Rita Miliūnaitė. „Dabartinės lietuvių kalbos vartosenos variantai“

RITA MILIŪNAITĖ WARIANTY UŻYCIA WSPÓŁCZESNEGO JĘZYKA LITEWSKIEGO Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 2009, 248 p. Recenzowana książka Rity Miliūnaitė, druga monografia autorki, jest, powiedzielibyśmy, celowym rozwinięciem pierwszej (Podstawy normowania gramatyki języka litewskiego, 2003). Już w tamtej monografii omawia się pojęcie wariantu gramatyki, klasyfikację takich wariantów, wyróżnia się warianty formalne i funkcjonalne, charakteryzuje się relacje dystrybucyjne wariantów i stopnie ich oceny; już tam warianty definiuje się z punktu widzenia użycia języka ogólnego, a nie systemu językowego, czyli bardzo szeroko (zob. Miliūnaitė 2003: 38, przyp. 17). Obecnie to ujęcie utrwalono w terminie warianty użycia, obejmującym wszystkie rodzaje wariantów. Rozstrzygając, czy warianty są zjawiskiem języka czy mówienia, autorka uznaje za dopuszczalne stanowisko, że wariantywność jest zakodowana w systemie i w razie potrzeby realizuje się w strukturze (opiera się na założeniu Aldonasa Pupkisa); stąd wynika koncepcja badanego zjawiska: „Takie podejście pozwala w pewnym stopniu oddzielić wariantywność jako właściwość języka od bezpośredniego związku z systemem i normą, a na warianty spojrzeć jak na konkretne przejawy tej właściwości w użyciu.” (s. 124; podkreślenie autorki). Przedmiot badań jest niezwykle aktualny, ponieważ wariantów (zwłaszcza rozumianych szeroko) jest wiele na wszystkich poziomach żywego języka i wciąż pojawiają się nowe. Wnioski i dane z badań nad wariantami są potrzebne szkole; uczniów trzeba zapoznać z wariantami użycia charakterystycznymi dla ich otoczenia oraz uczyć ich oceniać i dokonywać wyboru: „Szersza klasyfikacja wariantów jest ważna nie tylko dla badań nad użyciem języka, lecz także dla metodyki nauczania języka ogólnego, ponieważ w szkołach wciąż więcej mówi się o błędach językowych niż o tym, jak w ogóle oceniać różne przejawy wariantywności użycia.” (s. 176). Charakter i cel badań opisanych w monografii dość trafnie określają następujące stwierdzenia: „W niniejszej pracy wariantywność wiąże się przede wszystkim z normami językowymi i ich funkcjonowaniem w użyciu – ze zmianami norm, wahaniami i naruszeniami. Należy jednak podkreślić, że chodzi nie o normy językowe, lecz o wariantywność rozumianą szerzej, obejmującą zarówno zjawiska normatywne, jak i nienormatywne, występujące wariantywnie w użyciu języka—” 348 KALBOS KULTŪRA | 83 ” (s. 119–120); „przeprowadzone rozpoznawcze badanie użycia języka i jego wariantów stanowi podstawę do opracowania na podstawie danych zgromadzonych w tej kartotece zbioru wariantów” (s. 219). W ostatnim zdaniu mowa o kartotece współczesnego użycia języka, którą rodzina autorki monografii gromadzi od kilku dziesięcioleci (systematyczniej – od 1988 roku), korzystając z drukowanych mediów, źródeł internetowych i innych obszarów publicznego użycia języka (s. 92–113, 156). Książka również opiera się na danych z tej kartoteki. Podkreślając, że funkcjonowanie wariantów w użyciu i ich wzajemne relacje nie są bezpośrednim przedmiotem tej monografii, lecz mają nim być w dalszych badaniach (s. 160, 220), autorka mimo to już w tej pracy przedstawia ogólne cechy funkcjonalne wariantów ujawniające się w użyciu (sama określa je jako hipotetyczne, s. 160), charakteryzuje gniazda wariantów powstające w użyciu (s. 197–199), a także ponownie podejmuje problematykę relacji dystrybucyjnych między wariantami (s. 199–201). Książka składa się z dwóch części: „Współczesne użycie języka i jego zjawiska” (s. 15–113) oraz „Warianty użycia języka” (s. 115–214). W części pierwszej (4 rozdziały) omawia się pojęcie użycia języka, cechy współczesnego użycia języka litewskiego, charakter badań nad zjawiskami użycia oraz ich