R. Gary „europietiško auklėjimo” norminis vertimo ekvivalentiškumas

A. LeonAvičienė. R. Gary Normatywna ekwiwalencja przekładu „Europejskiego wychowania” 257 AURELIJA LEONAVIČIENĖ Uniwersytet Technologiczny w Kownie vytauto Didžiojo universitetas R. GARY EUROPEJSKIE WYCHOWANIE Każdego roku na Litwie ukazuje się coraz NORMINIS VERTIMO EKVIVALENTIŠKUMAS więcej przekładów literatury pięknej i niebeletrystycznej. Przekłady tekstów literackich otwierają przed czytelnikami różne kultury, tworzą ciągłość myśli estetycznej w innym środowisku językowym. Język tekstów przekładowych kształtuje wyczucie językowe czytelników, zwłaszcza dzieci i młodzieży, oraz rozumienie stylu, dlatego przekład tekstów literackich jest przede wszystkim działaniem kulturowym, a dopiero potem – komercyjnym. Tezę tę potwierdza myśl literaturoznawcy Vytautasa Kubiliusa, wypowiedziana podczas inauguracyjnego zebrania Centrum Tłumaczy, że decydujący wpływ na litewską mentalność i możliwości ekspresji literackiej wywarły nie książki oryginalne, lecz przekłady1. W 2008 roku na Uniwersytecie Witolda Wielkiego odbyła się międzynarodowa konferencja naukowa „Romain Gary – człowiek Wschodniej i Zachodniej Europy: pisarz-rezystent, liryczny błazen, wizjoner”, poświęcona twórczości jednego z najwybitniejszych francuskich pisarzy XX wieku, R. Gary’ego (É. Ajar). Literaturoznawcy i krytycy z różnych krajów (D. Bellos, N. Gelas, N. Rocton, V. Skrupskelytė i in.) omówili swoisty styl utworów R. Gary’ego, różnorodność tematów, gatunków i motywów, a także aktualność jego twórczości we współczesnym społeczeństwie2. Twórczość pisarza nie pozostała niezauważona również przez litewskich wydawców, którzy w dość krótkim czasie pospieszyli z wydaniem przekładów wielu jego utworów: Życie przed sobą (La vie devant soi), 1992, 2008, 2009; Obietnica poranka (La promesse de l’aube), 1999, 2009; Edukacja europejska (Éducation européenne), 2001; Pański bilet traci ważność za tą granicą (Audelà de cette limite votre ticket n’est plus valable), 2008; Blask kobiety (Clair de femme), 2009; Latawce (Les Cerfs-volants), 2010 i in. W niniejszym artykule analizowany jest przekład pierwszej powieści, która przyniosła pisarzowi sławę — Edukacji europejskiej, docierający do litewskich czytelników jako jeden z 1 K u b i l i u s v. 2003: tłumacze dźwigają wielki ciężar kultury. Przemówienie wygłoszone podczas założycielskiego 2 vertėjų centro susirinkimą. – Literatūra ir menas, 2003 11 07. więcej na ten temat zob. Darbai ir dienos 51, 2009, 61–249. 258 KALBoS KuLtūRA | 83 pierwszych (kilka lat wcześniej wydano przekład książki Życie przed sobą). celem badania jest przeanalizowanie normatywnej ekwiwalencji przekładu tej 227-stronicowej powieści oraz ustalenie, w porównaniu z tekstem oryginału, czy przekład tłumacza Algirdasa Krančiukasa pozwolił Edukacji europejskiej R. Gary’ego przemówić do litewskich czytelników w sposób semantycznie i stylistycznie ekwiwalentny — przekazać estetyczną komunikację tekstu i właściwości indywidualnego stylu artystycznego. Uwzględniając ten cel i wybierając jako przedmiot badania środki wyrazu wspomnianego utworu oraz jego przekładu, postawiono kilka zadań: 1) omówić teoretycznie ekwiwalencję tekstu przekładu i jeden z jej rodzajów — normatywną ekwiwalencję przekładu, 2) przeanalizować badany materiał (tekst przekładu i oryginału) pod kątem ekwiwalencji normatywnej, zebrać dane analityczne oraz ocenić je ilościowo i jakościowo, 3) przeanalizować i podsumować wyniki przeprowadzonego badania. Badanie przeprowadzono, stosując metody porównawczą, ilościową, analizy lingwistycznej oraz opisową. W teoretycznej części artykułu oparto się na pracach przedstawicieli fundamentalnych i najnowszych teorii przekładu (E. Nidy [Naidy], W. Kollera, P. Newmarka, B. Osimo, M. Baker i in.), badaczy stylistyki (K. Župerki, V. Žilinskienė i in.) oraz specjalistów w dziedzinie kultury języka (A. Pupkisa, R. Miliūnaitė i in.). O aktualności tego badania decydują duża popularność dzieł R. Gary’ego na Litwie, znaczne zainteresowanie krytyków literackich twórczością i językiem tego autora, konieczność stymulowania rozwoju krytycznej myśli przekładoznawczej w kraju oraz jakości przekładu. 