Linksnių vartojimas veiksmažodžių abstraktų junginiuose

RASUOLĖ VLADARSKIENĖ Instytut Języka Litewskiego UŻYCIE PRZYPADKÓW W POŁĄCZENIACH Z ODSŁOWNIKAMI Język litewski jest językiem czasownikowym, jednak od czasowników tworzy się rzeczowniki, których połączenia są używane zamiast wyrażeń czasownikowych. W zaleceniach językoznawców odsłowniki często wymienia się jako nieodpowiedni sposób wyrażania tam, gdzie myśl można wyrazić płynniej za pomocą czasowników. W języku administracyjnym najwięcej problemów sprawia użycie odsłowników tworzonych za pomocą sufiksu -imas (-ymas), na przykład za niepoprawne uznaje się użycie celownika rzeczowników abstrakcyjnych w znaczeniu celu z odcieniem przeznaczenia (KP S1: 49, 50). Język litewski nie może jednak obyć się bez odsłowników, tym bardziej że nie może się bez nich obyć ani język administracyjny, ani naukowy, ponieważ w tych dziedzinach użycia języka częściej mówi się o działaniach uogólnionych i sprawach abstrakcyjnych. W artykule omówiono połączenia rzeczowników oznaczających nazwy czynności1 (odsłowników). Taki przedmiot artykułu wybrano z dwóch powodów: nazwy czynności są rzeczownikami najczęściej tworzonymi od czasowników; ponadto w języku administracyjnym, ze względu na jego specyfikę, rzeczowniki takie występują szczególnie często i rodzą pewne praktyczne problemy związane z ich użyciem. Celem artykułu jest omówienie struktury połączeń z odsłownikami oraz przeanalizowanie przypadków użycia przypadków w tych połączeniach istotnych dla języka administracyjnego. Najwięcej uwagi poświęcono derywatom tworzonym za pomocą najbardziej produktywnego sufiksu -imas (-ymas). STRUKTURA I ZNACZENIE POŁĄCZEŃ Z ODSŁOWNIKAMI Struktura i znaczenie połączeń rzeczownikowych w języku litewskim zostały opisane w Gramatyce języka litewskiego, Gramatyce współczesnego języka litewskiego oraz w pracach Jonasa Balkevičiusa, Vitas Labutisa i Jurgisa Pakerisa. Przy omawianiu połączeń z odsłownikami- 1 Nenagrinėjami būtinųjų predikatyvų raiškos atvejai; apie juos žr. Pakerys 2009:125–145. R. VLADARSKIENĖ. Linksnių vartojimas veiksmažodžių abstraktų junginiuose 173 w pierwszej kolejności podkreśla się, że większość z nich wywodzi się z odpowiednich połączeń czasownikowych, ale wyrażają one różne relacje2. Połączenia czasownikowe wyrażają relacje obiektowe, a odpowiadające im połączenia rzeczownikowe — relacje atrybutywne (LKG 1976: 17), por. sprawdzać dokumenty – sprawdzanie dokumentów; pracownicy uczestniczą – uczestnictwo pracowników. Uznaje się jednak, że połączenia z odsłownikami, oprócz znaczenia atrybutywnego, mają także dodatkowe odcienie znaczeniowe. Vitas Labutis opisuje znaczenie takich połączeń jako „swoiste znaczenie atrybutywno-opisowe z głębiej odczuwanym odcieniem podmiotowym, przedmiotowym lub jakimś okolicznikowym” (Labutis 2002: 91). Gramatyka współczesnego języka litewskiego omawia połączenia z odsłownikami w rozdziale „Związek podrzędny”, przedstawiając sposoby wyrażania obiektu, podmiotu i okoliczników (DLKG 2006: 512, 514–515, 517, 519, 526, 555). Kiedy połączenia czasownikowe przekształcają się w rzeczownikowe, znaczenie członów zależnych pozostaje podobne. We współczesnym języku litewskim odsłowniki najczęściej tworzą połączenia z dopełniaczem. Dzieje się tak dlatego, że większość litewskich czasowników jest przechodnia, a utworzone od nich rzeczowniki łączą się z dopełniaczem, tzn. biernik członu zależnego w połączeniu czasownikowym staje się dopełniaczem w połączeniu rzeczownikowym, por. zatwierdzić budżet – zatwierdzenie budżetu; wykorzystać zasoby – wykorzystanie zasobów; ograniczyć uzbrojenie – ograniczenie uzbrojenia; rozdzielić pracę – rozdzielenie pracy. W ten sposób oznacza się bezpośredni obiekt połączenia wyrazowego. Również mianownik połączenia czasownikowego staje się dopełniaczem