė („sakrament bierzmowania”, pol. bierzmowanie), griekas („grzech”, pol. grzech, por. ros. гpex), kora („kara”, pol. kara), mylista („łaska”, białorus. мiласць, pol. miłość), nodieja („nadzieja”, białorus. надзея, pol. nadzieja), pekla („piekło”, pol. piekło), smertis („śmierć”, białorus. смерць, pol. śmierć), spaviednis („spowiedź”, pol. spowiedź), sūdas („sąd”, białorus. суд, pol. sąd), sumenija („sumienie”, białorus. суменне, pol. sumenie), svietas („świat”, białorus. свет, pol. świat), tajemnyčia („tajemnica”, pol. tajemnica) i kilka innych występują we wszystkich wydaniach katechizmu. Z przykładów wynika, że próbowano je usuwać, jednak niekonsekwentnie, ponieważ można znaleźć zarówno używane samodzielnie, jak i występujące jako synonimy terminów litewskich (najczęściej zapisywane w nawiasach albo po spójniku arba). W większości przypadków J. Laukaitis dawał pierwszeństwo terminom litewskim, np.: apiera MKV1 73, por. auka arba apiera MKV2 69, MKV3 69: Mišių apiera MKV1 74, Mišių auka arba apiera MKV2 69, MKV3 69, šventų Mišių apiera MKV1 44; išpažintis (spaviednis) MKV1 81, MKV2 78, MKV3 78, por. także šventa išpažintis MKV1 66, MKV2 78, šventa išpažintis (spaviednis) MKV1 74, MKV2 70 – šventoji išpažintis MKV3 61, šventoji išpažintis (spaviednis) MKV3 83, velykinė išpažintis malonė MKV2 9, MKV3 9 – mylista MKV1 5, MKV2 V, MKV3 V, Dievo malonė MKV1 67, MKV2 9, MKV3 62 – Dievo mylista MKV1 7, MKV2 VIII, MKV3 VIII, Dievo malonė (mylista) MKV2 61, MKV3 61, Dievo malonė arba (spaviednis) MKV3 60; griešnas MKV1 5, MKV2 VI, MKV3 VI, plg. nusidėjėlis MKV1 84, MKV2 81, MKV3 81; mylista MKV1 68 10 Prãbaščius (pol. proboszcz < niem. Probst, czes. probošt < łac. propositus), prabõščius (białorus. probašč) – zarządca parafii katolickiej, proboszcz (LKŽe). Jest to nazwa proboszcza pochodzenia łacińskiego, już przestarzałe i niezalecane zapożyczenie (szerzej zob. Klimavičius 1998: 10). 66 KALBOS KULTŪRA | 82 oraz Dievo mylista arba malonė MKV1 67, šventų sakramentų mylista MKV1 23 – šventųjų sakramentų malonė MKV2 12, MKV3 12, išrišimo11 malonė MKV1 84, MKV2 81, MKV3 81; mirtis (smertis) MKV1 19, MKV2 9, MKV3 9, por. także mirtis MKV1 19, MKV2 8, MKV3 8, valanda smerties MKV1 5, MKV2 VI i valanda mirties MKV3 VI; niektikystė (zabobonai) MKV1 58 – prietarai (zabobonai) MKV2 51, MKV3 51; nusidėjimas (nuodėmė, griekas) MKV1 88, MKV2 86, MKV3 86; w terminach złożonych używa się nusidėjimas (najczęściej) albo nuodėmė: kūniškas nusidėjimas MKV1 91, MKV2 89, MKV3 89, pirmapradis nusidėjimas MKV1 20, MKV2 64, MKV3 86, pirmapradis nusidėjimas arba nuodėmė MKV1 19, MKV2 86, MKV3 86, pirmųjų gimdytojų nusidėjimas MKV1 20, MKV2 9, MKV3 9, sunkus nusidėjimas MKV1 67, MKV2 62, MKV3 81, užkietėjimas nusidėjimuose MKV1 9, MKV2 X, MKV3 X, jednakże – griekų atleidimas MKV1 6, MKV2 36, MKV3 VI oraz nusidėjimų atleidimas MKV1 45, MKV2 76, MKV3 76; pasaulis MKV2 29, MKV3 29 – svietas MKV1 12, MKV2 39, MKV3 39, pasaulio pabaiga MKV1 42, MKV2 34, MKV3 38 – svieto pabaiga MKV1 46; paslaptis (tajemnyčia) MKV1 55, MKV2 48, MKV3 48, por. Tajemnica Odkupienia MKV1 13, MKV3 1, tajemnica Trójcy Przenajświętszej MKV1 13, MKV2 1, MKV3 1; pragaras arba pekla MKV1 24, por. pekla arba pragaras MKV1 9, MKV2 X, MKV3 X, także por. pragaras MKV1 24, MKV2 13, MKV3 13 – pekla MKV1 8, MKV2 13, MKV3 13, pragaro vartai MKV2 33, MKV3 33 – peklos vartai MKV1 41, pragaro nelaisvė MKV1 22, MKV2 11, MKV3 11, užsidirbimas pragaro MKV1 81, užsipelnymas pragaro MKV2 78, MKV3 78; sąžinė (sumenija) MKV1 75, MKV2 71, MKV3 71, por. sąžinė MKV1 70, MKV2 65, MKV3 65, Sąžinės Skaičius (Rokunda sumenijos) MKV1 77, MKV2 73, MKV3 73; zapożyczenie rokunda (pol. rachunek) używane jest tylko w terminach złożonych; teismas (sūdas) MKV2 38, MKV3 38; 1904 m. katekizme yra tik sūdas MKV1 46, žodžio teismas dar nėra, plg. Dievo teismas (sūdas) MKV2 13, MKV3 13 – Dievo sūdas MKV1 23, Paskučiausiasis Teismas MKV2 38, MKV3 38 – Paskučiausias Sūdas MKV1 23 – Paskučiausiasis Teismas (Sūdas) MKV2 13, MKV3 13, visuotinas teismas MKV2 39, MKV3 39, Visuotinas Paskučiausiasis Teismas (Sūdas) MKV2 38, MKV3 38 – Visatinis Paskučiausias Sūdas MKV1 46; viltis (nodieja) MKV1 48, MKV2 41, MKV3 41, viltis MKV1 58, MKV2 52, MKV3 103 ir kt. Nors 1904 m. katekizme vartotą neologizmą niektikystė MKV1 58 J. Laukaitis pakeitė žodžiu prietarai MKV2 51, MKV3 51, tačiau skliaustuose paliko 11 Išrišimas „atleidimas (nuodėmių)“ – vertinys iš lenkų kalbos; plg. lenk. rozgreszenie (Palionis 2004: 157), dar plg. išrišti – lenk. rozwiązać. A. RIMKUTĖ. Normalizacja terminów religijnych w Małym Katechizmie dla dzieci księdza Juozasa Laukaitisa 67 lenk. zabobony. Jeden termin litewski ma synonim, który uznaje się za hybrydę12, np. paaukojimas (apieravojimas) MKV2 49, MKV3 49 („ofiarowanie”, pol. ofierować, ofiarowanie). W pierwszym wydaniu występuje tylko apieravojimas MKV1 56, por. także ofiarowanie Pana Jezusa MKV1 55 oraz paaukojimas (apieravojimas) Pana Jezusa MKV2 48, MKV3 48. Znaleziono również więcej terminów hybrydowych, które nie są już używane w języku ogólnym, np. nepakūtavojimas MKV1 9, MKV2 X („brak skruchy”, por. pol. pokutować) itd. W Małym Katechizmie dla dzieci występują przypadki, gdy najpierw podaje się obce słowo lub niestosowany termin hybrydowy, a dopiero po nim jego litewski odpowiednik (czasem termin złożony), np. : Birmavonė albo padrūtinimas13 w świętej wierze MKV1 7, MKV2 VIII, MKV3 VIII, Birmavonė albo Padrūtinimas w wierze MKV1 67, MKV2 62 (Birmavonė albo Patvirtinimas w wierze MKV3 62); we wszystkich wydaniach używany jest także termin jednowyrazowy Birmavonė MKV1 70, MKV2 65, MKV3 65; nedėldienis albo sekmadienis MKV2 53, MKV3 53, w pierwszym wydaniu nie ma słowa sekmadienis, występuje tylko hybryda nedėldienis MKV1 59 („niedziela”, por. brus. нядзеля), we wszystkich wydaniach używany jest termin złożony Velykų nedėldienis MKV1 36, MKV2 27, MKV3 26. Porównując terminy religijne w wydaniach Małego katechizmu dla dzieci, można zauważyć, że J. Laukaitis próbował trzymać się zasady zastępowania obcych wyrazów własnymi, sformułowanej, jak się wydaje, w ramach ugruntowanej tradycji oczyszczania języka, szczególnie podnoszonej i omawianej w ówczesnej prasie. Z omówionych przykładów wynika, że niektórych obcych wyrazów używanych w Małym katechizmie dla dzieci z 1904 r. w wydaniach z 1907 i 1914 r. już nie ma albo są one używane synonimicznie z litewskimi odpowiednikami, zazwyczaj dając pierwszeństwo wyrazom rodzimego języka. Synonimia w katechizmach J. Laukaitisa pokazuje, że terminologia religijna nie była jeszcze ustabilizowana i że poszukiwano najwłaściwszego terminu do nazwania pojęcia. W wielu przypadkach synonimię terminów religijnych różnego pochodzenia, tj. pochodzenia litewskiego i nielitewskiego, można uznać za uzasadnioną, gdyż w ten sposób dążono do oczyszczania lub usuwania terminów obcego pochodzenia i używania litewskich. Chociaż svietas i pasaulis są w katechizmach używane synonimicznie, warto jednak wspomnieć o artykuliku Kalbos dalykai, opublikowanym w 1909 r. w 8. numerze Vadovas, w którym J. Laukaitis wyjaśniał, że „[b]łędnie użyto pasaulis 12 W artykule hybrydami nazywa się wyrazy mające składniki rodzimego pochodzenia i składniki utworzone z wyrazów zapożyczonych (Keinys 1984: 115; Gaivenis, Keinys 1990). 