Ką žada kalbai postmodernizmas?

P. KniūKšta. Co postmodernizm obiecuje językowi? 229 Dyskusje PRANAS KNIŪKŠTA CO ObIECUJE JĘZYKOWI POSTMODERNIZM? Przyznaję, że o postmodernizmie języka i językoznawstwa do tej pory niewiele słyszałem. Czym jest ta rzecz, dowiedziałem się bliżej po przeczytaniu artykułu Lorety Vaicekauskienė „Postmodernistyczna dwujęzyczność: języki narodowe i język angielski w reklamie”, opublikowanego w czasopiśmie Kalbos kultūra (KK, t. 82, s. 110–125). Temat artykułu jest interesujący, aktualny i intrygujący. Biorąc do ręki taki esej, spodziewasz się znaleźć konkretne przemyślenia na temat naszej współczesnej reklamy, jej swoistości językowych, wskazówki, jak dostosować język reklamy do ogólnego uzusu, a przede wszystkim – jak regulować stosunki języka litewskiego z rozpowszechniającym się w reklamie językiem angielskim. Niestety, nie znajdziemy tam odpowiedzi na takie pytania, nie są tam nawet stawiane same pytania. Przeciwnie, odcina się od nich, a nawet podchodzi do nich wrogo. Analizowana jest reklama innych krajów (posługując się terminem autorki artykułu – domena reklamy) oraz stosunki języka angielskiego z językami tych krajów. Prawdę mówiąc, zjawiska językowe nie są analizowane, lecz dokonuje się przeglądu i komentuje literaturę dotyczącą tej tematyki. Najpierw poszukuje się danych o języku angielskim. Podkreśla się, że rozpowszechnia się on w reklamie wszystkich krajów i coraz bardziej się umacnia. Przytoczono mnóstwo liczb i procentów zaczerpniętych ze źródeł wielu krajów. Istnieje również kilka konkretnych przykładów, ale nie pokazują one umacniania się języka angielskiego. Jest on przywoływany w uogólniających stwierdzeniach, na przykład: „dwujęzyczność lub kod mieszany z językiem angielskim stały się powszechnie obowiązującą normą domeny reklamy” (s. 121). Przytoczone stwierdzenie zostało wypowiedziane we wnioskach, więc wyraża opinię autorki artykułu albo myśli, z którymi się ona zgadza i które chce rozpowszechniać. Sformułowanie „stały się powszechnie obowiązującą normą” wskazuje, że to i inne podobne do niego stwierdzenia odnoszą się również do reklamy litewskiej oraz używanych w niej języków. wyjaśnia się, że „tożsamość językowa nie powinna być wiązana wyłącznie z granicami etnicznymi, terytorialnymi czy państwowymi” (s. 111). Reklama litewska jest zestawiana z reklamą innych krajów również bezpośrednio. Powtarza się, że reklama „zarówno na Litwie, jak i gdzie indziej staje się coraz bardziej mieszana” (s. 111), że 230 KuLtUrA JęZYKA | 83 nowych form przejawiania się w reklamie „zarówno na Litwie, jak i gdzie indziej jest bardzo wiele” (s. 122). nawet za pomocą liczb próbuje się udowodnić, że pod względem użycia języka angielskiego reklama telewizyjna na Litwie niewiele ustępuje reklamie w innych krajach. Podobno elementy języka angielskiego zawierało prawie 50 procent reklam litewskich stacji telewizyjnych emitowanych w 2009 roku (s. 113). Interesujące byłoby wiedzieć, skąd wytrzaśnięto takie wartości procentowe i czym są owe elementy języka angielskiego – ile jest tam rzeczywistych wtrętów tekstu angielskiego, jaką część stanowią marki, nazwy itp. Autorka artykułu otwarcie podaje w wątpliwość prowadzoną na Litwie politykę językową. po wymienieniu aktów prawnych regulujących język reklamy tak podsumowuje tę regulację: „a zatem w litewskich ustawach podejmuje się próbę ograniczenia za pomocą środków prawnych używania innych języków w przestrzeni publicznej i umocnienia pozycji języka litewskiego”. (s. 111). i natychmiast zaczyna wyjaśniać, że taka regulacja nic nie daje: „jednocześnie dziedzina reklamy zarówno na Litwie, jak i gdzie indziej staje się coraz bardziej mieszana”; „wielojęzyczne domeny we współczesnym postmodernistycznym świecie stały się normą, która przekracza granice zwyczajowych ocen.” (s. 111). beznamiętnie ogłaszane zezwolenie na przekroczenie „granic zwyczajowych ocen“. L. Vaicekauskienė powątpiewa również w językoznawców, konkretnie w językoznawczynie Irenę Smetonienė i Ritę Miliūnaitė, które uważają, że reklama może mieć negatywny wpływ na powszechne użycie języka. Jakoby nie wykazuje tego ankieta wśród telewidzów, choć w rzeczywistości z tej ankiety nic nie wynika. nie jest zbyt jasne, co sama autorka artykułu sądzi o wywieraniu bądź niewywieraniu wpływu. Nie jest to dla niej aż tak ważne – czy wywiera, czy nie wywiera, najważniejsze jest ukazanie poglądu, że nie ma potrzeby troszczyć się o użycie języków ani o wywierany na nie wpływ. takie stanowisko zostało najwyraźniej przedstawione w końcowej części artykułu. Z jednej wyprowadza się dwa wnioski. najpierw ogłasza się, że „mieszany kod z językiem angielskim stał się powszechnie obowiązującą normą” (s. 121), a następnie wywołuje się z kapelusza także postmodernistyczne zmiany w użyciu języka potocznego: „presja nowej normy jest tak wielka, że nie obawia się naruszać oficjalnych wymagań czystego i poprawnego języka oraz zmieniać koncepcję języka przyjętego w użyciu publicznym.” (s. 122). i żadnej uwagi ani wyjaśnienia, żadnej wątpliwości. Całkowita aprobata! ? Artykuł przedstawia się jako nowe „wyjaśnienie zmian w normalizacji języka litewskiego i polityce językowej” (cytuję zgodnie z oryginałem), proponuje się uwzględnić je i na jego podstawie stosować „środki planowania językowego”. Ciekawe, jak sama autorka artykułu zamierza stosować tę zasadę. czy obejmuje ona także zezwolenie na „naruszanie oficjalnych wymagań czystego i poprawnego języka”? Otrzymano 2010 12 15