R. Gary „europietiško auklėjimo” norminis vertimo ekvivalentiškumas

AURELIJA LEONAVIČIENĖ Uniwersytet Technologiczny w Kownie Uniwersytet Witolda Wielkiego R. GARY EUROPEJSKIE WYCHOWANIE: NORMATYWNA EKWIWALENCJA PRZEKŁADU Każdego roku na Litwie ukazuje się coraz więcej przekładów literatury pięknej i niebeletrystycznej. Przekłady tekstów literackich otwierają przed czytelnikami różne kultury i zapewniają ciągłość myśli estetycznej w innym środowisku językowym. Język tekstów przekładowych kształtuje u czytelników, zwłaszcza dzieci i młodzieży, wyczucie językowe oraz rozumienie stylu, dlatego przekład tekstów literackich jest przede wszystkim działaniem kulturowym, a dopiero potem – komercyjnym. Tezę tę potwierdzają słowa literaturoznawcy Vytautasa Kubiliusa, wypowiedziane na inauguracyjnym spotkaniu Centrum Tłumaczy, że decydujący wpływ na litewski sposób myślenia i możliwości ekspresji literackiej miały nie książki oryginalne, lecz tłumaczone1. W 2008 roku na Uniwersytecie Witolda Wielkiego odbyła się międzynarodowa konferencja naukowa „Romain Gary – człowiek Europy Wschodniej i Zachodniej: pisarz-rezystent, liryczny żartowniś, wizjoner”, poświęcona twórczości R. Gary’ego (E. Ajara), jednego z najwybitniejszych francuskich pisarzy XX wieku. Literaturoznawcy i krytycy z różnych krajów (D. Bellos, N. Gelas, N. Rocton, V. Skrupskelytė i in.) omawiali swoisty styl utworów R. Gary’ego, różnorodność tematów, gatunków i motywów oraz aktualność jego twórczości we współczesnym społeczeństwie2. Twórczość pisarza nie umknęła uwadze litewskich wydawców, którzy w dość krótkim czasie zdołali opublikować przekłady wielu jego utworów: Życie przed sobą (La vie devant soi), 1992, 2008, 2009; Obietnica poranka (La promesse de l’aube), 1999, 2009; Europejskie wychowanie (Éducation européenne), 2001; Poza tą granicą bilet traci ważność (Au-delà de cette limite votre ticket n’est plus valable), 2008; Blask kobiety (Clair de femme), 2009; Latawce (Les Cerfs-volants), 2010 i in. W niniejszym artykule analizowany jest przekład pierwszej powieści, która przyniosła pisarzowi sławę, Europejskie wychowanie, która dotarła do litewskich czytelników jako jedna z 1 Kubilius V. 2003: Vertėjai kelia didelę kultūros naštą. Kalba, pasakyta per steigiamąjį Vertėjų centro susirinkimą. – Literatūra ir menas, 2003 11 07. 2 Więcej informacji na ten temat zob. Darbai ir dienos 51, 2009, 61–249. A. LEONAVIČIENĖ. R. Gary Europietiško auklėjimo norminis vertimo ekvivalentiškumas 257 wcześniejszych (kilka lat wcześniej ukazał się przekład książki Życie przed sobą). Celem badania jest analiza ekwiwalencji normatywnej przekładu tej 227-stronicowej powieści oraz ustalenie, poprzez porównanie z tekstem oryginału, czy przekład Algirdasa Krančiukasa pozwolił R. Gary’emu Edukacji europejskiej przemówić do litewskich czytelników w sposób semantycznie i stylistycznie równoważny – przekazać estetyczną komunikację tekstu oraz cechy indywidualnego stylu artystycznego. Uwzględniając ten cel i wybierając jako przedmiot badań formę wyrażenia we wspomnianym utworze i jego przekładzie, sformułowano kilka zadań: 1) omówić teoretycznie ekwiwalencję tekstu przekładu i jeden z jej rodzajów – normatywną ekwiwalencję przekładu, 2) zbadać analizowany materiał (tekst przekładu i oryginału) pod kątem ekwiwalencji normatywnej, zgromadzić dane z analizy oraz ocenić je ilościowo i jakościowo, 3) przeanalizować i podsumować wyniki przeprowadzonego badania. Badanie przeprowadzono z zastosowaniem metod analizy porównawczej, ilościowej i lingwistycznej oraz metody opisowej. W teoretycznej części artykułu oparto się na fundamentalnych i najnowszych pracach przedstawicieli różnych teorii przekładu (E. Nidy [Naidy], W. Kollera, P. Newmarka, B. Osimo, M. Baker i in.), badaczy stylistyki (K. Župerki, V. Žilinskienė i in.) oraz specjalistów w dziedzinie kultury języka (A. Pupkysa, R. Miliūnaitė i in.). Aktualność badania wynika z dużej popularności utworów R. Gary’ego na Litwie, znacznego zainteresowania krytyków literackich jego twórczością i językiem oraz z konieczności wspierania rozwoju krytycznej refleksji nad przekładem w kraju i podnoszenia jakości przekładów. 1. OGÓLNE POJĘCIE EKWIWALENTNOŚCI PRZEKŁADU W teoriach przekładu podejmuje się próby ustalenia i zdefiniowania określonych kryteriów dobrego przekładu, odpowiadającego tekstowi oryginalnemu, dlatego nieuchronnie pojawia się kwestia ekwiwalentności przekładu. Pojęcie ekwiwalentności zależy od tego, co w danej teorii przekładu uznaje się za jednostkę przekładu i jego przedmiot, jak traktuje się proces przekładu i jego cel oraz jakie stanowisko filozoficzne (Arystotelesa czy Platona) przyjmuje się w rozważaniach o języku. Teoria przekładu oparta na prawidłowych odpowiednikach, mająca na Litwie długą tradycję (J. I. Recker), oraz teoria przekładu oparta na lingwistyce strukturalnej (A. V. Fiodorov, G. Mounin, W. Koller i in.) uznawały za równoważny taki tekst, w którym poszczególne jednostki językowe przetłumaczono z języka oryginału ekwiwalentnie, z uwzględnieniem specyfiki kultury docelowej i stylu tekstu. We wspomnianych teoriach przekładu równoważność tekstu rozumiano jako sumę wszystkich ekwiwalentnych jednostek tekstu przekła- 258 KALBOS KULTŪRA | 83 du. Strukturalistyczne podejście do przekładu nie zawsze pozwalało oddać sens i ducha całego tekstu oraz jego dodatkowe znaczenia, niosło zaś ryzyko podążania drogą przekładu nadmiernie sformalizowanego. Twórca teorii dynamicznej ekwiwalentności przekładu, E. Nida, który podkreślał znaczenie komponentów semantycznych oraz teoretycznie uzasadnił transformacyjny model przekładu i metodę analizy składnikowej, uważał, że ekwiwalentnym przekładem jest tekst oddający oryginał za pomocą najbliższych naturalnych ekwiwalentów, przede wszystkim semantycznie, a następnie