13 Padrūtinimas – „umocnienie” (por. pol. potwierdzienie). W wydaniu z 1914 r. używany jest termin patvirtinimas. 74 KULTURA JĘZYKA | 82 Tworzenie litewskiej terminologii religijnej, doskonalenie terminów, poszukiwanie słowa najodpowiedniejszego dla danego pojęcia – to długa i żmudna praca, którą ks. J. Laukaitis wykonywał dość pomyślnie. Była to nie tylko normalizacja terminologii religijnej, lecz także kształtującego się ogólnego języka litewskiego. ŠALTINIAI MKV1 – Mažasis katekizmas vaikeliams, prisiruošiantiems į pirmą išpažintį ir šventą Komuniją. Išdavė kun. J. Laukaitis. Vilnius: Juozapo Zavadzkio spaustuvė, 1905 (antraštiniame lape 1904). – 105 p. MKV2 – Mažasis katekizmas vaikeliams, prisiruošiantiems į pirmąją išpažintį ir šventąją Komuniją. Išleido kun. J. Laukaitis. Antrasai išleidimas. Seinai: Laukaičio ir B-vės spaustuvėje, 1907. – 115 p. MKV3 – Mažasis katekizmas vaikeliams, prisiruošiantiems į pirmąją išpažintį ir šventąją Komuniją. Išleido kun. J. Laukaitis. Trečiasai išleidimas. Seinai: Laukaičio ir B-vės spaustuvėje, 1914. – 115 p. LITERATURA Brück ner A. 1974: Słownik etymologiczny języka polskiego, Warszawa: Wiedza Powszechna. Gaivenis K. 2002: Terminologia litewska: zarys teorii i porządkowania, Wilno: Instytut Języka Litewskiego. Gaivenis K., Keinys St. 1990: Słownik terminów językoznawczych, Kowno: Šviesa. Jablo nskis J. 1935: Raštai 4, Kowno. Kair iūkštyt ė N., Gudonytė A. 2009: W wirach walk o litewskość: ziemie wileńska i sejneńska pod koniec XIX – na początku XX wieku, Wilno: Instytut Wydawnictwa Naukowego i Encyklopedycznego. Keinys St. 1984: Hybrydy języka litewskiego (pojęcie, rodzaje i normatywność). – Prace Litewskiej Akademii Nauk. Seria A, t. 3 (88), Wilno, 113–125. Klimavičius J. 1998: Czym jest fara Witolda? – „Gimtoji kalba” 8, 8–10. Klimavičius J. 2002: Język katechizmu – katechizm języka. – „Kalbos kultūra” 75, 105–119. Klimavičius J. 2005: Prace leksykologiczne i terminologiczne: norma i historia, Vilnius: Instytut Języka Litewskiego. Lauka itis J. 1905: Nasz język kościelny. – Vilniaus žinios 178, 4. Lauka itis J. 1907: O ujednoliceniu pacierzy. – Draugija 4, 417–420. Lauka itis J. 1908a: Zagadnienia językowe. – Vadovas 2, 202–205. Lauka itis J. 1908b: Zagadnienia językowe. – Vadovas 4, 413–414. Laukaitis J. 1909a: Kwestie językowe. – Vadovas 7, 296–301. Laukaitis J. 1909b: Kwestie językowe. – Vadovas 8, 402–406. A. RIMKUTĖ. Normalizacja terminologii religijnej w Małym Katechizmie dla dzieci księdza Juozasa Laukaitisa 75 Lauka itis J. 1909c: Kalbos dalykai. – Vadovas 9, 102. Lauka itis J. 1909d: Dr. Jonui Totoraičiui (Del poterių taisymo). – Vadovas 12, 413–415. Laukaitis J. 1914: Kwestie językowe. – Vadovas 76, 201. LKŽe 2005: Słownik języka litewskiego 1–20 (1941–2002): wersja elektroniczna, Wilno: Instytut Języka Litewskiego. – Dostęp przez internet: www.lkz.lt Palionis J. 1959: Poprawki językowe J. Jablonskisa. – Jonas. Jablonskis. Pisma wybrane 2, Wilno: Państwowe Wydawnictwo Literatury Politycznej i Naukowej, 5–54. Palionis J. 2004: Wybiórczy słownik pism litewskich z XVI–XVII wieku, Wilno: Instytut Wydawniczy Nauki i Encyklopedii. Piročkinas A. 1977: U źródeł języka literackiego, Wilno: Mokslas. Rimkutė A. 2005: Nielitewskie terminy religijne w katolickich katechizmach z końca XIX – początku XX wieku. – Terminologija 12, 42–66. Rimkutė A. 2009: Katechizmy z lat 1883–1916 i ich semantyczne grupy terminów religijnych. – Terminologija 15, 156–179. Sabaliauskas A. 1990: Leksyka języka litewskiego, Wilno: Mokslas. Skardžius P. 1997: Prel. J. Laukaitis, językoznawca. – Pisma wybrane 2, Wilno: Instytut Wydawniczy Nauki i Encyklopedii, 420–428. Smoczyński W. 2007: Słownik etymologiczny języka litewskiego, Wilno: Uniwersytet Wileński. Svar inskas A. 1996: Prałat, który kochał ludzi i język. – Dienovidis 16, 13. Tot oraitis J. 1909: Nowe pacierze (Błędy Komisji ds. Pacierzy). – Vadovas 11, 294–305. Urbas D. 1998: Słownik pism Martynasa Mažvydasa, Wilno: Instytut Wydawniczy Nauki i Encyklopedii. Vaičiūnas A. 1996: Drogi chwały i cierpień prałata. – Apžvalga 17 (273), 8. Vailokaitis J. 1910: Ksiądz Juozapas Laukaitis. – Šaltinis 27, 422. Otrzymano 2009 06 15 76 KULTURA JĘZYKA | 82 NORMALIZACJA TERMINÓW RELIGIJNYCH W MAŁYM KATECHIZMIE DLA DZIECI KSIĘDZA JUOZASA LAUKAITISA Streszczenie Na początku XX wieku Juozas Laukaitis (1873–1952) należał do wybitnych postaci, które pielęgnowały litewski język kościelny i bardzo troszczyły się o normalizację litewskich terminów religijnych. Był przewodniczącym tak zwanej Komisji Modlitewnej i jednym z pierwszych, którzy zajęli się językiem modlitw oraz promowali ich litewską wersję. Artykuł ma na celu omówienie terminów i ich ewolucji w trzech wydaniach (1904, 1907 i 1914) Małego katechizmu dla dzieci (Mažasis kate kizmas vaikeliams) J. Laukaitisa. Artykuł ma również na celu wskazanie zasad i kryteriów normalizacji terminów religijnych oraz ocenę zmian wprowadzonych w katechizmach opublikowanych niemal sto lat temu w odniesieniu do standardowego języka litewskiego. Z trzech wydań Katechizmu zebrano około 600 różnych jednowyrazowych (niemal jedną trzecią wszystkich terminów) i złożonych terminów religijnych, ich synonimów oraz wariantów. We wszystkich wydaniach zawarto pewne litewskie terminy religijne, np. Bóg (‘God’), chleb (‘bread’), duch (‘spirit’), Krew (‘blood’), Ciało (‘body’), wdowa (‘widow’), Syn (‘son’), woda (‘water’), diabeł (‘devil’), zaskroniec (‘grasssnake’) itd., niektóre zapożyczone terminy, które w tamtym czasie nie miały odpowiedników lub ich obce pochodzenie mogło zostać przeoczone, np. almužna (‘alms’), aniolas (‘angel’), arkaniolas (‘archangel’), čysčius (‘purgatory’), čystata (‘chastity’), dūšia (‘soul’), grabas (‘coffin’), griešnas (‘sinful’), karunka (‘canticle’), pakūta (‘repentance’), šliū bas (‘wedding’), veselija (‘marriage’) itd. Większość terminów była używana synonimicznie, np. auka – apiera (‘offering’), išpažintis – spaviednis (‘confession’), nusidėjimas lub nuodėmė – griekas (‘sin’), bausmė – kora (‘punishment’), malonė – mylista (‘mercy’), mirtis – smertis (‘death’), paslaptis – tajemnyčia (‘secret’), pragaras – pekla (‘hell’), pasaulis – svietas (‘world’), teismas – sūdas (‘trial’), viltis – nodieja (‘hope’) itd. (zwykle preferowano termin litewski). Normalizację terminów religijnych przez J. Laukaitisa można uznać za najbardziej ogólne podejście do normalizacji terminów w tej dziedzinie. Warianty ortograficzne i składniowe terminów, a także ich synonimy występujące w trzech wydaniach Małego Katechizmu dla Dzieci sugerują, że terminy religijne nadal były dość niespójne. AUŠRA RIMKUTĖ Lietuvių kalbos institutas ul. P. Vileišio 5, LT-10308 Wilno [email protected]