rejestrowanie; w części drugiej (3 rozdziały) przedstawiono koncepcję wariantywności, omówiono jej przejawy i dokonano przeglądu relacji między wariantami. Wszystkie rozdziały kończą się podsumowaniem, a monografię zamykają uwagi końcowe. Książka zawiera 17 ilustracji (przeważnie schematów) i 9 tabel. Dobrze widać na nich, jak autorka dąży nie tylko do niesprzecznej klasyfikacji zjawisk językowych, lecz także do klarownego przedstawienia wniosków naukowych i uogólnień. Rozważając różne teoretyczne zagadnienia wariantywności, autorka stale ma na uwadze opracowywany i przygotowywany do druku zbiór wariantów współczesnego użycia języka litewskiego, dlatego monografię można zasadnie uznać za solidną teoretyczną podstawę tego zbioru (sama autorka stwierdza, że teoretyczne zagadnienia wariantywności użycia języka omawiane są zasadniczo w części drugiej), a rozdział 1.4 części pierwszej („Rejestrowanie zjawisk użycia”, s. 92–113) jest wstępnym opisem tego zbioru, swoistym wprowadzeniem do przyszłego opracowania: omówiono tu indeks zbioru wariantów i zamieszczono jego fragment (s. 108–109). Podstawą opracowania zbioru jest forma wariantów oraz ich cechy strukturalne (s. 177). Jak rozumieć główny przedmiot badań w tej pracy – warianty użycia języka? „W monografii przyjęto najszersze rozumienie wariantywności, które pozwala obiektywnie, bez wartościującego nastawienia, przyglądać się zjawiskom użycia języka podlegającym wariantywności; takie nastawienie będzie potrzebne później, w pracy normatywnej, gdy zostaną już ustalone same relacje między zjawiskami wariantywnymi w użyciu.” (s. 217). Siau- R. MILIŪNAITĖ. Dabartinės lietuvių kalbos vartosenos variantai [Rec.] 349 Do zilustrowania wąskiego i szerokiego rozumienia wariantywności szczególnie sugestywny jest przykład wariantów słowotwórczych voveruška: voveraitė. Pokazawszy, jak zmieniała się ocena hybrydy voveruška w kolejnych wydaniach Słownika współczesnego języka litewskiego (w wydaniu z 1954 r. voveruška nadal uznawano za równorzędną normę synonimiczną, w 1972 r. opatrzono ją odsyłaczem do voveraitė, a od wydania z 1993 r. hybrydę uznaje się już za niezalecaną w języku ogólnym, opatrując ją kwalifikatorem ntk.), autorka stwierdza: „W publicznym użyciu voveraitė w tym [grzybowym] znaczeniu jest dziś także oczywistą normą wzorcową. A zatem w wąskim rozumieniu wariantu voveruška i voveraitė były przez pewien czas wariantami, później zaś ich relacja wariantywna zanikła. W szerokim rozumieniu wariantu voveruška i voveraitė należy uznać za warianty użycia”. (s. 152). Wiele jednostek językowych o tym samym znaczeniu, tradycyjnie uznawanych za synonimy (leksykalne lub gramatyczne), autorka zalicza do wariacji, np.: procentas i nuošimtis, wydawnictwo „Versmė” i „Versmės” wydawnictwo (s. 207; do wariantów morfologicznych zalicza się na przykład konkurujące formy liczby pojedynczej i mnogiej piešinio: piešinių [konkurs] (s. 172), do wariantów składniowych zaś wypowiedzi wybuchająca bomba zburzyła [magazyn]: bomba wybuchła i zburzyła [magazyn] (s. 173). Wyróżnia się dwa rodzaje wariantów: formy i znaczenia (s. 214). Wariantami formy nazywa się przypadki, w których zmienia się forma tej samej jednostki językowej, lecz znaczenie pozostaje niezmienne; warianty te mogą różnić się cechami funkcjonalnymi (stylistycznymi). Można powiedzieć, że jest to wąskie rozumienie wariantów językowych, mające pewną tradycję w naszej lingwistyce. Językoznawcy stosujący ten termin starają się jak najwyraźniej oddzielać warianty od synonimów. Wariantami znaczenia nazywa się różne jednostki językowe, które systemowo mają to samo znaczenie lub funkcję (np. synonimy absolutne), albo jednostki, z których jedna obok swojego właściwego znaczenia nabiera w użyciu także znaczenia drugiej. Warianty drugiego rodzaju znacznie poszerzają