w połączeniu rzeczownikowym, np.: spółki dzielą się – podział spółek; pracownicy uczestniczą – uczestnictwo pracowników; kapitał się porusza – ruch kapitału; podatek maleje – spadek podatku; regiony współpracują – współpraca regionów. Dopełniacz ma tu znaczenie podmiotowe — oznacza wykonawcę czynności wyrażonej przez połączenie. Jeżeli czasownik łączy się z dopełniaczem, to po utworzeniu od niego rzeczownika przypadek się nie zmienia: poszukiwanie pracy (szukać pracy), brak demokracji (brakować demokracji), niedostatek mieszkańców (nie starczać mieszkańców), niedobór żywności (brakować żywności), unikanie podatków (unikać podatków), utrata obywatelstwa (utracić obywatelstwo), rezygnacja z propozycji (zrezygnować z propozycji), nieprzestrzeganie prawa (nie przestrzegać prawa). Dopełniacz jest również używany w połączeniach, których 2 Straipsnyje nesigilinama į diskusiją dėl sintaksinių ryšių tipų (žr. Vaskelaitė 2003: 143–158; Pakerys 2006: 127–133). 174 KALBOS KULTŪRA | 83 głównymi członami są rzeczowniki utworzone od negowanych czasowników przechodnich, np.: niezatwierdzenie sprawozdania (nie zatwierdzić sprawozdania), nierozpowszechnianie broni (nie rozpowszechniać broni), niezastosowanie cła (nie zastosować cła). Możliwe są przypadki dwuznaczności, gdy nie jest jasne, jaki odcień znaczeniowy ma dopełniacz — obiektowy czy podmiotowy, np.: kontrola celna – urząd celny kontroluje czy kontrolują urząd celny; finansowanie wspólnoty – wspólnota finansuje czy finansują wspólnotę. Rzeczowniki oznaczające nazwy czynności tworzą połączenia z celownikiem, gdy czasowniki, od których utworzono te rzeczowniki, rządzą celownikiem: zwrot odbiorcy (zwrócić odbiorcy), komunikat prasowy (poinformować prasę), przynależność do terytorium (przynależeć do terytorium), poparcie dla handlu (popierać handel), kierowanie służbą (kierować służbą). Celownik oznacza obiekt. Przypadek ten może być stosowany także w takich połączeniach rzeczownikowych, których człon główny utworzono od czasownika, który nie rządzi celownikiem, np.: szacunek dla praw człowieka (szanować prawa człowieka), nienawiść do wroga (nienawidzić wroga), wsparcie dla rodziny (wesprzeć rodzinę), wpływ na środowisko (wpłynąć na środowisko), szkoda dla środowiska (szkodzić środowisku). Abstrakty czasownikowe tworzą połączenia z narzędnikiem w tych przypadkach, gdy odpowiedni czasownik rządzi tym przypadkiem: zaopatrzenie w mieszkanie (zaopatrzyć w mieszkanie), wymiana walut (wymienić się walutami), zatrucie pokarmem (zatruć się pokarmem), wymiana pracowników (wymieniać się pracownikami), korzystanie z praw (korzystać z praw), rozczarowanie systemem (rozczarować się systemem), sprzedaż pocztą (sprzedawać pocztą), zadowolenie z pracy (zadowolić się pracą), zaufanie państwu (ufać państwu), opieranie się na wnioskach (opierać się na wnioskach), śledzenie za pomocą kamer wideo (śledzić za pomocą kamer wideo). Narzędnik może oznaczać obiekt (wymiana walut) lub środek (oznakowanie etykietami). Miejscownik członu zależnego również pozostaje niezmieniony, gdy połączenie czasownikowe przekształca się w rzeczownikowe, np.: zdarzenie w pracy (zdarzyć się w pracy), udział w wydarzeniu (uczestniczyć w wydarzeniu), przechowywanie w magazynie (przechowywać w magazynie), migracja w mieście (migrować w mieście), szkolenie w miejscu pracy (szkolić w miejscu pracy), przystosowanie się w szkole (przystosować się w szkole), reklamowanie w sklepie (reklamować w sklepie), kontrola na drogach (kontrolować na drogach), gospodarowanie na terenach pagórkowatych (gospodarować na terenach pagórkowatych). Miejscownik ma znaczenie konkretnego miejsca, obszaru lub sfery. Abstrakty czasownikowe mogą tworzyć połączenia z przyimkami, które pozostają takie same jak w odpowiednim połączeniu czasownikowym, np.: ochrona przed oszustwem (chronić przed oszustwem), zwolnienie z kary R. VLADARSKIENĖ. Linksnių vartojimas veiksmažodžių abstraktų junginiuose 175 (zwolnić z kary), praca przy taśmie produkcyjnej (pracować przy taśmie produkcyjnej), spór o sprawiedliwość (spierać się o sprawiedliwość), przejście na emeryturę (przejść na emeryturę), dostosowanie do potrzeb (dostosować do potrzeb), sprzedaż na aukcji (sprzedać na aukcji), powołanie na stanowisko (powołać na stanowisko), podział według wieku (podzielić według wieku), informacja o inwestycji (poinformować o inwestycji). Podsumowując, można powiedzieć: najczęściej abstrakt czasownikowy przyłącza dopełniacz (w który przekształca się biernik i mianownik połączenia czasownikowego); takie połączenie może mieć odcień znaczeniowy podmiotowy, obiektowy, a w rzadkich przypadkach także okolicznikowy. Celownik obiektu połączenia czasownikowego pozostaje niezmieniony w połączeniu rzeczownikowym, ale czasami w połączeniu rzeczownikowym celownik może zastąpić biernik lub inne przypadki połączenia czasownikowego. Miejscownik pozostaje niezmieniony; narzędnik i konstrukcje przyimkowe na ogół również się nie zmieniają. REGUŁY REKCJI RZECZOWNIKÓW ODSŁOWNYCH Mówiąc o użyciu rzeczowników odsłownych, często pojawia się pytanie: z wyrazami w jakich przypadkach ich używać. W gramatyce języka litewskiego napisano, że duża część związków rzeczownikowych powiązanych za pomocą rekcji jest derywowana z odpowiednich związków czasownikowych, a przy zmianie formy członu nadrzędnego forma członu zależnego w większości przypadków pozostaje niezmieniona, por.: tęskni za nauką – tęsknota za nauką; poświęcił się rodzinie – poświęcenie rodzinie; sprzeciwił się rozkazowi – sprzeciw wobec rozkazu; kłócił się z rodzicami – kłótnia z rodzicami. W pewnych przypadkach jednak forma członu zależnego w związku czasownikowym i odpowiadającym mu związku rzeczownikowym jest różna; na przykład związki czasownikowe tworzy się z biernikiem, a rzeczownikowe z dopełniaczem, por.: ścina drzewo – ścinanie drzewa (LKG 1976: 16). Takie sformułowanie nie wyjaśnia, czy te szczególne przypadki, w których forma członu zależnego związku czasownikowego i odpowiadającego mu związku rzeczownikowego jest różna, ograniczają się do zmiany biernika w dopełniacz, czy też mogą występować inne przypadki. Inne takie przypadki uwidaczniają się przy omawianiu związków rzeczowników odczasownikowych z dopełniaczem, choć nie podkreśla się tu zmiany rekcji ani nie określa warunków, w jakich mogłaby ona nastąpić; widać to jednak wyraźnie w przytoczonych przykładach. W gramatyce języka litewskiego napisano: „Dopełniacz może oznaczać także pośredni obiekt czynności, np.: pieśń Birutė (por. śpiewa- 176 KALBOS KULTŪRA | 83 o Birutė i pieśń o Birutė), pieśń wojenna (por. śpiewa o wojnie), pomocnik ojca (por. pomaga ojcu), przedstawiciel narodu (por. reprezentuje naród), praca rąk (por. pracuje rękami)” (LKG 1976: 205). Również celownik obiektu może być wyrażany przy niektórych rzeczownikach utworzonych od czasowników przechodnich, rzadziej od innych, np.: miłość do rodziców, szacunek dla człowieka, współczucie rodzicom, uwaga poświęcona dziecku, nienawiść do wroga (LKG 1976: 206). Dopełniacz o znaczeniu okolicznikowym również pojawia się zamiast innego sposobu wyrażenia: walki powietrzne, hałas klasy, odgłosy lasu, uderzenia otoczenia. Zatem z podanych przykładów wynika, że rzeczowniki odczasownikowe mogą łączyć się z innymi przypadkami niż ich wyrazy podstawowe tylko wtedy, gdy utworzono je za pomocą innego przyrostka niż -imas (-ymas) lub przez derywację fleksyjną. Warto jednak zauważyć, że w książce Jono Jablonskisa Przypadki i przyimki można znaleźć przykłady, w których czasownikowym wyrażeniom z przyimkami odpowiadają rzeczownikowe wyrażenia w dopełniaczu, np.: Wtedy wspiął się przez płot, poszedł