1. OGÓLNE POJĘCIE EKWIWALENCJI PRZEKŁADU W teoriach przekładu podejmuje się próbę ustalenia i zdefiniowania określonych kryteriów dobrego przekładu, odpowiadającego tekstowi oryginalnemu, dlatego nieuchronnie pojawia się kwestia ekwiwalencji przekładu. Pojęcie ekwiwalencji zależy od tego, co w danej teorii przekładu uważa się za jednostkę przekładu i obiekt przekładu, jak traktuje się proces przekładu i jego cel oraz na jakim stanowisku filozoficznym (Arystotelesa czy Platona) opiera się rozważania o języku. Mająca na Litwie długie tradycje teoria przekładu prawidłowych odpowiedników (J. I. Recker) oraz teoria przekładu oparta na lingwistyce strukturalnej (A. W. Fiodorow, G. Mounin, W. Koller i in.) za przekład równoważny uważały taki tekst, którego poszczególne jednostki językowe zostały ekwiwalentnie przetłumaczone z vertimo kultūros ypatumus ir teksto stilių. Minėtose vertimo teorijose teksjęzyka oryginału, uwzględniając to, że równoważność rozumiano jako A. LeonAvičienė. R. Gary Normatywna ekwiwalentność przekładu europejskiego wychowania 259 suma jednostek. Strukturalistyczne podejście do przekładu nie zawsze pozwalało podążać drogą nadmiernie teikti viso teksto prasmę, dvasią, papildomas teksto reikšmes, kėlė pavojų sformalizowanego przekładu. Twórca teorii dynamicznego ekwiwalentu przekładowego E. Nida, podkreślający znaczenie komponentów semantycznych i teoretycznie uzasadniający transformacyjny model przekładu oraz metodę analizy komponentowej, uważał, że przekład ekwiwalentny jest tekstem, który przekazuje oryginał za pomocą najbliższych naturalnych ekwiwalentów, przede wszystkim semantycznie, a następnie stylistycznie, z uwzględnieniem adresata i jego reakcji (1989: 229–231). Nieco inaczej ekwiwalentność przekładu określana jest w sytuacyjnej teorii przekładu: ekwiwalentność tekstu oryginału i tekstu przekładu opiera się na ekwiwalentności sytuacji językowych w różnych kulturach, z uwzględnieniem znaczenia sytuacji językowej i niejęzykowej (ekstralingwistycznej) (J. P. Vinay, J. Darbelnet, V. G. Gak, J. C. Catford). Przedstawiciele socjolingwistycznej teorii przekładu (M. Pergnier i in.) opierali się na założeniu, że historyczne i społeczne warunki językowe uczestników komunikacji oraz kody mowy są różne, dlatego w celu osiągnięcia równoważności oryginału i przekładu należy dążyć do tego, aby społeczne kody komunikatu się pokrywały, tzn. aby czytelnik właściwie zrozumiał przekład i go rozpoznał. Ekwiwalentność przekładu w tej teorii opierała się na tożsamości społecznych kodów językowych. wszystkich ekwiwalentnych tekstprzekładowa teoria interpretacyjna (M. Lederer, D. Seleskovitch i in.), w przeciwieństwie do wcześniejszych teorii przekładu, których podstawą była arystotelesowska teoria znaku, a przekład uważano za przejście od środków do celu, opierała się na hermeneutycznym pojmowaniu języka i traktowała język jako działalność twórczą (logos) w sensie platońskim, dlatego traktowała przekład jako interpretowanie i odtwarzanie tekstu. Przedstawiciele tych teorii podejmowali i nadal podejmują (F. Israël, F. Herbulot) kwestie ekwiwalencji przekładu, znaczenia sensu tekstu i interpretowania tekstu oraz uważają, że ekwiwalentny tekst przekładu jest tekstem oryginalnym przekazanym za pomocą ekwiwalentów kognitywnych i emocjonalnych (Lederer 1994: 50–55). Inne pojmowanie ekwiwalencji przekładu przedstawiła komunikacyjna teoria przekładu (O. Kade, P. Newmark i in.). ich przedstawiciele jakby na nowo podzielili wszystkie teorie przekładu na dwie grupy: a) semantyczne teorie przekładu, w taki czy inny sposób pozostające pod wpływem myśli teoretycznej