pojęcie wariantywności. Nie sposób nie zauważyć, że autorka mówi również o wariantach leksykalnych o zbliżonym znaczeniu: „Na podstawie tego samego lub bardzo zbliżonego znaczenia wariantywności podlegają jednostki leksykalne – wyrazy albo zleksykalizowane, nierzadko utarte połączenia wyrazowe”. (s. 164), a swoje stanowisko podsumowuje następująco: „Za warianty użycia we współczesnym języku litewskim należy uznać zjawiska językowe mające to samo lub bardzo zbliżone znaczenie i regularnie się powtarzające, między którymi w użyciu zachodzą relacje wariantywności – możliwości wzajemnego zastępowania się.” (s. 177; podkreślenie autorki). Przyjęte rozumienie wariantów pozwala autorce powiązać tradycyjną pracę nad kodyfikacją norm językowych z socjolingwistycznym spojrzeniem na wariantywne zjawiska użycia. 350 KALBOS KULTŪRA | 83 (s. 151–153, 215). Socjolingwistyczny charakter badań uzasadniany jest w wielu miejscach książki. Na przykład stwierdza się, że „w pracy nad kodyfikacją norm litewskiego języka ogólnego aspektowi oceniającemu dotąd właśnie brakowało ściślejszych powiązań z badaniami rzeczywistego użycia” (s. 217); ukazana zostaje relacja między socjolingwistyką, planowaniem językowym i kulturą języka (s. 121–122). W poszukiwaniu i znajdowaniu tych powiązań autorce pomaga nie tylko znajomość współczesnych prac socjolingwistycznych z innych krajów, lecz także zgłębianie tradycji kodyfikowania norm litewskiego języka ogólnego (temu poświęcona była zasadniczo pierwsza monografia), a także uwaga poświęcona starszym i współczesnym pracom z zakresu językoznawstwa litewskiego. To szczególnie cenna cecha w dzisiejszych czasach, gdy niejeden językoznawca lituanista młodszego pokolenia (częściej – językoznawczyni lituanistka) potrafi patrzeć na język ojczysty wyłącznie cudzymi oczami. Na uwagę zasługuje cecha monografii, jaką są starania o uporządkowanie różniącej się terminologii językoznawczej i, w razie potrzeby, zaproponowanie nowych terminów. Nieco skorygowano terminologię stylów funkcjonalnych. Styl, który w litewskim językoznawstwie określa się rozmaicie – stylem codzienno-potocznym, stylem mówionym, po prostu potocznym albo mówionym – w monografii nazwano codziennym (s. 42); warto przypomnieć, że właśnie ten termin Broniusowi Savukynasowi wydawał się poręczniejszy niż codzienno-potoczny (zob. Savukynas 1977: 19, przyp. 2). Proponuje się termin określający członków gniazda wariantów: „Wszystkie pozostałe człony gniazda wariantów, poza głównym, można by nazwać wariantami odpowiadającymi”; w tym przypadku nieodpowiedni jest termin warianty poboczne, ponieważ będzie potrzebny na dalszym etapie badania wariantów, „do określenia nierównorzędności wariantów pod względem norm” (s. 198). Celem jest stworzenie niesprzecznego systemu terminologicznego, przede wszystkim dotyczącego terminów używanych w naszym językoznawstwie w podobnym znaczeniu, często wymiennie. W podrozdziale „Przejawy wariantywności” omawia się terminy oznaczające zbliżone zjawiska (warianty, dublety, synonimy, konkurenty, odpowiedniki i zamienniki) oraz różne pojęcia określane tymi terminami (s. 140–196). Najobszerniej omawia się, rzecz jasna, pojęcie wariantów: rozumienie najwęższe i najszersze, strukturalne i funkcjonalne cechy wariantów, ich klasyfikację (s. 140–177; zob. też s. 201–211 o typach wariacji). Realizację jednego inwariantu – gniazdo wariantów i ukształtowane w nim relacje między wariantami – nazywa się wariacją (s. 163, przyp. 