Rita Miliūnaitė. „Dabartinės lietuvių kalbos vartosenos variantai“

348 Językowa Kultura | 83 RITA MILIŪNAITĖ WARIANTY WSPÓŁCZESNEGO JĘZYKA LITEWSKIEGO UŻYCIA JĘZYKOWEGO Wilno: Instytut Języka Litewskiego, 2009, 248 s. recenzowana książka Rity Miliūnaitė, druga monografia autorki, jest, można powiedzieć, celowym rozwinięciem pierwszej (Podstawy normalizacji gramatyki języka litewskiego, 2003). Już w tamtej monografii omawia się pojęcie wariantu gramatycznego, klasyfikację takich wariantów, wyróżnia się warianty formalne i funkcjonalne, charakteryzuje się relacje dystrybucyjne wariantów oraz stopnie ich oceny; już tam warianty definiuje się z punktu widzenia użycia języka ogólnego, a nie systemu językowego, tj. bardzo szeroko (zob. Miliūnaitė 2003: 38, przyp. 17). Obecnie to rozumienie utrwalono w terminie warianty użycia językowego, obejmując nim wszystkie rodzaje wariantów. Rozstrzygając kwestię, czy warianty są zjawiskiem języka, czy mowy, autorka uznaje za akceptowalny pogląd, że wariantywność jest zakodowana w systemie i w razie potrzeby realizuje się w strukturze (opiera się na stanowisku Aldonasa Pupkisa), z czego wynika koncepcja badanego zjawiska: „Takie podejście pozwala nieco oddzielić wariantywność jako cechę języka od bezpośredniego związku z systemem i normą, a na warianty patrzeć jak na konkretne przejawy tej cechy w użyciu języka.” (s. 124; podkreślone przez autorkę). Przedmiot badań jest niezwykle aktualny, ponieważ wariantów (zwłaszcza – szeroko rozumianych) jest wiele na wszystkich poziomach żywego języka, wciąż pojawiają się nowe. Wnioski i dane z badań nad wariantami są potrzebne szkole; konieczne jest zapoznawanie uczniów z tymi wariantami użycia języka, które są najbardziej charakterystyczne dla ich otoczenia, oraz uczenie ich oceniania i wyboru: „Szersza klasyfikacja wariantów jest ważna nie tylko dla badań nad użyciem języka, lecz także dla metodyki nauczania języka ogólnego, ponieważ jak dotąd w szkołach więcej mówi się o błędach językowych niż o tym, jak w ogóle oceniać różne przejawy wariantywności w użyciu języka.” (s. 176). Charakter i przeznaczenie badań opisanych w monografii dość dokładnie określają następujące stwierdzenia: „W niniejszej pracy wariantywność wiąże się przede wszystkim z normami językowymi i ich funkcjonowaniem w użyciu języka – ze zmianami norm, wahaniami i ich naruszeniami. należy jednak podkreślić, że chodzi nie o wariantywność norm językowych, lecz o wariantywność rozumianą szerzej, obejmującą zarówno warianty normatywne, jak i nienormatywne. Miliūnaitė. Warianty współczesnego użycia języka litewskiego [rec.] 349 zjawiska występujące w użyciu w różnych wariantach” (s. 119–120); „przeprowadzone rozpoznawcze badanie użycia i jego wariantów stanowi podstawę do sporządzenia na podstawie danych zgromadzonych w tym kartotece wykazu wariantów” (s. 219). W ostatnim zdaniu wspomniana kartoteka – to Kartoteka Współczesnego Użycia, przez kilka dziesięcioleci (dokładniej – od 1988 roku) gromadzona w rodzinie autorki monografii na podstawie pisemnych środków masowego przekazu, źródeł internetowych i innych dziedzin użycia publicznego (s. 92–113, 156). Książka opiera się na danych z tej kartoteki. Podkreślając, że funkcjonowanie wariantów w użyciu oraz ich wzajemne relacje nie są bezpośrednim przedmiotem niniejszej monografii, lecz mają