do miasta. Jeszcze długo będzie mu się odbijać owo wspinanie się przez płot, chodzenie do miasta (Jablonskis 1957: 572), jednak we współczesnym użyciu takie wyrażenia są rzadkie. W Gramatyce współczesnego języka litewskiego możliwość łączenia się rzeczowników odczasownikowych z rzeczownikami w określonych przypadkach opisano w ramach wyrażania obiektu, podmiotu i okoliczników. Można to podsumować następująco: przy przekształcaniu związku czasownikowego w rzeczownikowy dopełniacz pozostaje niezmieniony, w ten przypadek zmienia się biernik związku czasownikowego, a także może w niego przejść inna forma (przykłady są takie same jak w LKG) (DLKG 2006: 512). Z celownikiem łączy się rzeczowniki utworzone od czasowników rządzących celownikiem oraz od niektórych czasowników rządzących innymi przypadkami (DLKG 2006: 514–515). Narzędnik obiektu przyłączają rzeczowniki utworzone od czasowników łączących się z narzędnikiem (DLKG 2006: 517), natomiast rzeczowniki odsłowne przyłączają te same formy wyrazów o znaczeniu okolicznikowym co odpowiadające im czasowniki (DLKG 2006: 555). PROBLEMATYCZNE PRZYPADKI REKCJI RZECZOWNIKÓW ODSŁOWNYCH Zasadę syntaktycznej transformacji związku czasownikowego w rzeczownikowy bardzo jasno sformułował Vitas Labutis: „Ponadto rzeczownik abstrakcyjny (najczęściej z przyrostkiem –imas, –ymas), utworzony od czasownika łączącego się z biernikiem, otrzymuje dopełniaczowy przypadek wyrazu wskazującego na podlegający działaniu przedmiot (obiekt) [...]. R. VLADARSKIENĖ. Linksnių vartojimas veiksmažodžių abstraktų junginiuose 177 „Gdy abstrakcyjny rzeczownik tworzymy od czasownika, który wymaga dopełnienia lub okolicznika wyrażanego innym przypadkiem, przypadek zależny od takiego rzeczownika jest taki sam jak przypadek wymagany przez czasownik podstawowy” (1995: 13–14). Zasadniczo taką zasadę stosuje się przy poprawianiu użycia przypadków w wyrażeniach rzeczownikowych. Jeśli rzeczownik nie został utworzony za pomocą przyrostka -imas, można zarówno zachować rekcję czasownika podstawowego, jak i użyć dopełniacza. Na przykład w słowniku europejskim podano następujące połączenia z wyrazem handel: handel książkami, handel dziełami sztuki, handel bronią, a także handel produktami, handel kobietami, handel dziećmi, handel ludźmi, handel ludzkimi organami. Z przykładów wynika, że narzędnik jest używany częściej, gdy dopełnieniem jest osoba, ponieważ może nie być jasne, jaki odcień znaczeniowy będzie miał dopełniacz – podmiotowy czy przedmiotowy. Nie jest to jednak reguła, której ściśle się przestrzega. W banku terminów podano terminy handel środkami ochrony roślin, handel dzikimi zwierzętami, choć możliwe byłyby również formy handel środkami ochrony roślin, handel dzikimi zwierzętami. W poradnikach językowych podano wiele niepoprawnych przypadków użycia przypadków w połączeniach z rzeczownikami odczasownikowymi, np.: oburzenie komuś, zaufanie komuś, dostosowanie się komuś, skarga o coś, troska o coś, rozliczenie z czegoś, wpływ na co, oddziaływanie na co, nacisk na co, wiara w co (KP S1, S2). Jednak te błędy nie są już szczególnie aktualne w redagowanym języku administracyjnym3. Mówiąc o normatywności połączeń z abstrakcyjnymi rzeczownikami odczasownikowymi, należy przede wszystkim podkreślić, że problemy sprawiają połączenia rzeczowników utworzonych od tych czasowników, których rekcja jest niepoprawnie używana. Najczęściej poprawiano rekcję czasownika atitikti oraz utworzonego od niego rzeczownika atitikimas. Historia poprawiania połączenia z tym czasownikiem sięga prac Jonasa Jablonskisa; później błąd polegający na użyciu celownika wspomniano również w Krótkim słowniczku niepoprawności językowych i barbaryzmów (1928), opracowanym przez Viktora Kamantauskasa, oraz w Poradniku językowym (1939). Poprawną rekcję czasownika atitikti nieustannie przypominają publikacje normatywne i dydaktyczne, a ten błąd polegający na użyciu celownika został włączony do wykazu poważnych błędów językowych, zatwierdzonego przez Państwową Komisję Języka Litewskiego 3 Użycie wspomnianych połączeń sprawdzono w bazie wyszukiwania aktów prawnych Sejmu Republiki Litewskiej – w aktach prawnych sporządzanych na Litwie oraz w tłumaczeniach dokumentów Unii Europejskiej. Znaleziono tylko kilka przypadków użycia niepoprawnych połączeń. 