Du neskelbti Jono Jablonskio laiškai Viliui Gaigalaičiui

VYTAUTAS LANDSBERGIS DWA NIEPUBLIKOWANE LISTY JANA JABLONSKIEGO DO WILIUSA GAIGALAITISA W zbiorze dokumentów Instytutu Johanna Gottfrieda Herdera (Die Dokumentesammlung des Herder-Instituts), mieszczącym się w niemieckim Marburgu, w kolekcji P. V. Reklaitisa, wśród innych materiałów lituanistycznych przechowywane są dwa listy Jonasa Jablonskisa do działacza Małej Litwy, Wiliusa Gaigalatisa. Zarejestrowano je pod sygnaturą DSHI 150 Nachlass Gaigalat 146. Jeden datowany jest na 5/17 stycznia 1895 r., drugi, nieco wcześniejszy odpis odpowiedzi – wspomina się w nim Boże Narodzenie – dotyczy tej samej sprawy: obchodów dziesięciolecia towarzystwa „Birutė” w Tylży. Organizatorom zależało także na części muzycznej, a szczególnie brakowało im „prologu” – przemówienia. Jak wiadomo, obchody dziesięciolecia „Birutė” odbyły się dokładnie miesiąc po drugim liście, więc J. Jablonskis z Mintauji nie mógł w niczym pomóc; zaproponował jedynie, by zwrócić się do Vincasa Kudirkasa, który z łatwością pisywał publicystyczne teksty, choć mieszkał wtedy daleko, na Krymie, gdzie się leczył. Wstępne przemówienie wygłosił ostatecznie przewodniczący „Birutė”, J. Lapinas, zachęcając, by nie wstydzić się litewskości i ojczystego języka; wystawiono spektakl „Zburzenie zamku w Kownie” A. Fromo-Gužutisa; przełożoną na litewski pieśń J. Zauerveina „Gals yr tylėjims” zaśpiewał E. Jagomastas, a więcej pieśni – miejscowy chór „Birutė” oraz przybyłe kobiety ze Żmudzi. Sukces był ogromny; V. Maknys mimochodem wspomina o blisko tysiącu uczestników, którzy napłynęli na uroczystość. Niemiecka administracja zaniepokoiła się i próbowała powstrzymać narastające odrodzenie litewskie, Wydūnas zganił organizatorów za wystawienie sztuki o litewskiej klęsce – zwycięstwie Krzyżaków – lecz wkrótce sam podjął działalność chóralną oraz inne działania muzyczne i wychowawcze. Początkiem nie było milczenie. Podzielony naród nie wyznaczał granicy na ówczesnej granicy niemiecko-rosyjskiej. Mówią o tym przyjaźń i korespondencja szyšioniškisa V. Gaigalatisa1, przyszłego duchownego i działacza kultural- 1 Wilius Gaigალaitis (1870–1945) był wówczas jeszcze studentem teologii i filozofii, ale już członkiem stowarzyszenia Prussia w Królewcu. V. LANDSBERGIS. Du neskelbti Jono Jablonskio laiškai Viliui Gaigalačiui 95 nego, a także przyjazd kobiet ze Żmudzi, by śpiewać na uroczystości w Tylży. Niech o tamtych czasach i więziach przypominają te dwa listy językoznawcy, publikowane teraz po raz pierwszy2 – na szczególnych słowach stawia nawet akcent! – wydobyte z archiwum właśnie z okazji 150. rocznicy urodzin Jonasa Jablonskisa. Drogi Przyjacielu! Wybacz, że tak długo nie odpowiadałem: – wciąż nie można było niczego pewnego się dowiedzieć. Teraz cała sprawa stała się jasna, dlatego daję znać. Antanas Būgnas3 tłumaczy z języka rosyjskiego niewielką komedię, usuwając z niej wszelkie rusycyzmy życia4 i nieco ją przerabiając. Zamierzamy wystawić tę komedię podczas naszych świąt Bożego Narodzenia na naszej „scenie” i zaraz wysłać ją Państwu… może się przyda. Szkoda tylko, że tak późno dowiedzieliśmy się o tej uroczystości; można by zorganizować jeszcze coś... Przemówienia na uroczystość (pisał nam o niej Jonas5) nie możemy napisać, ponieważ działalność Birutė6 jest nam zupełnie nieznana (wcale nie wiemy, co dobrego zrobiła w Prusach Litewskich, jak długo działała – czuwała, a jak długo spała…). Jeśli więcej spała, niż czuwała, czy nie moglibyście chociaż teraz jej ożywić, zatroszczywszy się o to, by zrealizowała coś dobrego ze swojego programu? Napisałem do Petersburga, ale jeszcze nie otrzymałem