stanowić przedmiot dalszych badań (s. 160, 220), autorka mimo wszystko już w tym dziele przedstawia ujawniające się w użyciu ogólne cechy funkcjonalne wariantów (sama określa je jako hipotetyczne, s. 160), charakteryzuje tworzące się w użyciu gniazda wariantów (s. 197–199), a także ponownie aktualizuje problematykę dystrybucyjnych relacji wariantów (s. 199–201). Książka składa się z dwóch części: „Współczesne użycie i jego zjawiska” (s. 15–113) oraz „Warianty użycia” (s. 115–214). W pierwszej części (w 4 rozdziałach) omawia się pojęcie użycia, cechy współczesnego użycia języka litewskiego, charakter badań nad zjawiskami użycia i ich rejestrację, natomiast w drugiej części (w 3 rozdziałach) przedstawiono pojęcie wariantywności, omówiono jej przejawy i dokonano przeglądu relacji między wariantami. Wszystkie rozdziały kończą się podsumowaniami, a monografia – uwagami końcowymi. W książce znajduje się 17 ilustracji (w większości są to schematy) i 9 tabel. z nich dobrze widać, jak autorka dąży nie tylko do niesprzecznej klasyfikacji zjawisk językowych, lecz także do oczywistości wniosków i uogólnień naukowych. rozważając różne teoretyczne kwestie wariantywności, autorka przez cały czas ma przed oczami sporządzony i przygotowywany do druku wykaz wariantów współczesnego użycia języka litewskiego, dlatego monografię można zasadnie uznać za solidną teoretyczną podstawę tego wykazu (sama autorka mówi, że teoretyczne kwestie wariantywności użycia języka są zasadniczo rozważane w drugiej części), natomiast pierwszej części rozdział 1.4 („Rejestrowanie zjawisk użycia języka”, s. 92–113) jest wstępnym opisem tego wykazu, swoistym wprowadzeniem do przyszłego wykazu: omówiono tu indeks wykazu wariantów, przedstawiono fragment wykazu (s. 108–109). podstawą sporządzenia wykazu jest forma wariantów, strukturalne cechy wariantów (s. 177). Jak rozumiany jest główny przedmiot badań dzieła — warianty użycia języka? „W monografii oparto się na najszerszym rozumieniu wariantywności, które pozwala patrzeć na wariantywne zjawiska użycia języka obiektywnie, bez nastawienia oceniającego, potrzebnego później, w pracy normalizacyjnej, gdy same relacje między zjawiskami wariantywnymi w użyciu języka są już ustalone.” (s. 217). siau- 350 Kultura Języka | 83 Do zilustrowania wąskiej i szerokiej koncepcji wariantywności szczególnie trafny jest przykład wariantów słowotwórczych voveruška : voveraitė. Pokazawszy, jak zmieniała się ocena hybrydy voveruška w kolejnych wydaniach Słownika współczesnego języka litewskiego (w wydaniu z 1954 r. voveruška była jeszcze uznawana za normę synonimiczną, w 1972 r. powiązano ją odsyłaczem z voveraitė, a od wydania z 1993 r. hybryda jest już oceniana jako niezalecana w języku ogólnym, przy niej umieszczono oznaczenie ntk.), autorka mówi: „W powszechnym użyciu voveraitė w tym [grzyba] znaczeniu również jest obecnie oczywistą normą wzorcową.” a zatem zgodnie z wąskim rozumieniem wariantu voveruška i voveraitė były w pewnym momencie wariantami, a następnie ich relacja wariantywności zanikła. Zgodnie z szeroką koncepcją wariantu voveruška i voveraitė należy uznać za warianty użycia.” (s. 152). Wiele jednostek języka mających to samo znaczenie, tradycyjnie uznawanych za synonimy (leksykalne lub gramatyczne), autorka włącza do wariantywności, np.: procentas i nuošimtis, leidykla „Versmė” i „Versmės” leidykla (s. 207; do wariantów morfologicznych zalicza się na przykład konkurujące połączenia liczby pojedynczej i mnogiej piešinio : piešinių [konkursas] (s. 172), do wariantów składniowych – wypowiedzenia sprogusi bomba sugriovė [sandėlį] : sprogo bomba ir sugriovė [sandėlį] (s. 173). Wyróżnia się dwa rodzaje wariantów: formy i znaczenia (s. 214). Wariantami formy nazywane są przypadki, gdy zmienia się forma tej samej jednostki językowej, a znaczenie pozostaje niezmienione; warianty te mogą różnić się cechami funkcjonalnymi (stylistycznymi). można by zatem powiedzieć, że jest to wąskie rozumienie wariantów językowych, mające w naszym językoznawstwie pewną tradycję. Językoznawcy, którzy stosują ten termin w takim znaczeniu, starają się jak najwyraźniej odgraniczyć warianty od synonimów. Wariantami znaczenia nazywane są różne jednostki językowe, które systemowo mają to samo znaczenie lub funkcję (np. synonimy absolutne), albo takie jednostki, z których jedna obok swojego właściwego znaczenia w użyciu zyskuje również znaczenie drugiej. warianty drugiego typu znacznie rozszerzają pojęcie wariantywności. nie można nie zwrócić uwagi na to, że autorka mówi także o wariantach leksyki o zbliżonym znaczeniu: „na podstawie tego samego lub bardzo zbliżonego znaczenia wariują jednostki leksykalne – słowa lub zleksykalizowane, nierzadko skostniałe połączenia wyrazowe.“ (s. 164), a swoje stanowisko podsumowuje następująco: „za warianty współczesnego litewskiego języka ogólnego należy uznać zjawiska językowe mające to samo lub bardzo zbliżone znaczenie i regularnie się powtarzające, między którymi w użyciu tworzą się relacje wariantywności – możliwości wzajemnego zastępowania się.“ (s. 177; podkreślenie autorki). Przyjęta koncepcja wariantów pozwala autorce połączyć tradycyjną pracę normalizacyjną nad językiem i socjolingwistyczne podejście do wariantywnych zjawisk użycia języka r. Miliūnaitė. Warianty współczesnego użycia języka litewskiego [rec.] 351 (s. 151–153, 215). Socjolingwistyczny charakter badań jest uzasadniany w niejednym miejscu książki. Na przykład wskazuje się, że „w normalizacyjnej pracy nad ogólnym językiem litewskim aspektowi oceniającemu dotychczas właśnie brakowało ściślejszych powiązań z badaniami rzeczywistego użycia języka” (s. 217); ukazuje się relację między socjolingwistyką, planowaniem językowym a kulturą języka (s. 121–122). W poszukiwaniu i odnajdywaniu tych powiązań autorce pomaga nie tylko znajomość współczesnych prac socjolingwistycznych z innych krajów, lecz także zgłębianie tradycji normalizacji ogólnego języka litewskiego (w istocie temu poświęcona była pierwsza monografia), a także uwaga poświęcana starszym i współczesnym pracom litewskiego językoznawstwa. Jest to szczególnie cenna cecha obecnie, gdy niejeden językoznawca lituanista młodszego pokolenia (częściej – językoznawczyni lituanistka) potrafi patrzeć na język ojczysty jedynie cudzymi oczami. Na uwagę zasługuje cecha monografii – dążenie do uporządkowania różniących się terminów językoznawczych, a w razie potrzeby także proponowanie nowych. Terminologia stylów funkcjonalnych jest nieco korygowana. stlius, który w językoznawstwie litewskim nazywany jest różnie – stylem codziennym, bytowym, stylem języka mówionego, po prostu bytowym albo mówionym, – w monografii określono jako codzienny (s. 42); można przypomnieć, że właśnie ten termin broniusowi savukynasowi wydawał się wygodniejszy niż codzienny bytowy (zob. savukynas 1977: 19, przyp. 