stylistycznie, z uwzględnieniem adresata i jego reakcji (1989: 229–231). Nieco inaczej ekwiwalentność przekładu charakteryzuje się w sytuacyjnej teorii przekładu: ekwiwalentność tekstu oryginału i przekładu opiera się na ekwiwalentności sytuacji językowych w różnych kulturach, przy uwzględnieniu znaczenia językowej i niejęzykowej (ekstralingwistycznej) sytuacji (J. P. Vinay, J. Darbelnet, V. G. Gak, J. C. Catford). Przedstawiciele socjolingwistycznej teorii przekładu (M. Pergnier i in.) przyjmowali, że historyczne i społeczne uwarunkowania języka uczestników komunikacji oraz kody mowy są różne, dlatego dążąc do równoważności oryginału i przekładu, należy starać się, by społeczne kody komunikatu były zgodne, to znaczy, by czytelnik właściwie rozumiał i rozpoznawał przekład. Ekwiwalentność przekładu w tej teorii opierała się na tożsamości społecznych kodów językowych. Interpretacyjna teoria przekładu (M. Lederer, D. Seleskovitch i in.), w odróżnieniu od wcześniejszych teorii przekładu, których podstawą jest Arystotelesowska teoria znaku, a przekład pojmowany jest jako przejście od środków do celu, opierała się na hermeneutycznym pojmowaniu języka i traktowała język jako działalność twórczą (logos) w platońskim sensie, dlatego ujmowała przekład jako interpretację i odtworzenie tekstu. Przedstawiciele tej teorii poruszali i nadal poruszają (F. Israël, F. Herbulot) kwestie ekwiwalentności przekładu, znaczenia sensu tekstu i jego interpretacji; uważają, że ekwiwalentny tekst przekładu to tekst oryginału oddany za pomocą ekwiwalentów kognitywnych i emocjonalnych (Lederer 1994: 50–55). Inne ujęcie ekwiwalentności przekładu przedstawiła komunikacyjna teoria przekładu (O. Kade, P. Newmark i in.). Jej przedstawiciele niejako na nowo podzielili wszystkie teorie przekładu na dwie grupy: a) semantyczne teorie przekładu, na które w taki czy inny sposób wpłynęła myśl teoretyczna E. Nidy, oraz b) komunikacyjną teorię przekładu. W tej drugiej teorii ekwiwalentność tekstu oryginału i przekładu wiąże się z dążeniem do skutecznej komunikacji, kanałem łączącym adresata z nadawcą, który pozwala doprecyzować znaczenie tekstu i przewidzieć reakcję adresata w danej epoce i społeczeństwie. Takie stanowisko wskazuje, że w komunikacyjnej teorii przekładu równoważność opiera się w większym stopniu nie na aspekcie semantycznym, lecz na A. LEONAVIČIENĖ. R. Gary Europietiško auklėjimo norminis vertimo ekvivalentiškumas 259 ekwiwalencją retoryczną. Podobne podejście przyjmuje się również w innych pragmatycznych teoriach przekładu, w których zwraca się uwagę na wewnętrzną i zewnętrzną rzeczywistość tekstu oraz różne poziomy kontekstu: a) kontekst okoliczności komunikacji, b) sytuacyjny, c) interakcyjny, d) epistemiczny i inne. Ekwiwalencję przekładu w tych teoriach określają pewne kryteria pragmatyczne; przykładowo w teorii przekładu skoposu (K. Reiss, H. J. Vermeer i in.) podstawę ekwiwalencji przekładu stanowi realizacja celu tekstu oryginalnego. Jakkolwiek różne mogą być pojęcia i interpretacje ekwiwalentności tekstu w teoriach przekładu, tekst zawsze realizuje się za pomocą określonych środków językowych. Dlatego problem jakości języka nieuchronnie nabiera znaczenia. W pracach z zakresu krytyki przekładu często porusza się kwestie stosowności środków językowych i stylistycznych (postylu, gatunku), przestrzegania norm języka ogólnego, a także celowości i adekwatności wyboru społecznego kodu językowego itp. Współczesna krytyka przekładu, oceniając ogólną ekwiwalentność tekstu przekładu, analizuje cały tekst, jego cel, treść komunikacyjną, aspekty pragmatyczne, kontekst społeczno-kulturowy, treść semantyczną przekładu oraz jakość języka. Pozwala to łącznie uwzględniać kilka rodzajów ekwiwalentności tekstu przekładu: 1) treściową, 2) funkcjonalną, 3) komunikacyjną, 4) pragmatyczną, 5) sytuacyjną, 6) formalną, 7) normatywną (Leonavičienė 2010: 16–20). 2. EKWIWALENCJA NORMATYWNA – JEDEN Z RODZAJÓW EKWIWALENCJI PRZEKŁADOWEJ Termin ekwiwalencja normatywna wymaga dokładniejszego omówienia. Już od dawna w teorii przekładu podkreśla się, że tłumaczenie tekstu nie jest wyłącznie czynnością językową, że tekstu nie można uważać za obiektywną daną, a czytelnika – za niezależny podmiot. Celem przekładu i, jak twierdzi filozofia fenomenologiczna, „interpretacji jest proces dialektyczny, obejmujący interesy czytelnika oraz autonomię tekstu. Poświęcenie któregokolwiek z biegunów tego kontinuum oznacza niezrozumienie tekstu. <...> Jednak zadaniem interpretacji nie jest próba odtworzenia świata tekstu, lecz umożliwienie tekstowi przemówienia do zainteresowań czytelnika” (Mickūnas, Steward 1994: 173). Aby tekst przemawiał do czytelnika i został właściwie zrozumiany, tłumacz musi posłużyć się najważniejszym narzędziem – językiem. Jego użycie nie może być chaotyczne, służyć samo sobie ani pomijać prawidłowości systemu języka przekładu, normy, tendencji uzusu oraz języka 260 KALBOS KULTŪRA | 83 stosowania stylistycznych i gatunkowych środków wyrazu. Uwzględnianie wszystkich tych aspektów pomaga nawiązać skuteczną komunikację z czytelnikiem (adresatem) i spełnić jego oczekiwania, co z kolei warunkuje normatywną ekwiwalencję przekładu. Jednym z najważniejszych kryteriów normatywnej ekwiwalencji przekładu jest przestrzeganie norm językowych. Jedne normy językowe są skodyfikowane (ustalone przez naukowców), inne zaś nieskodyfikowane (pewne utrwalone reguły i prawidłowości użycia języka – rzeczywisty uzus językowy). Za błąd w języku przekładu uznaje się naruszenie skodyfikowanych norm językowych. Do takich naruszeń może dojść pod wpływem socjolektu, dialektu zawodowego, gwar oraz obcego języka oryginału. Błędy tego ostatniego rodzaju – przenoszenie elementów formalnych języka oryginału do tekstu przekładu – omawiał klasyk teorii przekładu