E. Nidy, oraz b) komunikacyjną teorię przekładu. W tej ostatniej teorii ekwiwalentność tekstu oryginału i przekładu wiąże się z dążeniem do efektywności komunikacji, kanałem relacji adresata i adresanta, pozwalającym doprecyzować znaczenie tekstu, oczekiwać określonej reakcji adresata w danym czasie i społeczeństwie. takie stanowisko pokazuje, że w komunikacyjnej teorii przekładu równoważność opiera się bardziej nie na semantycznym, lecz 260 KALBoS KuLtūRA | 83 ekwiwalentnością retoryczną. Podobnym podejściem kierują się także inne pragmatyczne teorie przekładu, w których zwraca się uwagę na wewnętrzną i zewnętrzną rzeczywistość tekstu oraz różne poziomy kontekstu: a) kontekst okoliczności komunikacji, b) sytuacyjny, c) interakcyjny, d) epistemiczny i inny kontekst. Ekwiwalentność przekładu w tych teoriach określana jest za pomocą pewnych kryteriów pragmatycznych; na przykład podstawę ekwiwalentności przekładu w teorii skoposu (K. Reiss, H. J. Vermeer i in.) stanowi realizacja celu tekstu oryginalnego. Niezależnie od tego, jak różnorodne byłyby koncepcje i interpretacje ekwiwalencji tekstu w teoriach przekładu, tekst zawsze realizuje się za pomocą określonych środków językowych. Dlatego nieuchronnie istotny staje się problem jakości języka. W pracach z zakresu krytyki przekładu często podnosi się kwestie odpowiedniości środków językowych i stylistycznych (postylu, gatunku), problem przestrzegania norm języka ogólnego, analizuje się celowość i odpowiedniość wyboru społecznego kodu językowego itp. Współczesna krytyka przekładu, oceniając ogólną ekwiwalencję tekstu przekładu, analizuje cały tekst, jego cel, treść komunikacyjną, aspekty pragmatyczne, kontekst społeczno-kulturowy, treść semantyczną przekładu oraz jakość języka. Pozwala to łączyć ze sobą kilka rodzajów ekwiwalencji tekstu przekładu: 1) treściową, 2) funkcjonalną, 3) komunikacyjną, 4) pragmatyczną, 5) sytuacyjną, 6) formalną, 7) normatywną (Leonavičienė 2010: 16–20). 2. EKWIWALENCJA NORMATYWNA – JEDEN Z RODZAJÓW EKWIWALENCJI PRZEKŁADU Termin „ekwiwalencja normatywna” należy dokładniej przeanalizować. Już dawno w teorii przekładu omówiono, że tłumaczenie tekstu nie jest wyłącznie działaniem językowym, że tekstu nie można uważać za obiektywnie daną rzecz, a czytelnika – za niezależny podmiot. W przekładzie i, jak stwierdza się w filozofii fenomenologicznej, „cel interpretacji obejmuje proces dialektyczny, uwzględniający interesy czytelnika i autonomię tekstu. Poświęcenie któregokolwiek z biegunów tego kontinuum oznacza niezrozumienie tekstu. <...> jednak zadaniem interpretacji nie jest próba zrekonstruowania świata tekstu, lecz umożliwienie tekstowi przemawiania do interesów czytelnika” (Mickūnas, Steward 1994: 173). chcąc, aby tekst przemawiał do czytelnika i był właściwie rozumiany, tłumacz musi posługiwać się najważniejszym środkiem – językiem. jego użycie nie może być chaotyczne, samocele, nieuwzględniające prawidłowości systemu języka przekładu, normy, tendencji użycia i języka A. LeonAvičienė. R. Gary Normatywna ekwiwalencja przekładowa europejskiego wychowania 261 stosowanie stylistycznych i gatunkowych środków wyrazu. uwzględnianie wszystkich tych kwestii pomaga dążyć do efektywnej więzi z czytelnikiem (adresatem), zaspokajać jego oczekiwania, co z kolei decyduje o normatywnej ekwiwalencji przekładowej. jednym z najważniejszych kryteriów normatywnej ekwiwalencji przekładowej jest przestrzeganie norm językowych. Jedne normy językowe są skodyfikowane (ustalone przez naukowców), inne – nieskodyfikowane (pewne utrwalone zasady i prawidłowości użycia języka – rzeczywiste użycie języka). Za błąd języka przekładu uważa się naruszenie skodyfikowanych norm językowych. Naruszenia te mogą wynikać z wpływu socjolektu, dialektu zawodowego, gwar oraz obcego języka oryginału. Błędy tego rodzaju – przenoszenie formalnych elementów języka oryginału do tekstu języka przekładu – omawiał klasyk