2). proponuje się termin określający członków gniazda wariantów: „Wszystkich pozostałych członków gniazda wariantów, z wyjątkiem głównego, można by nazwać wariantami odpowiadającymi”; w tym przypadku niewłaściwy jest termin warianty poboczne, ponieważ będzie potrzebny na dalszym etapie badania wariantów, „dla określenia nierównoważności wariantów pod względem norm” (s. 198). dąży się do stworzenia niesprzecznego systemu terminów, przede wszystkim tych, które w naszym językoznawstwie są używane w podobnym znaczeniu, nierzadko wymiennie. W podrozdziale „Przejawy wariantywności” rozpatrywane są terminy oznaczające bliskie sobie pojęcia (warianty, dublety, synonimy, konkurenty, odpowiedniki i substytuty), a także różne pojęcia przez nie określane (s. 140–196). najszczegółowiej omówiono pojęcie wariantów w ujęciu wąskim i szerokim, strukturalne i funkcjonalne cechy wariantów, klasyfikację wariantów (s. 140–177; zob. także s. 201–211 na temat typów wariacji). Realizacja jednego inwariantu – gniazdo wariantów i ukształtowane w nim relacje między wariantami – nazywana jest wariacją (s. 163, przyp. 98; 201). Autorka charakteryzuje wariantywność jako „naj bardziej ogólną właściwość zjawisk językowych polegającą na tym, że w tym samym kontekście regularnie mają identyczne lub bardzo podobne znaczenie albo pełnią identyczną lub podobną funkcję, – a więc mogą się wzajemnie zastępować.“ (s. 192; podkreślenie autorki). 352 Kalbos Kultūra | 83 za najważniejsze przejawy wariantywności uważa się warianty i synonimy; ukazane zostają różne poglądy na relacje między tymi pojęciami (s. 132). Podstawową cechą synonimów i wariantów rozumianych szeroko jest wspólnota znaczeniowa jednostek językowych mających różną formę wyrażenia (s. 181). autorka szczegółowo rozważa kwestię różnicy między synonimami a wariantami (s. 180–188), wyciąga pewne wnioski, lecz, podkreślając, że jest to kwestia trudna do rozwikłania (s. 183), nie stawia sobie za zadanie „rozwikłać“ jej do końca. jasne jest jedno: szeroko rozumiane warianty użycia obejmują część tych zjawisk językowych, które do tej pory zazwyczaj przypisywano synonimii (s. 128); synonimy „włączane są w zakres wariantów zasadniczo o tyle, o ile wiążą się z normatywnością” (s. 194). Do wariantów należą również zjawiska nienormatywne, ale uznawanie tych ostatnich za systemowe synonimy nie byłoby celowe, ponieważ są to przejawy innego systemu, niejęzyka ogólnego. dlatego też mówi się: „Podobne zjawiska nienormatywne [mowa o konstrukcji dėti ant keptuvės, używanej w znaczeniu „dėti į keptuvę“] rodzą pytanie, czy mogą być uznawane za przedmiot badań synonimii składniowej”. (s. 185). autorka uważa, że termin synonimów byłby w tym przypadku uzasadniony, „[j]eśli synonimy rozumieć szeroko – jako zjawisko powszechnego użycia (nie tylko języka ogólnego), wtedy w odniesieniu do norm języka ogólnego synonimy mogą pozostawać w relacji normy i umotywowanej normy nieprzestrzeganej” (s. 193, przyp. 