E. Nida. Opierając się na bogatym doświadczeniu translatorskim, twórca teorii przekładu opartej na ekwiwalencji dynamicznej stwierdził, że elementy formalne języka oryginału pojawiają się w tekście przekładu najczęściej wtedy, gdy: 1) tłumacze są „obcokrajowcami i nie znają dostatecznie dobrze języka przekładu”, dlatego, nie znając jego struktur, nieuchronnie przenoszą do przekładu znane sobie struktury języka oryginału; 2) tłumacz może być stronniczy językowo: odczuwając przesadny szacunek wobec języka oryginału, „stara się włączyć do tekstu przekładu zbyt wiele formalnych odpowiedników”, przez co „powstaje przekład będący kalką”; 3) tłumacz ma skłonność do egzotyki i przedkłada język oryginału, którego opanowanie wymagało znacznego wysiłku, dlatego, przywiązując nadmierną wagę do formy i wyrazu języka oryginału, również przenosi wiele jego elementów formalnych (Nida 1989: 232). Wspomniane przez E. Nidę elementy formalne, czyli odpowiedniki formalne, to kalki z różnych poziomów języka, niezgodne z normami i uzusem języka przekładu, przejęte z języka oryginału. Normatywna ekwiwalencja przekładu obejmuje normy nie tylko języka ogólnego, lecz także poszczególnych stylów oraz ich odmian (podstylów, gatunków). „Normami stylu nazywa się społeczne nawyki językowe polegające na stosowaniu środków i sposobów właściwych danemu stylowi funkcjonalnemu w odpowiednich sferach komunikacji. Są to wewnętrzne, cząstkowe normy języka ogólnego: różnicują go bardziej szczegółowo i określają zakresy użycia jego jednostek” (Župerka 2001: 95). Normy stylistyczne poszczególnych podstylów i gatunków są wariantami norm danego stylu funkcjonalnego, konkretną realizacją wariantu normy stylu. Normy stylów, podstylów i gatunków nie są tak rygorystyczne jak normy językowe; rozumie się je jako tendencję do stosowania określonych zróżnicowanych środków stylistycznych oraz częstszy ilościowy rozkład nacechowanych i nienacechowanych środków językowych, który kształtuje stylistyczne właściwości języka (Žilinskienė 2005: 28–44; Leonavičienė 2007: 85–96). A. LEONAVIČIENĖ. R. Gary Europietiško auklėjimo norminis vertimo ekvivalentiškumas 261 Wymogi językowe wszystkich stylów funkcjonalnych obejmują normy stosowania określonych cech leksykalnych i gramatycznych. Normę stylistyczną w zakresie leksyki zazwyczaj łatwiej określić niż tendencje dotyczące użycia form gramatycznych, konstrukcji i typów zdań. Jak twierdzi L.-J. Calvet (1994), style i rejestry mowy nie mają odrębnych systemów składniowych, dlatego w konkretnej realizacji językowej środki gramatyczne (morfologiczne i składniowe) wybiera się z ogólnego systemu językowego; różnią się jedynie ich dobór i częstotliwość użycia. Częstsze tendencje uzualne lub kodyfikację norm stylistycznych przedstawiają słowniki, gramatyki oraz opracowania z zakresu stylistyki i kultury języka. Przestrzeganie tych tendencji pozwala tłumaczowi osiągnąć ekwiwalencję stylistyczną przekładanego tekstu. I odwrotnie – nieprzestrzeganie cząstkowych norm językowych (wymogów stylu) zaburza styl tekstu i uniemożliwia osiągnięcie normatywnej ekwiwalencji przekładu, a z czasem nieostrożna zmiana którejkolwiek cząstkowej normy językowej może zaszkodzić całemu systemowi języka ogólnego. O tym, czy tekst przekładu jest ekwiwalentny pod względem normatywnym, można wnioskować na podstawie jakości językowej całego tekstu lub jego większej części. Tak twierdzi niemiecki teoretyk przekładu W. Koller (2001), który badał normatywną ekwiwalencję przekładu. Jego zdaniem ekwiwalencja normatywna jest tylko jednym z typów ekwiwalencji tekstu przekładu, umożliwiających ocenę jego ekwiwalencji ogólnej. Kwestia normatywności języka przekładu jest również poruszana przez znaną teoretyczkę przekładu M. Baker (1993, 1999). Stosując metody lingwistyki korpusowej i badając korpusy wielojęzyczne, ustaliła ona, że teksty przekładu są często jaśniejsze i bardziej jednoznaczne od oryginałów oraz w większym stopniu niż teksty w językach oryginałów odpowiadają normom gramatycznym. Jakość przekładu szczególnie podkreśla również włoski teoretyk przekładu B. Osimo w książce Przekład i jakość. Przekład w środowisku akademickim i zawodowym. Oprócz wielu innych wymogów stawia on tłumaczom kwestię zachowania stylu autora, zachęca ich do uważnej oceny gramatyki i składni tekstu, rozpoznawania cech ortograficznych i graficznych oraz właściwego oddawania ich w przekładzie (Osimo 2004; cyt. za: Klioštoraitytė, Mažeikaitė 2009: 105). 3. NORMATYWNA EKWIWALENTNOŚĆ PRZEKŁADU TEKSTU LITERACKIEGO PODDANEGO BADANIU Styl literacki nie jest społecznym stereotypem językowym, dlatego jego stosunek do języka ogólnego i jego norm częściowych jest nieco inny. Indywidualność, estetyczna funkcja języka niekiedy pozwalają odejść od norm językowych, nie przestrze- 262 KALBOS KULTŪRA | 83 gać niektórych zwyczajowych zasad użycia języka. K. Župerka twierdzi: „Styl indywidualny nie podlega normowaniu. Normy sfery języka literackiego w ogóle trudno określić”. (2001: 96). Jak zatem ustalić jeden z rodzajów ekwiwalentności przekładu tekstu – ekwiwalentność normatywną? Jeśli nie można jej oczekiwać albo nie ma to sensu, czy znaczy to, że tłumacze tekstów literackich mogą tłumaczyć według własnego uznania i, w przeciwieństwie do tłumaczy tekstów specjalistycznych, nie stawiać sobie wysokich wymagań co do znajomości języka? Na te pytania pomaga odpowiedzieć założenie teorii przekładu: tłumacz nie jest twórcą samodzielnego tekstu, ma oddać styl autora za pomocą środków innego języka i zachować ten sam poziom stylistyczny. Dlatego celowe jest odróżnienie kopiowania ekspresywnych środków języka oryginału, czyli dążenia do oddania stylu autora i wzbogacenia możliwości stylistycznych języka przekładu, od niemotywowanej niepoprawności języka przekładu: kopiowania struktur