teorii przekładu e. nida. Opierając się na bogatej praktyce przekładowej, twórca teorii przekładu dynamicznej ekwiwalencji stwierdził, że formalne elementy języka oryginału pojawiają się w tekście przekładu najczęściej, gdy: 1) tłumacze są „obcokrajowcami i niewystarczająco dobrze znają język przekładu”, dlatego, nie znając struktur języka przekładu, nieuchronnie przenoszą do przekładu znane im struktury języka oryginału, 2) tłumacz może przejawiać stronniczość lingwistyczną: czując przesadny szacunek dla języka oryginału, „stara się włączyć do tekstu przekładu zbyt wiele formalnych odpowiedników”, dlatego „z takiego przekładu powstaje kalka”, 3) tłumacz ma skłonność do egzotyki i przyznaje pierwszeństwo językowi oryginału, którego opanowanie wymagało dużego wysiłku, dlatego, nadając szczególne znaczenie formie i wyrażeniu języka oryginału, również przenosi niemało elementów formalnych (nida 1989: 232). Wspomniane przez e. nidę elementy formalne, czyli formalne odpowiedniki, są niezgodnymi z normami i uzusem języka przekładu kalkami różnych poziomów języka, przejętymi z języka oryginału. Normatywna ekwiwalencja przekładu obejmuje nie tylko normy języka ogólnego, lecz także normy poszczególnych stylów i ich wariantów (podstylów, gatunków). „Normami stylów nazywa się językowe zwyczaje społeczeństwa polegające na stosowaniu w odpowiednich sferach komunikacji środków i sposobów właściwych danemu stylowi funkcjonalnemu. są wewnętrznymi, częściowymi normami języka ogólnego: bardziej szczegółowo różnicują ten język, określają zakresy użycia jego jednostek.“ (Župerka 2001: 95). Normy stylistyczne poszczególnych poststylów i gatunków są wariantami norm określonego stylu funkcjonalnego, konkretną realizacją wariantu normy stylistycznej. Normy stylów, poststylów i gatunków nie są tak rygorystyczne jak normy językowe, są pojmowane jako tendencja do używania określonych dyferencjalnych środków stylistycznych, częstszy ilościowy rozkład nacechowanych i nienacechowanych środków językowych, warunkujący właściwości stylistyczne języka (Žilinskienė 2005: 28–44; Leonavičienė 2007: 85–96). 262 KALBoS KuLtūRA | 83 norm użycia cech gramatycznych. Stylistyczna norma leksyki zazwyczaj jest tendencjami. Jak twierdzi L.j. Calvet (1994), style i visų funkcinių stilių kalbos reikalavimai apima tam tikras leksikos ir grarejestry mowy nie mają odpśrodki (morfologiczne i syntaktyczne) są dobierane z lengviau apibrėžti nei gramatinių formų, konstrukcijų, sakinių tipų vartojimo systemu języka ogólnego, różni się tylko ich selekcja i częstotliwość użycia. kirų sintaksinių sistemų, todėl konkrečioje kalbos realizacijoje gramatinės Częstsze tendencje użycia lub kodyfikację normy stylistycznej przedstawiają słowniki, gramatyki, stylistyki oraz opracowania dotyczące kultury języka. Przestrzeganie tych tendencji pozwala tłumaczowi stylistycznie ekwiwalentnie przekazać tłumaczony tekst. i odwrotnie – nieprzestrzeganie cząstkowych norm językowych (wymogów stylistycznych) zakłóca styl tekstu, uniemożliwia osiągnięcie normatywnej ekwiwalencji przekładu, a w dłuższej perspektywie, poprzez nieostrożną zmianę którejkolwiek cząstkowej normy językowej, może zaszkodzić całemu systemowi języka ogólnego. O tym, czy tekst przekładu jest ekwiwalentny lub nieekwiwalentny pod względem normatywnym, można wnioskować na podstawie jakości języka całego tekstu lub jego większej części. tak twierdzi niemiecki teoretyk przekładu W. Koller (2001), który badał normatywną ekwiwalencję przekładu. jego zdaniem ekwiwalencja normatywna jest tylko jednym z typów ekwiwalencji tekstu przekładu, pozwalających oceniać ogólną ekwiwalencję tekstu. kwestię normatywności języka przekładu porusza także znana teoretyczka przekładu M. Baker (1993, 1999). stosując metody lingwistyki korpusowej i badając wielojęzyczne korpusy, stwierdziła, że teksty przekładów bywają często jaśniejsze, bardziej jednoznaczne niż oryginał i w większym stopniu odpowiadają normom gramatycznym niż teksty w języku oryginału. Jakość tłumaczenia szczególnie podkreśla także włoski teoretyk przekładu B. Osimo w książce Tłumaczenie i jakość. Tłumaczenie w środowisku akademickim i profesjonalnym. Oprócz wielu innych wymagań stawia on tłumaczom kwestię zachowania stylu autora, wzywa tłumacza do uważnej oceny gramatyki i składni tekstu, rozpoznania cech ortograficznych i graficznych oraz właściwego ich oddania w tłumaczeniu (Osimo 2004; za: Klioštoraitytė, Mažeikaitė 2009: 105). 