112). Oczywiście środki języka niekodyfikowanego mogą być uznawane za synonimy kontekstowe, sytuacyjne. autorka jak gdyby rozwija twierdzenie Aldonasa Pupkisa, że „wariantywność i synonimia nie są ściśle niezależnymi, całkowicie od siebie odrębnymi zjawiskami; w pewnych miejscach przecinają się, krzyżują, w rozwoju języka jedne mogą przekształcać się w inne” (s. 132), i mówi: „Część wariantów z czasem nabiera pewnych odcieni, dodatkowych cech i przestaje być wariantami konkurencyjnymi, a staje się synonimicznymi środkami wyrazu” (s. 90). Mówiąc o synonimach, można zwrócić uwagę na jeden drobiazg. W monografii, przypominając, że w językoznawstwie litewskim grupy synonimów zwykle nazywa się szeregami synonimów lub ciągami synonimów, spośród językoznawców używających tego drugiego terminu wskazuje się tylko Alvydasa Umbrasasa (2004) (s. 197). Dobrze wiem, że termin ten zaproponował Stasys Keinys i że w porównaniu z połączeniem szereg synonimów przyznaje mu pierwszeństwo (zob. także napisany przez niego artykuł ciąg synonimów, odsyłacz do tego artykułu przy haśle szereg synonimów KtŽ 1990: 183). o konkurencji środków językowych w pierwszej monografii autorki jedynie wspomniano (zob. Miliūnaitė 2003: 40; 57, przyp. 32; 167), a obecnie stała się ona jednym z centralnych pojęć wariantywności (s. 188–190); mowa o konkurencji wariantów, jej stopniach (s. 211–213). litewscy językoznawcy terminy kon- r. Miliūnaitė. Warianty współczesnego użycia języka litewskiego [rec.] 353 konkurentai, konkurencja są używane głównie przy omawianiu zmiany języka, takich przypadków, gdy jeden środek wyrazu wypiera z użycia inny, zwłaszcza – gdy zamiast wariantu zalecanego w języku ogólnym używane są warianty niezalecane, niekodyfikowane. a więc oczywiste jest podejście diachroniczne. właśnie takie podejście niegdyś przedstawił Aleksas Girdenis: termin konkurencji „jest szeroko używany w językoznawstwie diachronicznym <...>. <...> zazwyczaj przez pewien czas konkurują ze sobą jakieś zjawiska językowe. powiedzmy, istniała jakaś konstrukcja celownika z imiesłowem, dativus absolutus, później ustąpiła ona miejsca konstrukcji z bezokolicznikiem. to jest prawdziwa konkurencja rozumiana diachronicznie”; zjawiska konkurencji ujmowane synchronicznie rzekomo „mogłyby być opisywane jako opozycja stylistyczna. wyobrażam sobie takie przypadki: Parėjo žmonės dainuodami i Žmonės pardainavo” (cytowane z transkrypcji posiedzenia komisji habilitacyjnej Aleksasa Girdenisa na Uniwersytecie Wileńskim 8 lutego 1996 r.). rita Miliūnaitė nie jest aż tak kategoryczna; uważa, że te same terminy konkurencji w kulturze języka i stylistyce mogą oznaczać także nieco odmienne pojęcia: „w stylistyce konkurencja z relacji między zjawiskami językowymi, kształtujących się w użyciu przez dłuższy czas, zostaje przeniesiona na konkurencję środków wyrazu w momencie ich wyboru” (s. 189); „w odróżnieniu od stylistyki warianty uważa się za konkurencyjne nie w momencie wyboru ich do użycia, lecz wtedy, gdy w użyciu, w określonym kontekście, są regularnie stosowane wymiennie, niezależnie od ich stosunku do kodyfikacji” (s. 190). W tym miejscu warto przynajmniej krótko, na podstawie nowszych publikacji, przypomnieć pojęcie konkurencji w językoznawstwie czeskim, ponieważ to właśnie z niego pojęcie to zostało przejęte przez litewską stylistykę. Czescy językoznawcy również dwojako postrzegają konkurencję: albo jako proces, w którym jeden lub kilka środków wyrazu zostaje wypartych przez środek synonimiczny, albo jako przyznawanie pierwszeństwa jednemu środkowi wyrazu w