gramatycznych obcego języka, nieuwzględniania semantyki jednostki (jednostek) językowej(-ych) oraz nieznajomości języka przekładu. Oczywiście niepoprawny język może być środkiem stylistycznym służącym charakterystyce postaci lub pełniącym inną funkcję, toteż w tekście literackim można uzasadnienie używać wyrazów obcych, dialektyzmów, żargonu, wulgaryzmów itp. Oceniając jakość językową tekstu przekładu, należy zawsze opierać się na oryginale i rozważyć, czy w danym miejscu tekstu w języku obcym, a także w całym tekście, występują świadome odstępstwa od normy pełniące jakąś funkcję stylistyczną. Jeśli takich odstępstw nie ma w oryginale, nie powinno ich być również w przekładzie. Badając, w jakiej postaci przełożono na litewski utwór R. Gary’ego i jakiego języka uczy czytelników Europietiškas auklėjimas, znaleziono ponad pięćdziesiąt błędów dotyczących języka ogólnego i stylu. Tekst przekładu zbadano pod kątem ekwiwalentności normatywnej, toteż każdy przypadek nienormatywny analizowano w kontekście całego utworu, porównywano z tekstem oryginału i rozważano jego celowość. Znalezione błędy językowe podzielono na kilka grup: leksykalne, gramatyczne (morfologiczne i składniowe) oraz stylistyczne. 3.1. Błędy leksykalne w przekładzie W badanym materiale najwięcej było błędów leksykalnych związanych z przekładem i użyciem wyrazów; stanowią one około 40 proc. wszystkich zauważonych nieścisłości językowych i stylistycznych (w przykładach tekstowych zaznaczono je pogrubioną czcionką). Lektura przekładu nasuwa wiele pytań o motywy wyboru leksyki nienormatywnej (zapożyczeń, semantyzmów, kalk). Nie wiadomo, dlaczego normatywne jednostki leksykalne ogólnego języka francuskiego oddano w przekładzie za pomocą leksyki nienormatywnej: A. LEONAVIČIENĖ. R. Gary Europietiško auklėjimo norminis vertimo ekvivalentiškumas 263 (1) Wytarł sobie nogi, biblijnym gestem pokazał je zebranym i powiedział, kierując olbrzymi paluch ku Dobranskiemu: – Widzicie... Jestem zupełnie niewinny śmierci tego sprawiedliwego! (81) Il s’essuya les pieds, d’un geste biblique, les montra à l’assistance et dit, en braquant sur Dobranski un orteil démesuré: – Voyez... Car je ne suis point responsable de la mort de ce juste! (103) (2) Partyzant z obandażowaną głową powiedział poważnie: – Będziemy surowi, ale sprawiedliwi. (52) Le partisan à la tête couverte de bandages dit gravement: – Nous serons sévères, mais justes. (68) Francuski rzeczownik geste i wyrażenie couverte de bandages są stylistycznie neutralne; w oryginale użyto ich w stylistycznie nieoznaczonej narracji autora (nie postaci!). Dlatego zapożyczenia użyte przez tłumacza – žestu i subintuota – należy uznać za niemotywowane, ponieważ aby osiągnąć stylistyczną ekwiwalentność tekstu oryginału i przekładu, należałoby wybrać normatywne jednostki leksykalne: gestu lub mostu oraz sutvarstyta lub aprišta. Włoski pisarz i krytyk przekładu Umberto Eco twierdzi, że tłumacz nie powinien próbować „naprawiać” ani ulepszać tekstu oryginału ani zajmować miejsca autora. Czytelnicy przekładu powinni odczuwać i widzieć oryginał takim, jaki jest. „Jeśli tłumaczy się utwór ubogi i źle napisany, niech taki pozostanie, aby czytelnik przekładu mógł sam ocenić wartość dzieła autora”. (Eco 2003: 118). Za leksykalnie nieumotywowane można uznać również użycie internacjonalizmu diskretiškas: (3) Janekas dyskretnie zakaszlał; natychmiast z krzaków wyłonił się wysoki młodzieniec i ruszył w jego stronę. Janek go rozpoznał. (45) Janek zakaszlał dyskretnie; natychmiast z krzaków wyłoniła się wysoka sylwetka nastolatka i ruszyła mu na spotkanie. Janek rozpoznał młodzieńca. (59) (4) Drzwi dyskretnie zamknęły się. Młody Krylenko odwrócił się do ojca i spokojnym głosem zaczął: – Dobrze, nie wrzeszczcie tak. Pobudzicie wszystkich na nogi. Oczywiście, bardzo się cieszę, że was widzę... (178) Drzwi zamknęły się dyskretnie. Młody Krylenko odwrócił się do ojca i zaczął pojednawczo: 264 KALBOS KULTŪRA | 83 – No, nie drzyjcie się tak. Zaraz wszystkich na nogi postawicie. Oczywiście, bardzo się cieszę, że was widzę... (220) W Słowniku współczesnego języka litewskiego znaczenie słowa diskretiškas definiuje się następująco: „godny zaufania, dochowujący tajemnicy: D. człowiek, zachowanie” (2000: 126). Jest to znaczenie powszechne w języku litewskim. Znaczenie francuskiego przysłówka discrètement jest szersze, a konteksty jego użycia bardziej zróżnicowane: „w sposób dyskretny, nieprzyciągający uwagi. Robić coś dyskretnie (por. pot. potajemnie, ukradkiem, po cichu). Patrzeć na kogoś dyskretnie: ukradkiem. Dyskretnie napomknąć o czymś <...> Ubierać się dyskretnie. Zob. skromnie. <...>” (Le petit Robert 1978: 550). Dwujęzyczny Słownik francusko-litewski podaje następujące znaczenia discrètement: „powściągliwie, skromnie; faire qch ~ robić coś potajemnie, po cichu” (2004: 291). W analizowanych przykładach przekładu lepiej sprawdziłyby się typowe dla języka litewskiego słowa, pozwalające semantycznie równoważnie opisać sytuację pozajęzykową: drzwi zamknęły się po cichu lub bezszelestnie, a Janek cicho odchrząknął albo zakasłał. Języki nazywają tę samą sytuację pozajęzykową w różny sposób, posługują się odmiennym, typowym dla siebie słownictwem. Treść internacjonalizmów, ich znaczenia w poszczególnych językach często się różnią, dlatego nie można ich przenosić bezpośrednio do tekstu przekładu, nie uwzględniając treści semantycznej i zwyczajowego użycia. W tekstach literackich internacjonalizmy są często zbyt ciężkie, dlatego konkurencja w powszechnym „użyciu” wyrazów rodzimych i internacjonalizmów, jeśli są one równoważne (tzn. jeśli nie występują różnice odcieni znaczeniowych ani inne szczególne cele), w tekstach literackich powinna kończyć się na korzyść wyrazów rodzimych” (Miliūnaitė 2006: 128). Znaczną część błędów leksykalnych w