3. ARTYSTYCZNY STYL TEKSTU BADAWCZEGO Styl artystyczny nie jest społecznym NORMINIS VERTIMO EKVIVALENTIŠKUMAS stereotypem językowym, dlatego jego stosunek do języka ogólnego i jego częściowych norm jest nieco inny. indywidualność, estetyczna funkcja języka czasami pozwalają odstąpić od norm językowych, nie zwa- A. LeonAvičienė. R. Gary Normatywna ekwiwalencja przekładu Wychowania europejskiego 263 żać na niektóre zwyczajowe zasady użycia języka. K. Župerka twierdzi: „styl indywidualny nie jest normowany. „Ogólnie rzecz biorąc, normy sfery języka artystycznego trudno zdefiniować.“ (2001: 96). Jak zatem ustalić jeden z rodzajów ekwiwalencji przekładu tekstu – ekwiwalencję normatywną? jeśli nie można lub nie ma sensu jej oczekiwać, czy oznacza to, że tłumacze tekstów artystycznych mogą tłumaczyć, jak im się podoba, i w odróżnieniu od tłumaczy tekstów specjalistycznych nie stawiać sobie wysokich wymagań w zakresie znajomości języka? Na te pytania pomaga odpowiedzieć założenie teorii przekładu: tłumacz nie jest twórcą samodzielnego tekstu, powinien przekazać styl autora za pomocą środków innego języka i zachować ten sam poziom stylistyczny. dlatego celowe jest odróżnienie kopiowania ekspresywnych środków języka oryginału, tj. starań zmierzających do przekazania stylu autora i wzbogacenia możliwości stylistycznych języka przekładu, od niemotywowanej niepoprawności języka przekładu: kopiowania struktur gramatycznych obcego języka, nieuwzględniania semantyki jednostki (jednostek) językowej oraz nieznajomości języka przekładu. Oczywiście, język niepoprawny może być środkiem stylistycznym charakteryzującym bohatera lub pełniącym inną funkcję, dlatego w tekście artystycznym w sposób umotywowany mogą być używane wyrazy obce, dialektyzmy, żargonizmy, przekleństwa itd. Przy analizie jakości językowej tekstu przekładu zawsze należałoby opierać się na oryginale i oceniać, czy w konkretnym miejscu tekstu w obcym języku oraz w całym tekście występują świadome odstępstwa od normy, pełniące jakąś funkcję stylistyczną. jeżeli w oryginale nie ma takich odstępstw, nie powinno ich być również w przekładzie. analizując, w jakiej formie po litewsku przekazano utwór R. Gary’ego i jakiego języka uczy on czytelnika w dziele Wychowanie europejskie, znaleziono ponad pięćdziesiąt błędów w zakresie języka ogólnego i stylu. Tekst tłumaczenia analizowano pod kątem ekwiwalencji normatywnej, dlatego każdy nienormatywny przypadek rozpatrywano w ogólnym kontekście utworu, porównywano z tekstem oryginału i stawiano pytanie o jego celowość. Znalezione błędy językowe dzieli się na kilka grup: błędy leksykalne, gramatyczne (morfologiczne i składniowe) oraz stylistyczne. 3.1. Błędy w tłumaczeniu leksyki W analizowanym materiale znaleziono głównie błędy w tłumaczeniu i użyciu leksyki (w przykładach tekstowych dų, tai sudaro apie 40 proc. visų pastebėtų kalbos ir stiliaus netikslumų wyróżniono je pogrubioną czcionką). Podczas lektury tłumaczenia wiele pytań budzą motywy wyboru nienormatywnej leksyki (zapożyczeń, semantyzmów, kalk). nie jest jasne, dlaczego w języku ogólnym francuzų kalbos norminiai leksikos vienetai vertime perteikti nenormine leksika: 264 KALBoS KuLtūRA | 83 (1) Wytarł sobie nogi, biblijnym gestem pokazał je zgromadzonym i powiedział, kierując wielki palec u nogi w stronę Dobranskiego: – Widzicie... Jestem całkowicie niewinny śmierci