98; 201). Wariantywność autorka definiuje jako „najogólniejszą cechę zjawisk językowych, polegającą na tym, że w tym samym kontekście regularnie mają identyczne lub bardzo podobne znaczenie albo pełnią identyczną lub podobną funkcję, a więc mogą wzajemnie się zastępować.” (s. 192; podkreślenie autorki). R. MILIŪNAITĖ. Dabartinės lietuvių kalbos vartosenos variantai [Rec.] 351 Za najważniejsze przejawy wariantywności uznaje się warianty i synonimy; przedstawiono różne poglądy na relacje między tymi pojęciami (s. 132). Główną cechą synonimów i szeroko rozumianych wariantów jest wspólnota znaczeniowa jednostek językowych mających różną postać (s. 181). Autorka szczegółowo rozważa kwestię rozróżnienia synonimów i wariantów (s. 180–188), wyciąga pewne wnioski, ale, podkreśliwszy, że jest to kwestia trudna do rozwiązania (s. 183), nie stawia sobie za cel jej całkowitego „rozsupłania”. Jedno jest jasne: szeroko rozumiane warianty użycia obejmują część tych zjawisk językowych, które dotąd zwykle zaliczano do synonimiki (s. 128); synonimy „włącza się w pole widzenia wariantów zasadniczo tylko w takim zakresie, w jakim wiążą się z normatywnością” (s. 194). Do wariantów należą również zjawiska nienormatywne, lecz nie byłoby celowe uznawanie tych ostatnich za synonimy systemowe, ponieważ są przejawami innego systemu – nie języka ogólnego. Stąd też stwierdzenie: „Podobne zjawiska nienormatywne [mowa o konstrukcji kłaść na patelnię, używanej w znaczeniu «wkładać do patelni»] nasuwają pytanie, czy można je uznać za przedmiot badań nad synonimią składniową”. (s. 185). Autorka uważa, że termin synonimów byłby w tym przypadku uzasadniony, „[j]eśli będziemy szeroko rozumieć synonimy – jako zjawisko powszechnego użycia (nie tylko języka ogólnego), to z punktu widzenia norm języka ogólnego synonimy mogą pozostawać w relacji normy i umotywowanego użycia formy nienormatywnej” (s. 193, przyp. 112). Oczywiście niekodyfikowane środki językowe mogą być uznawane za synonimy kontekstowe, sytuacyjne. Autorka niejako rozwija tezę Aldonasa Pupkisa, że „wariantywność i synonimika nie są zjawiskami ściśle odrębnymi i całkowicie od siebie niezależnymi; w pewnych miejscach się przecinają i krzyżują, a w rozwoju języka jedne mogą przechodzić w drugie” (s. 132), i stwierdza: „Część wariantów z czasem nabiera pewnych odcieni znaczeniowych, dodatkowych cech i staje się już nie konkurującymi wariantami, lecz synonimicznymi środkami wyrazu” (s. 90). Mówiąc o synonimach, można zwrócić uwagę na drobny szczegół. W monografii przypomina się, że w litewskim językoznawstwie grupy synonimów zwykle nazywa się szeregami synonimów lub ciągami synonimów, a spośród językoznawców używających tego drugiego terminu wymienia się tylko Alvydasa Umbrasasa (2004) (s. 197). Dobrze wiem, że termin ten zaproponował Stasys Keinys i preferuje go w porównaniu z połączeniem szereg synonimów (zob. także jego artykuł ciąg synonimów; odsyłacz do tego artykułu znajduje się przy haśle szereg synonimów KTŽ 1990: 183). W pierwszej monografii autorki o konkurencji środków językowych była tylko wzmianka (zob. Miliūnaitė 2003: 40; 57, przyp. 32; 167), obecnie zaś stała się ona jednym z centralnych pojęć wariantywności (s. 188–190); mowa jest o konkurencji wariantów i jej stopniach (s. 211–213). Litewscy językoznawcy terminów kon- 352 KALBOS KULTŪRA | 83 konkurencję stosuje się głównie przy omawianiu zmian języka, w odniesieniu do przypadków, w których jeden środek wyrazu wypiera z użycia inny, zwłaszcza gdy w miejsce wariantu zalecanego w języku ogólnym używane są warianty niezalecane, niezakodowane. A zatem jest to wyraźnie podejście diachroniczne. Właśnie takie podejście przed laty przedstawił Aleksas Girdenis: termin „konkurencja” „jest szeroko stosowany w językoznawstwie diachronicznym <...>. <...