analizowanym materiale stanowią kalki — negatywnie skodyfikowane zapożyczenia. Te nietypowe dla języka litewskiego wyrazy i połączenia wyrazowe tworzone są na wzór środków wyrazu właściwych któremuś z języków obcych (w analizowanym przypadku — językowi francuskiemu): (5) Jego towarzysze czekali z szacunkiem, trzymając czapki w rękach, i od czasu do czasu spluwali, by zachować powagę. (33) Jego towarzysze czekali z szacunkiem, z czapkami w rękach, spluwając od czasu do czasu, żeby nie wiedzieć, co ze sobą zrobić. (44) (6) Od czasu do czasu spoglądał na ciało przyjaciela i zaczynał szlochać jak nieszczęśliwe, skrzywdzone dziecko. (129) Od czasu do czasu patrzył na ciało przyjaciela i zaczynał szlochać z całą bezradnością nieszczęśliwego dziecka. (159) A. LEONAVIČIENĖ. R. Gary Europietiško auklėjimo norminis vertimo ekvivalentiškumas 265 (7) – Wilki! – wbrew własnej woli zachrypniętym głosem odezwał się kapral Libling. (163) – Wilki! – powiedział mimo woli ochrypłym głosem kapral Liebling. (199) (8) Młodzi ludzie wymieniają ochrypłe dźwięki i rozpoczynają przeszukiwanie mieszkania. (74) Dwaj młodzi ludzie wymieniają ochrypłe dźwięki i zaczynają przeszukiwać mieszkanie. (95) Skopiowane wyrażenia leksykalne szkodzą językowi przekładu, nie pozwalają właściwie oddać sensu utworu ani jego funkcji estetycznej, a czytelnikowi — czerpać przyjemności z lektury tekstu. Kalki od czasu do czasu pióro tłumacza lub redaktora powinno było zmienić na czasami, niekiedy, od czasu do czasu, co jakiś czas lub inaczej; wbrew własnej woli – niechętnie; wymieniają ochrypłe dźwięki – mruknęli coś do siebie (lub burknęli) i tym podobne. Znaleziono kalki użyte niewłaściwie, w niejasno sformułowanych zdaniach, na przykład: (9) – Jeśli chodzi o powieszenie, – odzywa się zrzędliwy głos – to, mój przyjacielu, wśród trzcin będziesz musiał, jak sądzę, zadowolić się tym, że utoniesz! (188) – Jeśli chodzi o powieszenie, odzywa się zrzędliwy głos, wśród trzcin, sądzę, mój przyjacielu, że będziesz musiał zadowolić się utonięciem! (232) (10) Starzec strasznie się rozzłościł. „Uczyć się i kimś zostać – mruknął – ge-ne-ra-łem!” – i rozgniewany cisnął w swego przyjaciela, Kozaka Bogoricę [=Bogorodica – A. L.], który nieszczęśliwie się uśmiechnął, parą butów z cholewami, natychmiast ścierając uśmiech z twarzy nieszczęśnika. (177) Starzec był niezwykle złośliwy. „Uczyć się i kimś zostać – mruknął – ge-ne-ra-łem!”, a z obrzydzenia rzucił parę butów swemu przyjacielowi, Kozakowi Bogoroditzowi, który miał nieszczęście się uśmiechnąć; buty szybko starły uśmiech z twarzy nieszczęśnika. (218) Francuskie zdanie (9) ma charakter emfatyczny: podkreślone są w nim słowa pour ce qui est d’être pendu, wyrażające konotację składniową, którą w języku litewskim można by oddać za pomocą środków aktualnego rozczłonkowania zdania. Tłumacz mógł zatem twórczo poszukać innych sposobów podkreślenia: Nie zostaniesz powieszony, przyjacielu… lub podobnie. A jak czytelnik ma zrozumieć zdanie: wśród trzcin będziesz musiał, sądzę, zadowolić się tym, że utoniesz!? W tym przypadku, gdy znaczenie części zdania jest niejasne, trudno uzasadnić decyzję tłumaczeniową nawet względami stylu artystycznego, do którego 266 KALBOS KULTŪRA | 83 Normy języka ogólnego nie są sztywne — pozostawiają swobodę. Niektóre przykłady przekładu pokazują, że nieograniczona swoboda w tłumaczeniu tekstu artystycznego całkowicie „uwalnia sens”, aż w końcu sens ten zanika. Po przeczytaniu przykładu (10) nasuwa się pytanie: jak, rzucając butem, można zetrzeć uśmiech z twarzy nieszczęśnika? Teoretyczna znajomość leksykalno-semantycznych transformacji przekładowych pomogłaby właściwie przetłumaczyć to zdanie. Zmiana nazwy leksykalnej, którą należało zastosować w tym miejscu — i uśmiech natychmiast zniknął z twarzy nieszczęśnika — zwykle opiera się na związkach przyczynowo-skutkowych między pojęciami, dlatego słowo lub wyrażenie języka oryginału oznaczające przyczynę można zastąpić słowem lub wyrażeniem języka przekładu oznaczającym skutek, i odwrotnie (Leonavičienė 2010: 20–24). O takim wyborze decyduje motywacja semantyczna oraz zwyczajowe użycie języka przekładu. Odrębną grupę błędów leksykalnych stanowią słowa użyte w niewłaściwym znaczeniu — semantyzmy. Większość z nich występuje w wypowiedziach bohaterów, dlatego tłumacz mógłby uzasadniać je koniecznością scharakteryzowania bohatera i jego mowy. Ale czy trzeba to robić, skoro w odpowiadających im miejscach tekstu francuskiego użyto neutralnych, normatywnych jednostek leksykalnych języka francuskiego? (11) – To mój syn, niech go cholera weźmie! – krzyknął Krylenko, a jego wąsy znów się nastroszyły. – Mówiłem ci to dwadzieścia razy. Jeśli następnym razem zapomnisz... (176) – To mój syn, niech go cholera weźmie! – wrzeszczał Krylenko, a jego wąsy natychmiast się nastroszyły. Mówiłem ci to dwadzieścia razy. Następnym razem, kiedy zapomnisz... (217) (12) – Po następnym napadzie na drogach powiesimy pięciu ludzi! Powiesimy, chłopcy. Powiesimy, krótko i węzłowato! (121) – Przy następnych napadach na drogach pięciu obywateli zostanie powieszonych! Powieszonych, chłopcy. Powieszonych, bez ceregieli! (150) Semantyzmy w przytoczonych przykładach przekładu nie powstały pod wpływem języka oryginału. To osobista decyzja tłumacza, by wybrać nienormatywne słownictwo litewskie. Pozostaje jednak pytanie, czy pomaga ona osiągnąć semantyczną i normatywną ekwiwalencję tekstu oryginału i przekładu. 