tego sprawiedliwego! (81) Wytarł sobie stopy, w biblijnym geście, pokazał je zebranym i powiedział, kierując w stronę Dobranskiego przerośnięty palec u nogi: – Patrzcie... Bo przecież nie jestem odpowiedzialny za śmierć tego sprawiedliwego! (103) (2) Partyzant z zabandażowaną głową powiedział poważnie: – Będziemy surowi, ale sprawiedliwi. (52) Partyzant z głową owiniętą bandażami powiedział poważnie: – Będziemy surowi, ale sprawiedliwi. (68) Francuski rzeczownik geste oraz wyrażenie couverte de bandages są stylistycznie neutralne, w oryginale użyte w stylistycznie nieznaczonej mowie autora (nie bohatera!). dlatego użyte przez tłumacza zapożyczenia žestu i subintuota należy uznać za niemotywowane, ponieważ dla osiągnięcia stylistycznej ekwiwalencji tekstu oryginału i przekładu należałoby wybrać normatywne jednostki leksykalne: gestu albo ruchem oraz zabandażowana albo obandażowana. włoski pisarz i krytyk przekładu Umberto Eco twierdzi, że tłumacz nie powinien starać się „upiększać” ani ulepszać tekstu oryginału i zajmować miejsca autora. Czytając przekład, czytelnicy powinni czuć i widzieć oryginał takim, jaki jest. „jeżeli tłumaczone jest dzieło ubogie i źle napisane, niech takie pozostanie, aby czytelnik przekładu sam mógł ocenić, ile warta jest praca autora.“ (Eco 2003: 118). Leksikograficznie niemotywowanym moglibyśmy uznać również użycie międzynarodowego słowa dyskretny: (3) Janek dyskretnie zakaszlał; natychmiast z krzaków wyłonił się wysoki młodzieniec i ruszył w jego stronę. Janek go rozpoznał. (45) Janek toussa discrètement ; w tej samej chwili z krzaków wyłoniła się wysoka sylwetka nastolatka i wyszła mu na spotkanie. Janek rozpoznał młodzieńca. (59) (4) Drzwi dyskretnie się zamknęły. Młody Krylenko odwrócił się do swojego ojca i spokojnym głosem zaczął: – Dobrze, nie krzyczcie tak. Postawicie wszystkich na nogi. Oczywiście, jestem bardzo szczęśliwy, widząc was... (178) Drzwi zamknęły się dyskretnie. Młody Krylenko zwrócił się do ojca i zaczął pojednawczo: w analizowanych przykładach tłumaczeniowych bardziej A. LeonAvičienė. R. Gary Równoważność normatywna przekładu wychowania europejskiego 265 – Allors, ne gueulez pas comme ça. Vous allez ameuter tout le monde. Naturellement, je suis très heureux de vous voir... (220) W Słowniku współczesnego języka litewskiego znaczenie słowa diskretiškas definiuje się następująco: „godny zaufania, dochowujący tajemnicy: D. człowiek, zachowanie” (2000: 126). jest ono powszechne w języku litewskim. Znaczenie francuskiego przysłówka discrètement jest szersze, a konteksty użycia bardziej zróżnicowane: „d’une manière discrète, qui n’attire pas l’attention. Faire qqch. dyskretnie (Por. pot. W ukryciu, po kryjomu, cichaczem). Przyglądać się komuś dyskretnie: ukradkiem. Dyskretnie napomknąć o czymś. <…> S’habiller discrètement. v. Sobrement. <…>“ (Le petit Robert 1978: 550). Dwujęzyczny słownik francusko-litewski podaje następujące znaczenia słowa discrètement: „powściągliwie, skromnie; faire qch ~ robić coś potajemnie, po cichu” (2004: 291). odpowiednie byłyby zwyczajowe litewskie słowa, pozwalające semantycznie ekwiwalentnie opisać sytuację pozajęzykową: drzwi zamknęły się skrycie albo cicho, a Janek cicho zakaszlał albo odchrząknął. tę samą sytuację pozajęzykową języki nazywają różnie, używają innego, właściwego im słownictwa. treść słów międzynarodowych, ich znaczenia w poszczególnych językach często się różnią, dlatego nie można ich bezpośrednio przenosić do tekstu przekładu, nie uwzględniając treści semantycznej i zwyczajowego użycia. W tekstach artystycznych słowa międzynarodowe często są zbyt ciężkie, dlatego w ogólnym „użyciu konkurencja rodzimych i międzynarodowych słów, jeśli jest równoprawna (tzn. jeśli nie występują żadne odcienie znaczeniowe ani inne szczególne cele), w tekstach literackich powinna zakończyć się na korzyść słów rodzimych” (Miliūnaitė 2006: 128). Znaczną część błędów