> zazwyczaj przez pewien czas konkurują ze sobą jakieś zjawiska językowe. Powiedzmy, że istniała konstrukcja celownika z imiesłowem, dativus absolutus, a potem ustąpiła miejsca konstrukcji z imiesłowem przysłówkowym. To jest prawdziwa konkurencja w rozumieniu diachronicznym”; zjawiska konkurencji postrzegane synchronicznie „można by opisywać jako opozycję stylistyczną. Wyobrażam sobie takie przypadki: Ludzie wrócili, śpiewając i Ludzie odśpiewali” (cytat z transkrypcji wypowiedzi Aleksoasa Girdenisa podczas posiedzenia komisji habilitacyjnej na Uniwersytecie Wileńskim 8 lutego 1996 r.). Rita Miliūnaitė nie jest aż tak kategoryczna; uważa, że te same terminy związane z konkurencją mogą w kulturze języka i stylistyce oznaczać nieco odmienne pojęcia: „w stylistyce konkurencję przenosi się z relacji między zjawiskami językowymi, kształtujących się w użyciu na przestrzeni dłuższego czasu, na konkurencję środków wyrazu w chwili ich wyboru” (s. 189); „w odróżnieniu od stylistyki za konkurujące uznaje się warianty nie w chwili wyboru ich do użycia, lecz wtedy, gdy w użyciu, w określonym kontekście, są regularnie stosowane wymiennie, bez względu na ich relację do kodyfikacji” (s. 190). Warto tu choć pokrótce, odwołując się do nowszych publikacji, przypomnieć pojęcie konkurencji w językoznawstwie czeskim, ponieważ to z niego przejęto tę koncepcję do stylistyki litewskiej. Czescy językoznawcy również rozumieją konkurencję dwojako: albo jako proces, w którym środek lub kilka środków wyrazu zostaje wypartych przez środek synonimiczny, albo jako dawanie pierwszeństwa jednemu środkowi wyrazu w porównaniu ze środkami synonimicznymi. Konkurencję rozumie się zatem jako zjawisko dynamiczne, które można badać jako zmianę albo jej następstwa i przejawy „w synchronicznym przekroju języka”; dlatego rozróżnia się konkurencję środków językowych i paralelność (paralelnost). Zwolennicy tego poglądu nie mówią o konkurencji, gdy chodzi o oczywiste współwystępowanie środków dubletowych (paralely), określających pewne znaczenie lub pełniących pewną funkcję. Ostatnio w językoznawstwie czeskim najczęściej nie rozróżnia się konkurencji i paralelności; konkurencję definiuje się jako używanie różnych środków do wyrażenia tej samej treści, jako taką możliwość z punktu widzenia systemu, tj. jako zbiór środków językowych udostępnianych przez system języka na potrzeby aktu komunikacji lub różnych typów komunikacji (zob. Martincová 1997: 161; Jelínek 2002: 223). R. MILIŪNAITĖ. Dabartinės lietuvių kalbos vartosenos variantai [Rec.] 353 Rozwijając koncepcję konkurencji środków wyrazu, warto jeszcze zastanowić się nad kompletem terminów roboczych utworzonych od czasownika konkurować. Dość już ugruntowane i niebudzące wątpliwości są terminy konkurenci, konkurujące (warianty), konkurencja, być może także konkurencyjna (forma wyrazu). Tymczasem w tabeli „Cechy wariantów” (s. 161) znajdujemy przymiotnik konkurencingas, a jako jego rzeczownikowy odpowiednik — konkurenciškumas. A może konkurencingumas? Albo konkurentiškas i konkurentiškumas? Ponieważ termin konkurencji został przejęty metaforycznie z ekonomii lub innych nauk społecznych, wszystkie terminy z tej grupy pojawiające się w językoznawstwie mogłyby opierać się na kodyfikacji przyjętej w tych naukach1. Związek wariantów z innymi przejawami wariantywności podsumowano następująco: „Synonimy ukazują różnorodne możliwości użycia wariantów, dublety świadczą o tym, że wariantywność jest nadmiarowa i być może należy ją wyeliminować, a konkurenci pokazują relacje między wariantami pod względem ich zakorzenienia w użyciu” (s. 193). W całej monografii, w wielu jej miejscach, autorka wyodrębnia i uwydatnia stylistyczny poziom badania wariantywności. Jedną z charakterystyk użycia, opartą na sposobie posługiwania się językiem, jest opis z uwzględnieniem tak zwanych stylów użycia; na tej podstawie rozróżnia się użycie swobodne (nieoficjalne) i oficjalne (s. 34–47). „Być może najważniejszym kryterium staje się opozycja oficjalność–swoboda. Na tej osi współczesne użycie języka litewskiego osiągnęło pewną równowagę: środki wyrazu językowego coraz bardziej różnicują się według tego kryterium zarówno w postaci pisanej, jak i mówionej”; „nie sprawdzają się już dawne, dość wiarygodne kryteria opozycji język pisany–mówiony oraz publiczny–prywatny”; „o użyciu języka ogólnego coraz bardziej decydują cel użycia i adresat” (s. 216–217); „swobodne użycie kształtuje się jako odrębny styl językowy” (s. 47). Do stylistyki zalicza się badanie naruszeń normy motywowanych względami stylistycznymi (s. 196). Na przykład użyty w kontekście przytoczonym na s. 194–195 „złożony wyraz prausti magistralę <...