odpowiedzi. Daug kur rašyti apie draugystę7 teip mažai težinoma iš savo darbų – labai sunku. Kiekvienas paklaus, ką ji padarė..... Rašydamas į Maskvą apie ją, pats nežinojau, ką parašyti ant klausymų, kuriuos, kiek žinojau, norėtų užduoti maskviečiai. Z naszych pewnie nikt nie przyjedzie: Landsbergis mieszka daleko, w Moskwie, Mačys w górach Uralu, a my wszyscy mamy taką pracę, że bardzo trudno nam opuścić miejsce. Życzymy powodzenia – komedię (albo wodewil) przyślemy. Wszyscy Pańscy znajomi i przyjaciele przesyłają pozdrowienia. Jablonskis /podpis/ 2Niektóre komentarze do tekstu dołączono do listów. 3 Antanas Kriščiukaitis (1864–1933, Antanas iš Būgnų, Aišbė), teisininkas ir literatas, tuo metu dirbęs Mintaujoj. Laiško tekste vardas pabrauktas, kaip ir kiti vardai, regis, ne J. Jablonskio, o vėliau. Šiaip žodžiai ir vietovardžiai pabraukti paties Jablonskio. 4J. Jablonskis, pisząc, poprawiał: „rusicizmus (gyvenimo)” oznaczył cyframi 2 i 1, dlatego obecnie podaje się tekst zgodnie z jego korektą. 5Prawdopodobnie chodzi o działacza z Pruskiej Litwy Jonasa Vanagaitisa, który później podpisywał się jako Jonas z Panemunė. 6Taka pisownia (z długim ū) zapewne była jeszcze odziedziczona po czasach S. Valiūnasa i jego „Birūty”. 7Przyjaźń – stowarzyszenie. 96 KALBOS KULTŪRA | 83 I 5/17 95 Drogi Rodaku! Dziś przyjechałem do Mintauji i znalazłem Pański liścik. Spieszę z odpowiedzią. 10/22 stycznia wróci Antanas Būgnus, którego władze wysłały do pracy. Z tego powodu opóźnił się także z napisaniem dołączonej sztuki. Gdy tylko wróci do domu, od razu wyślemy jego utwór. O ile wiem, kończy go pisać. Pranaitis8nie obiecywał, że przyjedzie. Wydaje mi się, że teraz nie można już czekać, aż przyjedzie, oto dlaczego: podczas naszego Nowego Roku zabrali jego brata9, księdza, lektora języka hebrajskiego w Akademii Duchownej w Petersburgu. Muzykant jest tak przygnębiony, że chyba nie będzie miał ochoty ani się bawić, ani rozweselać innych. Ułóżcie program tak, by można było obejść się bez niego. O ile się orientuję, niewielu z nas przybędzie: my, choćbyśmy i bardzo chcieli, w żaden sposób nie moglibyśmy wyjechać... Jeśli przetłumaczona z rosyjskiego komedia Antanasa teraz by Państwu nie odpowiadała, być może będziecie mogli wystawić ją innym razem... W sprawie prologu proszę zwrócić się do V. Kudirkosa, jest przecież jedynym wśród nas w miarę dobrym kogutem. Jego adres: Севастополь, Малая Морская, № 37, д. Гаврилова. Врачу 50 пех. Белостокского полка, Л. Терцияну10, do przekazania W. K.* Ogólnie rzecz biorąc, program bardzo nam się podoba i z naszej strony niczego nie możemy dodać11. Wszyscy serdecznie pozdrawiamy Jablonskis /parašas/ * Mam nadzieję, że rzeczywiście napisze. Dobrze byłoby, gdyby otrzymali Państwo kilka prologów. Moglibyście wybrać lepszy... 8 Petras Juozas Pranaitis (1868–1942) – peterburgietis muzikas, vargonininkas, chorų vadovas ir kompozitorius, 1893 m. išspausdinęs, vienu sykiu su V. Kudirka, pirmuosius pabrėžtinai „lietuviškus“ kūrinėlius fortepijonui. Polka Lietuvaite ant 4 rankų sustatė P. J. Pranaitis. Petropile. Prekė 1 rub. – tai buvo ir spaudos draudimo ignoravimas. 9 Justinas Bonaventūra Pranaitis (1861–1947) – dvasininkas, baigęs ir dėstęs Peterburgo Romos katalikų dvasinėje akademijoje. Nuo 1891 m. Akademijos prefektas, kovojęs prieš rusinimą, veikęs Lietuvių–žemaičių labdaringoje draugijoje, 1895–1896 m. ištremtas į Tverę. 10 Nazwisko Lauryna Tercijonisa, lekarza 50. pułku piechoty białostockiej, zostało podkreślone przez J. Jablonskisa (podobnie jak Sewastopol). 11 Dwukrotne „nic” – nieuwaga autora. V. LANDSBERGIS. Du neskelbti Jono Jablonskio laiškai Viliui Gaigalačiui 97