leksykalnych badanego materiału stanowią kalki – negatywnie skodyfikowane kalki językowe. Te nietypowe dla języka litewskiego wyrazy i połączenia wyrazowe są używane w celu odwzorowania środków wyrazu któregoś z języków obcych (w analizowanym przypadku – języka francuskiego): (5) Jego towarzysze czekali z szacunkiem, trzymając czapki w rękach, i od czasu do czasu spluwali, aby zachować godność. (33) Jego towarzysze czekali na niego z szacunkiem, trzymając czapki w rękach i od czasu do czasu plując, żeby zachować pozory. (44) (6) Od czasu do czasu spoglądał na ciało przyjaciela i zaczynał szlochać jak nieszczęsne, skrzywdzone dziecko. (129) Od czasu do czasu spoglądał na ciało swego przyjaciela i zaczynał szlochać, z całym bezgranicznym żalem nieszczęśliwego dziecka. (159) 272 KALBoS KuLtūRA | 83 25–30), tłumacz mógł bardziej uściślić. Wiele przypadków niestylowego użycia czasownika buvo można było zastąpić czasownikami sklido, tvyrojo itp. (na przykład: Tai nebuvo šiluma vien nuo ugnies... (= Šiluma sklido ne tik nuo ugnies...). W przytoczonych i innych przykładach tłumaczenia takie zmiany nie pozwoliłyby stylistycznie zubożyć tekstu, pomogłyby ekwiwalentnie oddać styl autora, opisywane sytuacje i odpowiadałyby normatywnej ekwiwalencji przekładu. WNIOSKI chociaż język stylu artystycznego nie jest normowany, nie należałoby jednak odrzucać zasady normatywnej ekwiwalencji przekładu tekstu artystycznego. można go rozumieć nieco swobodniej niż tekst w stylu administracyjnym czy naukowym i traktować jako wierność indywidualnemu stylowi językowemu autora, jako odpowiedzialne posługiwanie się środkami języka przekładu w celu oddania znaczenia i sensu tekstu. wyniki badań nad przekładem pokazują, że tekst przekładu Europietiško auklėjimo R. Gary’ego na język litewski nie może być uznany za normatywnie ekwiwalentny wobec tekstu oryginalnego. Znalezione błędy leksykalne, morfologiczne, składniowe i stylistyczne nie są umotywowane ani stylistycznie, ani w żaden inny sposób, ponieważ w odpowiadających im miejscach oryginału i w kontekście nie ma błędów systemu języka francuskiego ani błędów stylistycznych popełnionych przez autora. a więc błędy języka przekładu powstały nie z powodu tekstu oryginalnego. spośród wszystkich błędów języka przekładu najczęstsze są błędy leksykalne (40 proc.) i gramatycznego systemu (37 proc.). Z ich powodu nie tylko niewłaściwie przekazywana jest forma wyrażenia, lecz także zniekształcana jest treść: błędy formy zmieniają znaczenie zdania, pojawiają się dwuznaczności. Przy przekazywaniu tekstu oryginalnego forma języka przekładu skopiowana z języka oryginału zmienia jego treść. Żadna teoria ani metodologia przekładu nie przewiduje tych zmian treści wynikających z planu wyrażenia. przy tłumaczeniu indywidualnego stylu autora semantyczne połączenia komponentów muszą być dla tłumacza najważniejsze, dlatego zmienianie określonych znaczeń jest możliwe tylko ze względów pragmatycznych, komunikacyjnych, kontekstu sytuacyjnego lub przy kulturowej adaptacji tekstu. Błędy leksykalne i gramatyczne języka przekładu wskazują, że tłumacz nie uwzględnia odmiennego charakteru nominacji w języku francuskim i litewskim. wyniki badań pozwalają stwierdzić, że tekst oryginalny w porównaniu z przekładem jest płynniejszy, bardziej stylowy pod względem środków językowych. Należy stwierdzić, że błędy językowe w przekładzie tekstu artystycznego utrudniają komunikację estetyczną i uniemożliwiają tekstowi pełnienie najważniejszej funkcji. Przekład dzieła artystycznego jest działaniem kulturowym, tworzeniem biblioteki światowych przekładów, możliwością poszerzania stylistycznych możliwości języka przekładu, jednak A. LeonAvičienė. R. Gary Europejskie wychowanie Normatywna ekwiwalencja przekładu 273 odbiera mu możliwość ekwiwalentnego šio R. Gary kūrinio lietuviško vertimo kalbos ir stiliaus klaidos iš dalies zrozumienia i należytego przyjęcia naujoje