> narusza normy językowe” (s. 195), ale ta metafora wydaje się umotywowana stylistycznie (por. Nadeszły długotrwałe deszcze, moczyły, przetoczyły się przez Wilno przez cały tydzień]. Balt. LKŽ X 583). (O stylistycznym poziomie języka zob. też s. 50; 90; 112; 173, przyp. 105; 195.) Miejscami autorka koryguje swoje wcześniejsze poglądy i sformułowania. Oto stwierdza się, że „ze względu na swoją niejednorodność styl publicystyczny należy podzielić na co najmniej dwie części — informacyjną i ekspresywną. W poradnikach językowych to 1 Pavyzdžiui, Rūtos Vainienės Ekonomikos terminų žodyne (Vilnius: Tyto alba, 2005) yra konkurencija, konkurencingumas ir konkurencinis pranašumas (p. 139–140). Žodyne skaitome padėkė neįvardytiems kalbininkams, bet jame, deja, nėra įrašo apie aprobaciją Valstybinėje lietuvių kalbos komisijoje, tad nieko negalima pasakyti apie žodyne pateikiamų terminų kodifikacijos lygį. 354 KALBOS KULTŪRA | 83 zrobiono nie całkiem precyzyjnie, nazywając stylem publicystycznym tylko jego część ekspresywną i oddzielając ją od informacyjnej” (s. 41, przyp. 22; autorka monografii jest redaktorką i jedną z autorek kilku poradników językowych). Zasadniczo zgadzam się z taką korektą, muszę jednak stwierdzić, że oddzielenie stylu informacyjnego od publicystycznego nie było błędem — po prostu przyjęto inne podejście do podziału stylów. Powiedzmy, że w angielskiej tradycji stylistycznej styl prasowy (tj. informacyjny) oddziela się od publicystycznego (zob. Galperin 1971: 306–318; autorem podrozdziału „Styl prasowy” jest V. L. Nayer (Nayer)), natomiast w stylistyce rosyjskiej styl prasowy uznaje się za centrum stylu publicystycznego; używa się nawet podwójnej nazwy laikraštinis-publicistinis (газетно-публицистический), czyli styl prasowo-publicystyczny (zob. Стилистика 2007: 116). Przez długi czas pozostając pod wpływem stylistyki rosyjskiej i mając gazety oraz publicystykę podobne pod względem stylu i gatunków, w ten sam sposób dzieliliśmy także style; w ciągu kilku dziesięcioleci ukształtowała się więc taka sama jak w Rosji tradycja podziału stylów języka litewskiego oraz ich odmian (podstylów, gatunków). Aż do odzyskania niepodległości takie lingwistyczno-stylistyczne podejście, rzecz jasna, odpowiadało stylistycznej rzeczywistości języka. Być może także teraz jest jeszcze za wcześnie, by przejmować założenia stylistyki angielskiej lub innej stylistyki zachodniej. Zdecydowanie zmienić utrwaloną klasyfikację stylów można by dopiero po dogłębnym zbadaniu współczesnego użycia z punktu widzenia stylu (a więc po zgromadzeniu wiarygodnych danych) i jasnym sformułowaniu kryteriów podziału stylów. Kilka słów o rozróżnianiu jednostek języka (systemu) i mówienia (wypowiedzi). W pracach naszych językoznawców te same nazwy jednostek są rozumiane różnie. Autorka jest pod tym względem konsekwentna, ale czytelnikowi przydałoby się wyjaśnienie, dlaczego wybrano właśnie takie podejście. Powołując się na Podstawy nauki o języku Jonasa Palionisa (1985), stwierdza się, że „fonemy i morfemy są jednostkami języka, natomiast wyrazy, połączenia wyrazowe i zdania – jednostkami mówienia” (s. 153–154). W pracach innych autorów znajdujemy jednak nieco odmienne ujęcie terminu zdanie. Na przykład w Słowniku terminów językoznawczych podano swoiste przejściowe określenie: „Zdanie jest podstawową jednostką językową o konkretnym charakterze, wyrażającą myśl, dlatego samo należy do mowy. (mówienia). <...