3.2. Błędy morfologiczne i składniowe Leksykę uważa się za najbardziej dynamiczną warstwę języka, skłonną do zmian i odnowy, najszybciej reagującą na zmiany pozajęzykowe. System gramatyczny języka jest jednak znacznie bardziej stabilny. Cechy gramatyczne odzwierciedlają plan wyrażania języka A. LEONAVIČIENĖ. R. Gary Europietiško auklėjimo norminis vertimo ekvivalentiškumas 267 plan, bez którego nie da się właściwie i w sposób zrozumiały dla wszystkich przekazać planu treści. Aby tekst obcej kultury i języka wyrażał całą treść komunikacyjną i estetyczną w innym środowisku kulturowym, musi zostać ekwiwalentnie przekazany odbiorcy za pomocą form wyrazu systemu gramatycznego języka przekładu zrozumiałych dla adresata. Dlatego tłumacze, zwłaszcza tłumaczący teksty literackie, bezwzględnie muszą znać język i kulturę oryginału oraz przekładu. Analizując normatywną ekwiwalentność przekładu badanego materiału, zaobserwowano wiele przypadków lekceważenia systemu gramatycznego języka przekładu (morfologii i składni). Łącznie błędy morfologiczne i składniowe stanowią około 37 proc. wszystkich błędów, a błędy stylistyczne – około 23 proc. Za częstszy błąd morfologiczny w przekładzie można uznać nieuwzględnianie kategorii gramatycznych części mowy, na przykład niestosowanie liczebników mnogich z rzeczownikami w liczbie mnogiej: (13) – Nie powinieneś był wychodzić. Nikt nie wyszedł. Ani Zborowscy, ani Jankiel. Zostało już tylko kilka godzin czekania. A my czekaliśmy trzy lata. (225) – Nie powinieneś był wychodzić. Nikt nie wyszedł. Ani Zborowscy, ani Jankiel. Zostało już tylko kilka godzin czekania. A my czekaliśmy trzy lata. (279) Trzynasty przykład pokazuje również brak zgodności rodzaju imiesłowu likę. Ta często spotykana w przekładzie cecha gwarowa nie jest uznawana za błąd morfologiczny i może być stosowana w stylach nieoficjalnych jako wariant poboczny normy, ale porównanie tekstu oryginału z przekładem nasuwa wątpliwości, czy w przekładzie należało stworzyć wrażenie mowy gwarowej: (14) Grajcie w grę, w której nie można przegrać. Nie traćcie głowy. Nie zaciskajcie pięści. Niech wasze ręce będą rozluźnione, a twarze spokojne. Uśmiechajcie się. Nie wątpijcie. Wiedzcie: oni przyjdą, przygotowują się. Na pewno przyjdą, tak jak nieuchronnie nadchodzi jutro. (80) Grajcie w tę grę. Nie traćcie głowy. Nie zaciskajcie pięści. Niech wasze ramiona będą rozluźnione, a twarze spokojne. Uśmiechajcie się. Nie wątpijcie. I wiedzcie: oni przyjdą, przygotowują się. Przyjdą równie pewnie jak jutrzejszy dzień. (101) Błędy składniowe zdarzają się znacznie częściej: liczne są nieścisłości w użyciu imiesłowu nieodmiennego, przypadków (głównie miejscownika) i postpozycji. Przy użyciu imiesłowu nieodmiennego często nie zwraca się uwagi na jego semantykę: w języku litewskim powinien on wyrażać czynność poboczną, której wykonawca nie jest tożsamy z podmiotem zdania, jednak w tekście przekładu jest inaczej: 268 KALBOS KULTŪRA | 83 (15) Abat Burak został schwytany podczas modlitwy w małej kaplicy św. Franciszka w Wierkach i rozstrzelany na miejscu. (174) Abat Burak został zaskoczony podczas modlitwy w małej kaplicy św. Franciszka w Wierkach i rozstrzelany na miejscu. (214) (16) Ich przybycie zawsze psuło partyzantom nastrój, ponieważ Niemcy nieustannie nasłuchiwali i kilka miesięcy wcześniej, dzięki nowym środkom technicznym, dzięki stali się panami sytuacji, namierzając punkty nadawcze. (26) Ich obecność zawsze budziła niezadowolenie partyzantów, gdyż Niemcy stale nasłuchiwali i od kilku miesięcy byli mistrzami w wykrywaniu nadajników za pomocą nowych środków technicznych; <...> (36) Chociaż podczas czytania francuskiego zdania (15) jest całkowicie jasne, że modlił się abat Burak (alors qu’il priait...), w litewskim tłumaczeniu niewłaściwe użycie imiesłowu przysłówkowego jam besimeldžiant powoduje dwuznaczność: a może w tym czasie modlił się ktoś inny? Można znaleźć gramatycznie poprawniejszą formę, na przykład Abatas Burakas buvo suimtas besimeldžiantis mažoje šv. Pranciškaus koplyčioje... (lub Besimeldžiantis abatas Burakas buvo suimtas...). Błędów językowych nie można usprawiedliwić również w przykładzie (16): francuskie zdanie oznajmujące z wtrąceniem depuis quelques mois przekazuje informację, że dzięki użyciu (lub zainstalowaniu) nowych środków technicznych Niemcy stali się panami sytuacji i namierzyli punkty nadawcze. Jednak w tłumaczeniu, przez zastosowanie imiesłowu przysłówkowego susekant, jak gdyby wprowadza się innego wykonawcę czynności, czyli zmienia się treść semantyczna, i nie wiadomo, kto namierzył punkty nadawcze. Spośród błędów w użyciu przypadków litewskich w badanym tłumaczeniu najczęstsze są błędy w użyciu miejscownika: (17) Wszystko, co Janek dostrzegł w tym człowieku, to głowa owinięta bandażami, orli nos i bardzo wychudzona twarz. – To Pešas – wyjaśnił Dobranskis. – Nikt tutaj nie zwraca na niego uwagi, wszystkim już się znudził. (51) Wszystko, co Janek widział z tego człowieka, to była głowa pokryta bandażami, orli nos na wychudzonej twarzy. – To Pech – oznajmił Dobranski. Nikt tutaj nie zwraca na niego uwagi, wszystkim to wisi! (67) A. LEONAVIČIENĖ. R. Gary Europietiško auklėjimo norminis vertimo ekvivalentiškumas 269 (18) Przez ponad godzinę partyzanci, z których niejeden przeszedł ponad dziesięć kilometrów, wsłuchiwali się w te dźwięki, w to, co w człowieku najlepsze w człowieku, jakby chcieli się uspokoić. (52) Przez ponad godzinę partyzanci, z których niektórzy przeszli ponad dziesięć kilometrów, wsłuchiwali się w głos, w to, co w człowieku najlepsze w człowieku, jakby chcieli się uspokoić <…>. (67) (19) Dziecko przybiegło biegiem. – Oto on, w dobrym stanie i ze swoimi skrzypcami! Pestka, ty poniesiesz worek. (139) Dziecko przybiegło. – Oto on, w dobrym stanie i cały, ze swoimi skrzypcami! Pestka, poniesiesz worek! (171) W podanych przykładach tłumacz, kopiując sposób wyrażania się języka oryginału, nie uwzględnił znaczeń litewskiego miejscownika ani tego, że przypadek ten nie jest używany do wyrażania osoby doświadczającej stanu (žmoguje) ani sposobu (gerame stovyje). Ponadto zdanie oryginału (17) ma charakter emfatyczny; zastosowano w nim emfatyczną konstrukcję segmentalną (zob. Leonavičienė 2010: 173–176), wysuwającą remat na pierwszy plan względem tematu. Dlatego zdanie to można było przetłumaczyć na litewski, podkreślając remat za pomocą dodatkowych wykładników segmentalnych, na przykład: Patrząc na tego człowieka, Janek tematė tik z zabandażowaną głową, nosem jak dziób orła i wychudłą twarzą. Czytając zdania przekładu zawierające błędy morfologiczne i składniowe, można mieć wątpliwości, czy pomagają one oddać funkcję estetyczną utworu R. Gary’ego. Dlaczego w przekładzie nie przestrzega się norm systemu gramatycznego języka litewskiego i normatywnej ekwiwalencji przekładu, skoro w konkretnych miejscach tekstu oryginału nie ma odstępstw gramatycznych w języku francuskim, a język jest płynny i zrozumiały? Analiza stylu tekstu przekładu również nie pomaga znaleźć odpowiedzi na te pytania. 