komunikacinėje aplinkoje – lietuvių kultūroje. ŠALTINIAI G a r y R. 1956: Éducation européenne, Paris: Gallimard. G a r y R. 2001: Europietiškas auklėjimas. vertė A. Krančiukas, Kaunas: vada. LiteRAtūRA B a k e r M. 1993: Corpus linguistics and translation studies: implications and applications. – M. Baker, G. Francis and e. togniniBonelli. Text and Technology: In honor of John Sinclair, Amsterdam: john Benjamin, 17–45. Ba k e r M. 1999: the Role of Corpora in investigating the Linguistic Behavior of Professional translators. – International Journal of Corpus Linguistics 4 (2), 281–298. C a l ve t L. j. 1994: L’argot, Paris: Presses universitaires de France. e c o u. 2003: Dire quasi la stessa cosa: esperienze di traduzione, Milano: Bompiani. K l i o š t o r a i t y t ė R., M a ž e i k a i t ė i. 2009: Apie grožinio teksto vertimo kokybę. A. Baricco romano „Šilkas“ vertimas į lietuvių kalbą. – Vertimo studijos 2, 104–116. Ko l l e r W. 2001: Einführung in die Übersetzungswissenschaft. 6. Auflage, Wiebelheim: Quelle und Meyer. L e o n avi č i e n ė A. 2007: Publicistinio ir šnekamojo stiliaus sandūra dabartinėje spaudoje. – Kalbos kultūra 80, 85–96. L e o n avi č i e n ė A. 2009: Lietuvių kalbos stilistiškai žymėtos leksikos semantika ir vertimas į prancūzų kalbą. – Kalbų studijos / Studies about languages 15, 25–30. L e o n avi č i e n ė A. 2010: Vertimo atodangos: teorija ir praktika (prancūzų–lietuvių kalba), Kaunas: technologija. M i c k ū n a s A., S t ew a rd D. 1994: Fenomenologinė filosofija, vilnius: Baltos lankos. M i l i ū n a i t ė R. 2006: Būrimas ramune: pateisinama – nepateisinama... – Apie kalbą ir mus, vilnius: Lietuvių kalbos instituto leidykla, 124–132. n a i d a e. 1989: vertimo mokslas. – Atodangos, vilnius: Periodika, 215–234. o s i m o B. 2004: Traduzione e qualità: la valutazione in ambito accademico e professionale, Milano: Hoepli. P u p k i s A. 2005: Kalbos kultūros studijos, vilnius: Gimtasis žodis. 274 KALBoS KuLtūRA | 83 Ž i l i n s k i e n ė v. 2005: vardažodžių, įvardžių ir jų gramatinių formų vartojimas lietuvių kalbos stiliuose. – Lituanistica 64 (4), 28–44. Ž u p e r k a K. 2001: Stilistika, Šiauliai: Šiaulių universiteto leidykla. Otrzymano 2010 11 03 NORMATYWNA EKWIWALENCJA PRZEKŁADU TEKSTU R. GARY’EGO ÉDUCATION EUROPÉENNE Podsumowanie Teorie przekładu często poruszają kwestię jakości przekładu – ekwiwalencji tekstu wobec oryginału. Jednym z rodzajów ekwiwalencji tekstowej jest normatywna ekwiwalencja przekładu, która pozwala ocenić jakość przekładu w języku docelowym. Niniejszy artykuł przedstawia teoretyczne omówienie relacji między ekwiwalencją normatywną a ogólną ekwiwalencją przekładu, po którym następuje analiza normatywnej ekwiwalencji litewskojęzycznego przekładu dzieła R. Gary’ego Éducation européenne. Analiza oparta na danych z badanego materiału pozwala dokładniej ocenić pojęcie literackiej normatywnej ekwiwalencji przekładu, uwydatnić faktyczne zastosowanie norm językowych oraz rozważyć znaczenie stylu indywidualnego autora przy wyborze środków literackich w języku docelowym. Ilościowa i językowa analiza tekstu w języku docelowym ujawniła liczne błędy przekładu w zakresie leksyki, morfologii, składni i stylu. Wyniki analizy przekładu sugerują występowanie niedostatków w komunikacji estetycznej i stosowaniu metodologii przekładu, wynikających z nieuwzględnienia różnic między francuskim i litewskim systemem nominatywnym oraz charakteru systemów gramatycznych. przeprowadzone badanie, oparte na danych empirycznych, podaje w wątpliwość ekwiwalencję Europejskiego wychowania wobec tekstu oryginalnego (Éducation européenne) i podnosi kwestię, czy przekład ten mógłby być publicznie przedstawiany jako dobry przykład. AuReLijA LeonAvičienė Instytut Technologii w Kownie ul. Gedimino 43, LT44240 Kowno [email protected] vytauto Didžiojo universitetas ul. Donelaičio 52, Lt44244 Kowno [email protected]