porównaniu ze środkami synonimicznymi. a zatem konkurencję rozumie się jako zjawisko dynamiczne, które można badać jako zmianę albo jako jej następstwa i przejawy „w synchronicznym przekroju języka”, dlatego rozróżnia się konkurencję i paralelizm (paralelnost) środków językowych. Zgodnie z tym poglądem językoznawcy nie mówią o konkurencji wtedy, gdy mają na myśli oczywiste szeregi dubletowych środków (paralely), oznaczających określone znaczenie lub pełniących określoną funkcję. Ostatnio w językoznawstwie czeskim najczęściej nie rozróżnia się konkurencji i paralelizmu; konkurencję definiuje się jako używanie różnych środków do wyrażenia tej samej treści, jako taką możliwość z punktu widzenia systemu, tj. jako zbiór środków językowych, który system językowy udostępnia dla aktu komunikacji lub dla różnych typów komunikacji (zob. Martincová 1997: 161; Jelínek 2002: 223). 354 Kalbos Kultūra | 83 Rozwijając ideę konkurencji środków wyrazu, warto jeszcze zastanowić się nad słowotwórczą grupą wszystkich terminów związanych z czasownikiem konkuruoti. Już, można powiedzieć, ustalonymi i niebudzącymi wątpliwości są terminy konkurentai, konkuruojantys (warianty), konkurencija, być może także konkurencinė (raiška). ale oto w tabeli „Cechy wariantów” (s. 161) znajdujemy przymiotnik konkurencingas, a rzeczownik – konkurenciškumas. to może konkurencingumas? albo konkurentiškas i konkurentiškumas? Ponieważ termin konkurencijos jako metafora został przejęty z ekonomii lub innych nauk społecznych, wszystkie terminy tej grupy pojawiające się w językoznawstwie mogłyby opierać się na kodyfikacji przyjętej w tych dziedzinach nauki1. Związek wariantów z innymi przejawami wariantywności podsumowuje się następująco: „synonimy ujawniają bardziej różnorodne możliwości użycia wariantów, dublety są znakiem, że wariantywność jest nadmiarowa i być może wymaga usunięcia, konkurenci pokazują relacje utrwalania się wariantów w użyciu”. (s. 193). W całej monografii, w wielu jej miejscach, autorka wyodrębnia i uwypukla stylistyczny poziom badania wariantywności. Jedną z charakterystyk użycia języka według sposobu jego stosowania jest opis z uwzględnieniem tak zwanych stylów użycia: na tej podstawie wyróżnia się użycie swobodne (nieoficjalne) i oficjalne (s. 34–47). „bodaj najważniejszym kryterium staje się oficjalność–swoboda. Na tej osi współczesne użycie języka litewskiego osiągnęło pewną równowagę: środki wyrazu językowego według tego kryterium coraz bardziej różnicują się zarówno w postaci pisanej, jak i mówionej”; „nie pasują już dawne, dość wiarygodne kryteria języka pisanego–mówionego i publiczności–prywatności”; „na użycie języka ogólnego coraz bardziej zaczynają wpływać cel użycia i adresat” (s. 216–217); „użycie swobodne kształtuje się jako odrębny styl języka” (s. 47). Do stylistyki zalicza się umotywowane badanie naruszeń normy (s. 196). Na przykład w kontekście przedstawionym na s. 194–195 użyto „połączenia prausti magistralę <...> pažeidžia kalbos normas“ (s. 195), lecz owa metafora wydaje się umotywowana stylistycznie (por. Užėjo ilgadienės liūtys, merkė, prausė Vilnių visą savaitę J. balt. lKŽ X 583). (W kwestii stylistycznego poziomu języka zob. także s. 50; 90; 112; 173, przyp. 