> Jednak typy struktury składniowej zdania należą do poziomu bardziej abstrakcyjnego – do języka.” (KTŽ 1990: 175). Nieco inaczej (moim zdaniem – najtrafniej) omawianą relację określił Vitas Labutis (1994: 57): „Właściwym faktem komunikacyjnym jest indywidualne zdanie tekstu, ściśle związane z kontekstem i sytuacją użycia. Obecnie dla takiego zdania tekstu stosuje się termin „wypowiedź” lub „fraza”. <...> Najważniejsze, R. MILIŪNAITĖ. Dabartinės lietuvių kalbos vartosenos variantai [Rec.] 355 że rozróżniamy wypowiedź jako jednostkę komunikacji i zdanie jako jednostkę systemu językowego.” (Wszędzie podkreślono w cytacie). Publiczne wypowiedzi tych dwojga naszych językoznawców na temat obecnego stanu języka litewskiego, miejsca różnych odmian języka pokazują, że istnieje nie tylko odmienny, ale wręcz przeciwstawny pogląd na język ogólny i na zmiany językowe. Zależy to od tego, jaką rolę przypisuje się językowi ojczystemu. Słyszymy głosy, że wszystkie odmiany języka (w tym także żargony?) są sobie równe, że język litewski zmienia się w sposób naturalny, bo najważniejsze jest zaspokajanie potrzeb komunikacyjnych, a pewne zacieranie obrazowości, książkowość (z jednej strony) i kolokwializacja (z drugiej) są czymś normalnym. Rita Miliūnaitė inaczej postrzega sytuację naszego języka; nie uważa, że wszystko ułoży się samo, i nie zgadza się z próbami przejęcia egalitaryzmu — poglądu o równości wszystkich odmian i sposobów posługiwania się językiem (s. 131). Twierdzi, że rozwój języka ogólnego utracił równomierność, zakresy jego użycia się kurczą, przybywa nieskodyfikowanych środków wyrazu, a język pisany utracił „status jednolitego i dobrze zorganizowanego tworu językowego” (s. 83), i podsumowuje: „A zatem już teraz jasne jest, że nasilanie się zjawisk peryferyjnych, a także bezpośrednie przenikanie obcych elementów (z różnych poziomów języka) do uzusu rozmywa swoistość języka litewskiego” (s. 85). Wyważoną opinię wyraża na temat naśladowców poprawności politycznej na Litwie: nie ma żadnego powodu, by przyjmować narzucane przez inne języki mody na używanie lub zakazywanie używania takich czy innych słów; należy uwzględniać rodzime tradycje użycia tych słów oraz system znaczeń. To nie tylko opinia językoznawczyni, która zgromadziła cenne doświadczenie badaczki współczesnego języka, lecz także stanowisko użytkowniczki języka ojczystego, która bierze za niego odpowiedzialność i troszczy się o jego los, teraźniejszość i przyszłość. Czytając nową monografię Rity Miliūnaitė, trudno nie zwrócić uwagi na pewne swoiste, a zarazem miłe dla oka elementy etykiety językowej dzieła naukowego. Oto podziękowania autora dla recenzentów, redaktorów, wydawców i innych osób zwykliśmy czytać na końcu przedmowy do książki, tutaj zaś Podziękowanie stanowi odrębną część książki (jak niekiedy można zobaczyć w pracach naukowych autorów zachodnich). Nie mamy jednej ustalonej tradycji określania w tekście autora, o którym wspominamy, którego cytujemy lub na którym się opieramy, gdy nie poprzestajemy na zwykłym odsyłaczu do źródła (skrócie nazwisko, rok, strona w nawiasie): albo przy nazwisku podajemy tylko inicjał imienia, albo przy pierwszym wspomnieniu podajemy pełne imię, a później używamy już samego nazwiska, jak to zwykle bywa w codziennej rozmowie, gdy określa się osobę trzecią, nieobecną — sąsiada, współpracownika, a nawet jakiegoś dostojnika. Mo- 356 KALBOS KULTŪRA | 83 nografii, nie obawiając się powtórzeń, za każdym razem konsekwentnie w całej książce autor wspominany w tekście jest określany imieniem i nazwiskiem. Można by rzec: stylem wyższym, bardziej oficjalnym, z większym