3.3. Niedostatki stylistyczne tekstu przekładu Niektóre niedostatki stylistyczne badanego materiału omówiono przy okazji analizy zdań niepoprawnych pod względem leksykalnym, morfologicznym i składniowym (9, 15, 16 i in.). W analizie stylistycznej uwzględniono styl oryginału R. Gary’ego, stylistyczne właściwości jego ekspresji oraz kwestię celowości i stosowności środków językowych tekstu przekładu, a także oddania ich funkcji stylistycznej. Analizując tekst przekładu i podejmując kwestię komunikacji estetycznej oraz stylistycznej ekwiwalencji przekładu i oryginału, znaleziono wiele stylistycznie słabych fragmentów przekładu: 270 KALBOS KULTŪRA | 83 (20) To była droga wileńska, którą dotarł do Sucharek… Miasteczko było spowite gęstą mgłą. Ale ta mgła gryzła w oczy, tak jak w kryjówce, gdy piec źle ciągnął. To był dym. Część miasteczka była spalona. Ognia już nie było, unosił się tylko dym, ciężki dym, nieruchomy w spokojnym powietrzu, i brzydki zapach, drażniący gardło. (16) To była droga do Wilna. Poszedł nią aż do Sucharek… Wieś spowijała gęsta mgła. Ale ta mgła gryzła w oczy, jak w kryjówce, gdy piec źle ciągnął. To był dym. Część wsi spłonęła. Nie było już płomieni, tylko dym, ciężki dym, nieruchomy w spokojnym powietrzu, i zły zapach, który ranił gardło. (23–24) (21) Nad żarem wesoło nabrzmiewały i pękały ziemniaki, a ludzie zrzucili kożuchy i rozpięli kurtki: było ciepło. Nie była to tylko ciepłota ognia, lecz także przytulne i braterskie ciepło tłumu, miłe nieszczęśliwym, ale nie do przyjęcia dla szczęśliwych. (186) Ziemniaki wesoło nadymały się i pękały na żarze, a mężczyźni zrzucili kożuchy i rozpięli kurtki: było ciepło. Nie tylko od ognia, lecz także od skromnego i braterskiego ciepła tłumów, przyjemnego dla nieszczęśliwych, ale od którego szczęśliwi odwracają się z odrazą. (229) W przytoczonych przykładach niefortunnie użyto formy czasownika būti buvo. Czytając fragmenty tekstu francuskiego, nie zauważa się stylistycznie podkreślonej monotonii jednego konkretnego czasownika. Nasuwa się pytanie, dlaczego monotonia ta pojawiła się w przekładzie i jaki jest jej cel. Aby osiągnąć ekwiwalencję tekstu przekładu i oryginału, każdy element mikrostruktury tekstu przekładu ma znaczenie jako część większego fragmentu (makrostruktury), całego tekstu. Należy go powiązać z kontekstem, uwzględniając ekwiwalencję sytuacyjną, pragmatyczną i komunikacyjną oraz, oczywiście, kryterium stylistyczne. Zdanie z przykładu (20) Le village était enveloppé dans un épais brouillard można było przetłumaczyć jako Miasteczko spowijała gęsta mgła. Zastąpienie formy strony biernej était enveloppé polską formą strony czynnej w czasie przeszłym spowijała pozwoliłoby uniknąć powtórzenia tego samego słowa. Inaczej można było też przetłumaczyć zdania To był dym (20) albo To niebyło ciepło tylko od ognia… (21). W teoriach przekładu pisze się, że w tekstach w różnych językach sytuacje pozajęzykowe przedstawia się odmiennie, a obrazy tworzy się za pomocą innych słów. W bardziej abstrakcyjnym języku francuskim do opisywania różnych sytuacji częściej używa się czasowników o znaczeniu ogólnym (être, avoir, faire, aller i in.), natomiast w języku litewskim w analogicznych sytuacjach wybiera się czasowniki o bardziej konkretnym znaczeniu. Kierując się ekwiwalencją sytuacyjną przekładu i wiedząc, że język francuski nie dysponuje tak bogatym zasobem czasowników o szczegółowej semantyce i odmiennym nacechowaniu stylistycznym (por. Leonavičienė 2009: A. LEONAVIČIENĖ. R. Gary Europietiško auklėjimo norminis vertimo ekvivalentiškumas 271 25–30), tłumacz mógł ująć to bardziej konkretnie. Wiele przypadków niestylowego użycia czasownika buvo można by zastąpić czasownikami sklido, tvyrojo i podobnymi (na przykład Tai nebuvo ciepło pochodzące wyłącznie od ognia... (= Šiluma sklido nie tylko od ognia...). W przytoczonych i innych przykładach tłumaczenia takie zmiany nie pozwoliłyby na stylistyczne zubożenie tekstu, pomogłyby ekwiwalentnie oddać styl autora i opisywane sytuacje, a także byłyby zgodne z normatywną ekwiwalencją tłumaczenia. WNIOSKI Chociaż język stylu artystycznego nie podlega normalizacji, nie należy jednak odrzucać zasady normatywnej ekwiwalencji tłumaczenia tekstu artystycznego. Można ją rozumieć nieco swobodniej niż w przypadku tekstów w stylu administracyjnym czy naukowym i traktować jako wierność indywidualnemu stylowi językowemu autora oraz odpowiedzialne stosowanie środków języka przekładu w celu oddania znaczenia i sensu tekstu. Wyniki badań nad przekładem pokazują, że tekst polskiego przekładu R. Gary’ego europejskiego wychowania na język litewski nie może być uznany za normatywnie ekwiwalentny wobec tekstu oryginału. Stwierdzone błędy leksykalne, morfologiczne, składniowe i stylistyczne nie są umotywowane ani stylistycznie, ani w inny sposób, ponieważ w odpowiednich miejscach oryginału i w kontekście nie występują błędy systemu języka francuskiego ani błędy stylistyczne