178 KALBOS KULTŪRA | 83 Komisji. Obecnie jednak częściej popełnia się błędy w połączeniach z abstrakcyjnym rzeczownikiem odczasownikowym niż z czasownikiem (szerzej zob. Vladarskienė 2004). Pokazuje to również przypadek, w którym w tym samym dokumencie użyto czasownika z biernikiem, a utworzonego od niego rzeczownika – z celownikiem: Projekt ustawy spełnia wymagania ustawy o języku państwowym i innych aktów prawnych. [...] Zgodność projektu (= zgodność) z postanowieniami Europejskiej konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności oraz dokumentami Unii Europejskiej (uzasadnienie, 2010-10-07). Takie wyrażenia, szczególnie typowe dla języka administracyjnego, są stale poprawiane, ale, jak widać, wciąż pozostają aktualne. Tworząc połączenie rzeczownikowe, pojawiają się wątpliwości, ponieważ trzeba oznaczyć zarówno podmiot czynności, jak i jej dopełnienie, a oba wyrażane są dopełniaczem. Autorzy dokumentów nie przyjęli propozycji językoznawców, by dopełniacz podmiotu stawiać przed abstrakcyjnym rzeczownikiem odczasownikowym, a dopełniacz dopełnienia – po nim; takie sformułowanie się nie przyjęło ze względu na swoją rozwlekłość i niezręczność stylistyczną, por. zgodność projektu z postanowieniami. Utrwalił się jednak inny zaproponowany wariant: zgodność czemu, oparty na przypadkach opisanych w gramatykach języka litewskiego, w których dopełnienie w celowniku może występować przy niektórych rzeczownikach utworzonych od czasowników przechodnich, nieposiadających przyrostka -imas: szanować kogoś, szanowanie kogoś, ale szacunek dla kogoś. Innym przypadkiem budzącym wątpliwości co do użycia jest połączenie z abstrakcyjnym rzeczownikiem odczasownikowym atstovavimas. Również tutaj można dostrzec związek z niedopuszczalną rekcją czasownika atstovauti, ponieważ osoby, które niepoprawnie używają konstrukcji atstovauti ką, mogą użyć niewłaściwej formy ko atstovavimas. Zdaniem Vitas Labutisa, skoro mówi się atstovauti valstybei, to również atstovavimas valstybei. Sformułowanie valstybės atstovavimas byłoby właściwe, gdyby chodziło o to, że jedno państwo reprezentowało jakąś grupę państw, unię lub wspólnotę (Labutis 1995: 14). Autor przypomina tu o możliwym podmiotowym znaczeniu dopełniacza w połączeniu rzeczownikowym, omawianym w gramatykach. Innego zdania jest Vytautas Būda: uznając, że atstovavimas zgodnie z regułą wymaga celownika, nie potępia również dopełniacza w wyrażeniu Lietuvos piliečių reikalavimų atstovavimas (Būda 1996: 15). Należy jednak zwrócić uwagę, że uzasadniony jest taki dopełniacz, który można rozumieć wyłącznie jako mający odcień przedmiotowy, czyli należy wykluczyć ryzyko dwuznaczności. W dokumentach używa się połączeń z tym abstrakcyjnym rzeczownikiem odczasownikowym o obu strukturach. Czasem nawet w tym samym zdaniu przy rzeczowniku używa się dopełniacza, a przy formie czasownika (imiesłowie) – R. VLADARSKIENĖ. Linksnių vartojimas veiksmažodžių abstraktų junginiuose 179 celownik: W punkcie 25 trybu reprezentowania państwa w spółkach akcyjnych i spółkach z ograniczoną odpowiedzialnością wprowadzono wymóg, aby podmioty reprezentujące państwo w spółce podczas walnego zgromadzenia akcjonariuszy zgłaszały tylu kandydatów do rady nadzorczej lub zarządu, aby stosunek ich liczby do liczby członków rady nadzorczej lub zarządu nie był mniejszy niż