105; 195). W niektórych miejscach autorka koryguje swoje wcześniejsze poglądy i sformułowania. na przykład stwierdza się, że „ze względu na swoją niejednorodność styl publicystyczny należy dzielić co najmniej na dwie części – informacyjną i ekspresywną. W poradnikach językowych jest to 1 Na przykład w Słowniku terminów ekonomicznych Rūty Vainienė (Wilno: tyto alba, 2005) znajdują się konkurencija, konkurencingumas i konkurencinis pranašumas (s. 139–140). W słowniku czytamy podziękowanie dla niewymienionych z nazwiska językoznawców, lecz niestety nie ma w nim wpisu o aprobacie Państwowej Komisji Języka Litewskiego, toteż nie można nic powiedzieć o poziomie kodyfikacji terminów zamieszczonych w słowniku. r. Miliūnaitė. Warianty współczesnego litewskiego języka ogólnego [rec.] 355 ujęto nie całkiem precyzyjnie, nazywając stylem publicystycznym tylko jego część ekspresywną i oddzielając ją od informacyjnej.“ (s. 41, przyp. 22; autorka monografii jest redaktorką kilku broszur z poradami językowymi i jedną z ich autorek). Zasadniczo zgadzając się z takim doprecyzowaniem, muszę jednak powiedzieć, że przy oddzielaniu stylu informacyjnego od publicystycznego nie popełniono żadnego błędu, po prostu wybrano inne podejście do podziału stylów. Powiedzmy, że w tradycji stylistyki angielskiej styl gazetowy (tj. informacyjny) oddziela się od publicystycznego (zob. Galperin 1971: 306–318; autorem podrozdziału „styl gazetowy” jest V. l. Najer (Nayer)), natomiast w stylistyce rosyjskiej styl gazetowy rozumiany jest jako centrum stylu publicystycznego, stosuje się nawet podwójną nazwę styl gazetowo-publicystyczny (газетно-публицистический) (zob. Стили сти ка 2007: 116). Przez długi czas, pozostając pod wpływem stylistyki rosyjskiej, a pod względem stylu i gatunków mając podobne gazety i podobną publicystykę, w taki sam sposób dzieliliśmy również style, dlatego w ciągu kilku dziesięcioleci ukształtowała się taka sama (jak w języku rosyjskim) tradycja podziału stylów języka litewskiego oraz ich odmian (podstylów, gatunków). Do czasu odzyskania niepodległości takie lingwostylistyczne podejście oczywiście odpowiadało stylistycznej rzeczywistości języka. Być może i teraz jest jeszcze za wcześnie, aby przejmować założenia stylistyki angielskiej lub jakiejkolwiek innej stylistyki zachodniej. Bardziej zdecydowana zmiana utrwalonej klasyfikacji stylów byłaby możliwa dopiero po dokładnym zbadaniu współczesnego użycia języka z punktu widzenia stylu (a więc po zgromadzeniu wiarygodnych danych) i po jasnym sformułowaniu kryteriów podziału stylów. Kilka słów o rozróżnieniu jednostek języka (systemu) i mówienia (wypowiedzi). W pracach naszych językoznawców te same nazwy jednostek rozumiane są niejednakowo. Autorka jest pod tym względem konsekwentna, ale czytelnikowi przydałoby się wyjaśnienie, dlaczego wybrano właśnie takie podejście. Powołując się na Podstawy nauki o języku (1985) Jonasa Palionisa, stwierdza się, że „fonemy i morfemy są jednostkami języka, a wyrazy, połączenia i zdania – jednostkami mówienia” (s. 153– 154). w pracach innych autorów znajdujemy natomiast nieco inne ujęcie terminu zdanie. Na przykład w Słowniku terminów językoznawczych podano swoistą przejściową charakterystykę: „Zdanie jest podstawową, służącą do wyrażania myśli jednostką języka o konkretnym charakterze, dlatego samo należy do mowy (mówienia). <...> jednak typy składniowej struktury zdania należą do bardziej abstrakcyjnego poziomu – języka.