popełnione przez autora. A zatem błędy języka przekładu nie powstały z powodu tekstu oryginału. Spośród wszystkich błędów języka przekładu najczęstsze są błędy leksykalne (40 proc.) i błędy systemu gramatycznego (37 proc.). Prowadzą one nie tylko do niewłaściwego oddania formy, lecz także zniekształcają treść: błędy formy zmieniają znaczenie zdania i powodują powstawanie dwuznaczności. Przy oddawaniu tekstu oryginalnego treść zostaje zmieniona przez skopiowanie z języka oryginału formy wyrażenia w języku przekładu. Żadna teoria ani metodologia przekładu nie przewiduje takich zmian treści wynikających z planu wyrażania. Przy przekładzie indywidualnego stylu autora najważniejsze dla tłumacza muszą być semantyczne połączenia komponentów, dlatego zmianę określonych znaczeń można uzasadnić wyłącznie względami pragmatycznymi, komunikacyjnymi, kontekstem sytuacyjnym albo kulturową adaptacją tekstu. Błędy leksykalne i gramatyczne w języku przekładu wskazują, że tłumacz nie uwzględnia odmiennego charakteru nominacji w językach francuskim i litewskim. Wyniki badania pozwalają stwierdzić, że tekst oryginalny jest płynniejszy od przekładu i bardziej stylowy pod względem zastosowanych środków językowych. Należy wnioskować, że błędy językowe w przekładzie tekstu artystycznego utrudniają komunikację estetyczną i nie pozwalają tekstowi pełnić jego najważniejszej funkcji. Przekład dzieła literackiego jest aktem kulturowym, tworzeniem światowej biblioteki przekładów i sposobnością do poszerzania możliwości stylistycznych języka przekładu, jednak 272 KALBOS KULTŪRA | 83 błędy językowe i stylistyczne w litewskim przekładzie tego utworu R. Gary’ego częściowo pozbawiają go możliwości ekwiwalentnego zrozumienia i właściwego odbioru w nowym środowisku komunikacyjnym — kulturze litewskiej. ŠALTINIAI Gary R. 1956: Éducation européenne, Paris: Gallimard. Gary R. 2001: Europietiškas auklėjimas. Vertė A. Krančiukas, Kaunas: Vada. LITERATŪRA Baker M. 1993: Corpus linguistics and translation studies: Implications and applications. – M. Baker, G. Francis and E. Tognini-Bonelli. Text and Technology: In honor of John Sinclair, Amsterdam: John Benjamin, 17–45. Baker M. 1999: The Role of Corpora in Investigating the Linguistic Behavior of Professional Translators. – International Journal of Corpus Linguistics 4 (2), 281–298. Calvet L. J. 1994: L’argot, Paris: Presses Universitaires de France. Eco U. 2003: Dire quasi la stessa cosa: esperienze di traduzione, Milano: Bompiani. Klioštorait ytė R., Mažeikaitė I. 2009: Apie grožinio teksto vertimo kokybę. A. Baricco romano „Šilkas“ vertimas į lietuvių kalbą. – Vertimo studijos 2, 104–116. Koller W. 2001: Einführung in die Übersetzungswissenschaft. 6. Auflage, Wiebelheim: Quelle und Meyer. Leonavičienė A. 2007: Publicistinio ir šnekamojo stiliaus sandūra dabartinėje spaudoje. – Kalbos kultūra 80, 85–96. Leonavičienė A. 2009: Lietuvių kalbos stilistiškai žymėtos leksikos semantika ir vertimas į prancūzų kalbą. – Kalbų studijos / Studies about languages 15, 25–30. Leonavičienė A. 2010: Vertimo atodangos: teorija ir praktika (prancūzų–lietuvių kalba), Kaunas: Technologija. Mickūnas A., Steward D. 1994: Fenomenologinė filosofija, Vilnius: Baltos lankos. Miliūnaitė R. 2006: Būrimas ramune: pateisinama – nepateisinama... – Apie kalbą ir mus, Vilnius: Lietuvių kalbos instituto leidykla, 124–132. Naida E. 1989: Vertimo mokslas. – Atodangos, Vilnius: Periodika, 215–234. Osimo B. 2004: Traduzione e qualità: la valutazione in ambito accademico e professionale, Milano: Hoepli. Pupkis A. 2005: Kalbos kultūros studijos, Vilnius: Gimtasis žodis. A. LEONAVIČIENĖ. R. Gary Europietiško auklėjimo norminis vertimo ekvivalentiškumas 273 Žilinskienė V. 2005: Vardažodžių, įvardžių ir jų gramatinių formų vartojimas lietuvių kalbos stiliuose. – Lituanistica 64 (4), 28–44. Župerka K. 2001: Stilistika, Šiauliai: Šiaulių universiteto leidykla. Gauta 2010 11 03 TEXT NORMATIVE TRANSLATION EQUIVALENCE OF R. GARY’S ÉDUCATION EUROPÉENNE Summary Translation theories often bring up the issue of translation quality – the equivalence of the text to the original. One type of text equivalence is text normative translation equivalence, which permits a judgement about the quality of the translation in the target language. This article offers a theoretical discussion of the relationship between normative equivalence and the overall equivalence of a translation followed by an examination of the normative equivalence of the Lithuanian language translation of R. Gary’s work, Éducation européenne. The analysis based on the data from the material under examination allows to evaluate the concept of literary normative translation equivalence more accurately, to highlight the actual use of language norms and to consider the importance of the style of an individual author when selecting literary means in the target language. A quantitative and linguistic examination of the target language text has revealed numerous translation errors in lexicon, morphology, syntax and style. The results of the analysis of the translation suggest that there are deficiencies in aesthetic communication and application of translation methodology arising from the failure to take into account differences in the French and Lithuanian nominative and the nature of the grammatical systems. The performed examination, which was based on empirical data, casts doubts on the equivalence of Europietiškas auklėjimas to the original text (Éducation européenne) and raises the question of whether this translation could be publicly presented as a good example. AURELIJA LEONAVIČIENĖ Kauno technologijos institutas Gedimino g. 43, LT-44240 Kaunas [email protected] Vytauto Didžiojo universitetas Donelaičio g. 52, LT-44244 Kaunas [email protected] 274 KALBOS KULTŪRA | 83