udział głosów wynikających z akcji posiadanych przez państwo (Valstybės žinios, 2007–02–03, Nr. 14–524). Takie użycie potwierdza tendencję do stosowania dopełniacza z rzeczownikowym odpowiednikiem czasownika, bez względu na rekcję czasownika, a zarazem wyklucza możliwość, że połączenie to powstało regularnie z niezalecanej struktury połączenia czasownikowego. W połączeniach ze słowem reprezentowanie istotne są odcienie znaczeniowe, ponieważ dopełniacz może mieć zarówno znaczenie podmiotowe, jak i przedmiotowe. W przypadkach, gdy w połączeniu wyrazowym ważne jest ścisłe rozróżnienie tych znaczeń, podmiot (kto reprezentuje) należałoby oznaczać dopełniaczem, a przedmiot (kogo reprezentuje) celownikiem, np.: Należy również zwrócić uwagę na reprezentację kobiet na stanowiskach kierowniczych w sektorze sportowym (Biała księga Komisji Europejskiej, 2007–07–11); Analiza składu rad i senatów instytucji naukowych i badawczych pokazuje, że reprezentacja kobiet jest tu znacznie mniejsza niż mężczyzn (Valstybės žinios, 2008–06–12, Nr. 67–2537); choć przedmiot nie jest wskazany, lecz domyślny, kobiety reprezentują określone grupy ludzi; Reprezentacja niektórych partii politycznych (= Reprezentowanie niektórych partii politycznych) w tej instytucji nie zapewnia równouprawnienia wszystkich partii politycznych i innych uczestników procesów politycznych (Nota wyjaśniająca, 2009–04–28); Obecnie w Radzie LRT nie przewidziano reprezentacji mniejszości narodowych (= reprezentowania mniejszości narodowych) (Nota wyjaśniająca, 2007–09–26); gdy wskazuje się przedmiot reprezentacji, dopełniacz jest dwuznaczny i niewłaściwy. Osobno należy omówić połączenie przestępstwo komu. W Zaleceniach językowych podaje się je jako niezalecane do określania rodzaju przestępstwa, gdy jego przedmiot nie może być adresatem działania, np. przestępstwa finansom poprawia się na przestępstwa finansowe. Zaznacza się przy tym, że takiego połączenia można używać, gdy przedmiot przestępstwa rozumiany jest jako adresat (KP S1 40). Pranas Kniūkšta, omawiając szczególne potrzeby języka administracyjnego, zauważa, że „charakter (treść) przestępstwa w kodeksie warto wszędzie określać jedną wspólną formułą, dlatego rozszerza się zakres użycia połączenia z celownikiem, zgodnie z przestępstwem przeciwko podmiotowi (przestępstwo człowiekowi) 180 KALBOS KULTŪRA | 83 tak formułuje się również treść innych przestępstw: przestępstwo przyrodzie (stopień przejściowy) oraz przestępstwo życiu (przedmiot przestępstwa)” (Kniūkšta 2005: 33–34). Zapewne dlatego w Banku Konsultacji Państwowej Komisji Języka Litewskiego za uzasadniony uznaje się również celownik przestępstwa finansom. Połączenia z celownikiem utrwaliły się w języku prawnym, przede wszystkim w Kodeksie karnym Republiki Litewskiej, np.: przestępstwa dziecku i rodzinie; przestępstwa zdrowiu człowieka; przestępstwa bezpieczeństwu publicznemu; przestępstwa porządkowi publicznemu; przestępstwa własności intelektualnej; przestępstwa systemowi finansowemu; przestępstwa gospodarce i porządkowi działalności gospodarczej. Z tego kodeksu takie sformułowania rozpowszechniły się także w innych aktach prawnych; terminy z celownikiem występują również w Słowniku europejskim, np.: przestępstwo środowisku; przestępstwo porządkowi podatkowemu; przestępstwo własności; przestępstwo pokojowi; przestępstwo prawu międzynarodowemu; przestępstwo bezpieczeństwu państwa; przestępstwo ludzkości; prawda, rodzaj przestępstwa wyraża się tu również przymiotnikiem: przestępstwo gospodarcze, przestępstwo komputerowe. Celownik w tych połączeniach rzeczownikowych uzasadniają właściwości rekcji czasownika. Należy przyznać, że w połączeniach z rzeczownikowymi odpowiednikami czasowników dominuje dopełniacz, dlatego czasami używa się go zamiast innej formy wyrażenia: narzędnika, np. komunikacja