“ (KtŽ 1990: 175). Nieco inaczej (moim zdaniem – najtrafniej) omawianą relację określił Vitas Labutis (1994: 57): „właściwym faktem komunikacji jest indywidualne zdanie tekstu, ściśle związane z kontekstem i sytuacją użycia. Obecnie w odniesieniu do takiego zdania tekstu stosuje się termin „wypowiedź” albo „fraza”. <...> najważniejsze, 356 Kalbos Kultūra | 83 żebyśmy rozróżniali wypowiedź jako jednostkę komunikacji i zdanie jako jednostkę systemu językowego.” (Wszędzie podkreślono w cytowaniu). Publiczne wypowiedzi to jednego, to drugiego naszego językoznawcy na temat obecnego stanu języka litewskiego, na temat miejsca różnych odmian języka, pokazują, że istnieje nie tylko odmienne, lecz nawet przeciwstawne podejście do języka ogólnego, do zmian języka. zależnie od tego, jaką rolę przypisuje się językowi ojczystemu. słyszymy głosy, że wszystkie odmiany języka (wśród nich także żargony?) są równe, że język litewski zmienia się w sposób naturalny, ponieważ najważniejsze jest rzekomo zaspokajanie potrzeb komunikacyjnych, a jakieś blaknięcie obrazowości, książkowość (z jednej strony) i kolokwializacja (z drugiej strony) – to norma. Rita Miliūnaitė inaczej postrzega sytuację naszego języka, nie uważa, że wszystko ułoży się samo; nie zgadza się z próbami przejęcia egalitaryzmu – poglądu o równości wszystkich odmian i sposobów posługiwania się językiem (s. 131). Twierdzi ona: rozwój języka ogólnego utracił równomierność, zmniejsza się liczba dziedzin jego użycia, przybywa nieskodyfikowanych środków wyrazu, język pisany utracił „status jednorodnego i dobrze zorganizowanego tworu językowego” (s. 83), i podsumowuje: „a więc już teraz jasne jest, że nasilanie się zjawisk peryferyjnych, a także bezpośrednie przenikanie obcych elementów (z różnych poziomów języka) do uzusu rozpuszcza swoistość języka litewskiego.” (s. 85). Uzasadnioną opinię wyraża się o naśladowcach politycznej poprawności na Litwie: nie ma żadnej potrzeby przyjmować narzucanych przez inne języki mód dotyczących używania lub zakazu używania takich czy innych słów, należy kierować się tradycjami używania tych słów we własnym języku oraz systemem ich znaczeń. nie jest to tylko opinia językoznawczyni, która zgromadziła cenne doświadczenie badaczki współczesnego języka, lecz także stanowisko odpowiedzialnego użytkownika języka ojczystego, troszczącego się o jego los, teraźniejszość i przyszłość. czytając nową monografię Rity Miliūnaitė, nie sposób nie zwrócić uwagi na niektóre swoiste lub po prostu miłe dla oka kwestie etykiety językowej dzieła naukowego. Oto podziękowanie autora dla recenzentów, redaktorów, wydawców i innych osób zwykliśmy czytać na końcu przedmowy do książki, tutaj zaś Podziękowanie stanowi odrębny element książki (jak czasami widzimy w dziełach naukowych autorów zachodnich). nie mamy jednej tradycji określania w tekście autora, o którym wspominamy, którego cytujemy lub na którym po prostu się opieramy w przypadkach, gdy nie zadowalamy się jedynie zwykłym odsyłaczem do źródła (skrótowym zapisem: nazwisko, rok, strona w nawiasie): albo przy nazwisku zapisujemy tylko inicjał imienia, albo przy pierwszym wspomnieniu podajemy całe imię, a później używamy już samego nazwiska, jak w codziennej mowie zwykło się określać osobę trzecią, nieobecną tutaj – sąsiada, współpracownika, a nawet jakąś wysoko postawioną osobę. Mo-