szacunkiem. Żaden cytowany autor nie zostaje skrytykowany, poniżony ani wyśmiany, nawet wtedy, gdy autorka monografii zasadnie wyznaje odmienny pogląd. Na przykład w publikacjach z dydaktyki języka litewskiego pojawiają się nieuzasadnione propozycje, by język wyrażany za pomocą dźwięków lub znaków graficznych nazywać odpowiednio mową albo pismem, choć mamy dość mocną tradycję używania w tym przypadku terminów język mówiony i język pisany. Autorka monografii trzyma się tych ostatnich terminów, ale nie potępia autorek owych dość dziwacznych propozycji, tylko wskazuje, że istnieje również inne ujęcie tych terminów, i przytacza tę odmienną opinię (s. 34, przyp. 11). Ocena poglądów, z którymi autorka się nie zgadza lub co do których ma wątpliwości, jest pięknie łagodzona litotami: „przeniesienie tej cechy [mowa o skodyfikowanych normach języka ogólnego] do powszechnego uzusu i poszukiwanie błędów językowych w dialektach czy socjolektach to p e w n e g o r o d z a j u n i e p o r o z u m i e n i e” (s. 23); „mówienie o powszechnym uzusie jako podstawie kodyfikacji w y d a j e s i ę z b y t ś m i a ł e” (s. 21; rozstrzelono w cytacie). Czytelnik recenzji może odnieść wrażenie, że recenzowana praca jest bardzo obficie cytowana. Rzeczywiście. Główne tezy monografii, definicje i podsumowania, które uznałem za konieczne omówić w recenzji, autorka sformułowała tak precyzyjnie i jasno, że obawiałem się, iż parafrazując je, zamiast przytaczać dosłownie, sprzeniewierzę się prawdzie naukowej. Książka została napisana wzorowym stylem naukowym, rzeczowym. Z drugiej strony, jak już powiedziano, autorka nie jest jedynie obiektywną, chłodną badaczką zjawisk językowych; dobrze rozumie, że bada język ojczysty, dlatego obok rzeczowego wywodu pojawia się też bardziej emocjonalne słowo, obrazowsze sformułowanie, dostrzegamy bardziej wyrazisty okres. Recenzję chciałbym więc zakończyć jeszcze jednym cytatem z monografii Rity Miliūnaitė — przejściem od stwierdzeń do imperatywu skierowanego do językoznawców: „Łatwo socjolingwistom na świecie badać najrozmaitsze drobne różnice językowe w najbardziej egzotycznych, peryferyjnych obszarach uzusu <...>, gdy metodologia jest już dopracowana, istnieje doświadczenie, zgromadzono pewną liczbę badań i dostępny jest kontekst użycia różnych języków, który można porównywać statystycznie. Na razie nie możemy sobie pozwolić na luksus trwonienia sił na błahe, nieprzydatne, choć może na pozór przyciągające wzrok kwestie; badania socjolingwistyczne nie powinny być celem samym w sobie, prowadzone wyłącznie dla przyjemności samego badania. Obecna sytuacja języka litewskiego skłania do skupienia się na żywotnie ważnych zmianach językowych, abyśmy mogli nie tylko zrozumieć, co dzieje się w uzusie, lecz także wykorzystać wyniki badań w planowaniu językowym” (s. 138). R. MILIŪNAITĖ. Dabartinės lietuvių kalbos vartosenos variantai [Rec.] 357 LITERATŪRA Galperin I. R. 1971: Stylistics, Moscow: Higher School Publishing House. Jelínek M. 2002: Konkurence výrazová. – Encyklopedický slovník češtiny, Praha: Nakladatelství Lidové noviny, 223–225. KTŽ 1990: K. Gaivenis, S. Keinys. Kalbotyros terminų žodynas, Kaunas: Šviesa. Labutis V. 1994: Lietuvių kalbos sintaksė. I dalis, Vilnius: Vilniaus universiteto leidykla. Martincová O. 1997: Na okraj konkurence slovotvorných prostředků. – Slovo a slovesnost 58 (3), 161–164. Miliūnaitė R. 2003: Lietuvių kalbos gramatikos norminimo pagrindai, Vilnius: Lietuvių kalbos instituto leidykla. Savukynas B. 1977: Leidinio paskirtis ir kalba. – Žmonės ir kalba, Vilnius: Mokslas, 15–22. Стилистика 2007: Стилистика и литературное редактирование. Под ред. В. И. Максимова. 3-е изд., Москва: Гардарики. KAZIMIERAS ŽUPERKA Šiaulių universitetas P. Višinskio g. 38, LT-76352 Šiauliai [email protected] 358 KALBOS KULTŪRA | 83