kolejowa (komunikować się koleją, por. komunikacja koleją), ruch drogowy (poruszać się drogami, por. ruch drogami), w takim połączeniu uwypuklone jest znaczenie opisowe, a związek z czasownikiem podstawowym staje się mniej istotny; konstrukcji przyimkowych – przez analogię do połączeń ubezpieczenie na życie, ubezpieczenie mienia, ubezpieczenie pożyczki, ubezpieczenie majątku pojawiły się również Zasady ubezpieczenia od nieszczęśliwych wypadków (= Zasady ubezpieczenia od wypadków), mimo że w tym połączeniu należy wskazać nie to, co jest ubezpieczane, lecz od czego trzeba ubezpieczyć. Jeśli połączenie wyrazowe nie jest uznawane za termin, należy zachować rekcję czasownika podstawowego, np.: W celu wymiany informacji i doświadczeń (=W celu wymiany informacjami i doświadczeniami) Dyrekcja Generalna ds. Transportu i Energii będzie regularnie organizować spotkania koordynatorów europejskich (decyzja Komisji Europejskiej, 2009-07-22); Właściciel lub właściciele wcześniejszej rejestracji oraz wnioskodawca [...] podejmują odpowiednie działania, aby uzgodnić wspólne korzystanie z informacji (= korzystanie informacjami) (Wydanie specjalne, 2004-12-30, Nr. 1, dyrektywa rady). R. VLADARSKIENĖ. Linksnių vartojimas veiksmažodžių abstraktų junginiuose 181 Z poprawek językoznawców wynika, że wyraźnie rozróżnia się rekcję derywatów z przyrostkiem -imas (-ymas) od rekcji innych derywatów. Gdy rzeczowniki są tworzone za pomocą przyrostka -imas (-ymas), rekcja czasownika ma zwykle duże znaczenie dla struktury grupy nominalnej – biernik dopełnienia i mianownik podmiotu przechodzą w dopełniacz, natomiast pozostałe przypadki zazwyczaj pozostają bez zmian. Inne możliwości uznaje się za błędne. Gdy rzeczownik odczasownikowy tworzy się za pomocą innych przyrostków lub przez derywację paradygmatyczną, zasady transformacji składniowej nie są tak rygorystyczne. Analizowane przykłady pokazują, że użytkownicy języka, nawet jeśli potrafią poprawnie używać grup werbalnych, często gubią się, przekształcając je w grupy nominalne – widoczna jest tendencja do używania dopełniacza. WNIOSKI 1. Najczęstszym przypadkiem w grupie z rzeczownikiem odczasownikowym jest dopełniacz; zastępuje on mianownik i biernik grupy werbalnej, a w rzadkich przypadkach także konstrukcje przyimkowe. Taka grupa może wyrażać relacje podmiotowe, przedmiotowe, a niekiedy również okolicznikowe. 2. Celownik dopełnienia w grupie werbalnej pozostaje niezmieniony w grupie nominalnej, ale w rzadkich przypadkach biernik lub inne przypadki grupy werbalnej mogą przejść w celownik grupy nominalnej. Narzędnik i miejscownik pozostają bez zmian; zazwyczaj nie zmieniają się również konstrukcje przyimkowe. 3. Gdy pojawiają się wątpliwości dotyczące rekcji czasownika, występują one również w grupie z rzeczownikiem odczasownikowym. Użytkownicy języka, którzy nie znają dobrze prawidłowości przekształcania grupy werbalnej w nominalną, w niejednoznacznych przypadkach skłaniają się ku używaniu grup z dopełniaczem. 4. Rekcja czasowników zazwyczaj determinuje strukturę grup rzeczownikowych utworzonych od nich za pomocą przyrostka -imas (-ymas): biernik i mianownik przechodzą w dopełniacz, a pozostałe przypadki zazwyczaj pozostają bez zmian. Gdy rzeczowniki odczasownikowe tworzy się za pomocą innych przyrostków lub przez derywację paradygmatyczną, zmiany rekcji są mniej regularne; w niektórych przypadkach, niezależnie od rekcji czasownika podstawowego, zależny człon grupy może przybrać formę dopełniacza lub celownika. 182 KALBOS KULTŪRA | 83 LITERATŪRA B a l k e v i č i u s J. 1963: Dabartinės lietuvių kalbos sintaksė, Vilnius: Valstybinė politinės ir mokslinės literatūros leidykla. B ū d a V. 1996: Atstovauja kam ar ką. – Gimtoji kalba 10, 14–15. DLKG 2006: Dabartinės lietuvių kalbos gramatika. Red. Vytautas Ambrazas, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas. J a b l o n s k i s J. 1957: Rinktiniai raštai. I tomas. Sudarė J. Palionis, Vilnius: Valstybinė politinės ir mokslinės literatūros leidykla. K n i ū k š t a P. 2005: Administracinė kalba ir jos vartosena, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas. KP S1: Kalbos patarimai. Kn. 1. Sintaksė: 1. Linksnių vartojimas. Sud. Rita Miliūnaitė, teksto aut. Vitas Labutis, Aldonas Pupkis ir Jonas Šukys, vyr. red. Aldonas Pupkis. Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 2003. KP S2: Kalbos patarimai. Kn. 2. Sintaksė: 2. Prielinksnių ir polinksnių vartojimas. Sud. Rita Miliūnaitė, teksto aut. Aldonas Pupkis ir Jonas Šukys, vyr. red. Aldonas Pupkis. Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 2003. L a b u t i s V. 1995: Valstybės atstovavimas ar atstovavimas valstybei? – Gimtoji kalba 8–9, 13–14. L a b u t i s V. 2002: Lietuvių kalbos sintaksė, Vilnius: Vilniaus universiteto leidykla. LKG 1976: Lietuvių kalbos gramatika 3. Sintaksė. Vyr. red. Kazys Ulvydas, Vilnius: Mokslas. P a k e r y s J. 2006: Veiksmo pavadinimo konstrukcija lietuvių kalbos gramatikoje. – Daiktavardinio junginio tyrimai. Axel Holvoet, Rolandas Mikulskas (red.), Vilnius: Lietuvių kalbos instituto leidykla. P a k e r y s J. 2009: Būtinių predikatyvų žymėjimas lietuvių kalbos veiksmo pavadinimo konstrukcijose. – Gramatinių funkcijų prigimtis ir raiška. A. Holvoet, R. Mikulskas (red.), Vilniaus universitetas, asociacija „Academia Salensis“, 125–145. V a s k e l a i t ė R. 2003: Lietuvių kalbos daiktavardiniai junginiai sintaksinių ryšių požiūriu. – Acta Linguistica Lithuanica 48, 143–158. V l a d a r s k i e n ė R. 2004: Žodžių atitikti, atitikimas vartosena teisės aktų kalboje. – Specialybės kalba: sistema ir vartosena. Lietuvos teisės universitetas: Mokslinės konferencijos darbai, Vilnius, 2004 m. lapkričio 26 d., 118–122. Gauta 2010 12 03 R. VLADARSKIENĖ. Linksnių vartojimas veiksmažodžių abstraktų junginiuose 183 THE USE OF CASES IN ABSTRACT PHRASES OF VERBAL NOUNS S u m m a r y The aim of the article is to discuss phrases with verbal nouns denoting actions and describe the problematic uses of cases observable in the official administrative discourse. The focus of attention is on derivatives containing the most productive suffix, i. e. -imas (-ymas). The analysis of verb phrases and respective noun phrases has shown that the names of various actions most often occur in phrases with the genitive case. This case form replaces the nominative and accusative cases, sometimes even prepositional constructions, of the primary verb phrase that expresses relations between the verb and subject, object and sometimes adverbials. The dative case of the primary verb phrase is usually preserved though in certain cases the dative of the noun phrase originates from the accusative or other cases of the verb phrase. The instrumental and locative cases as well as prepositional constructions usually do not change. Language users are not familiar with the patterns of transformation of word phrases from nominal to verbal and, in dubious cases, they tend to prefer phrases with the genitive case. It is important to bear in mind though that when nouns are derived from verbs with the suffix -imas (-ymas) the combinability of the verb largely determines the structure of the noun phrase. Hence, the accusative and nominative of the object of the verb becomes the genitive of the noun phrase while the other cases usually do not change in such transformations. When a noun is derived from a verb by adding other suffixes and inflections, the patterns of syntactic transformation are not very strict. RASUOLĖ VLADARSKIENĖ Lietuvių kalbos institutas P. Vileišio g. 5, LT-10308 Vilnius [email protected] 184 KALBOS KULTŪRA | 83