Du neskelbti Jono Jablonskio laiškai Viliui Gaigalaičiui

V. Landsbergis. Dwa nieopublikowane listy Jonasa Jablonskisa do Viliusa Gaigalaitisa 95 VYTAUTAS LANDSBERGIS dWa NiEoPuBlIkOwAnE LiStY JONASA JABLONSKISA DO VILIUSA GAIGALAITISA W zbiorze dokumentów Instytutu Johanna Gottfrieda Herdera w niemieckim mieście Marburg (Die Dokumentesammlung des Herder-Instituts), w kolekcji P. V. Reklaitisa, wśród innych materiałów lituanistycznych przechowywane są dwa listy Jonasa Jablonskisa do działacza Małej Litwy Viliusa Gaigalaitisa. Zarejestrowano je pod sygnaturą DSHI 150 Nachlass Gaigalat 146 twoja spacja w tekście? Organizatorom zależało również na części muzycznej, a szczególnie brakowało „prologu” – przemowy. Jak wiadomo, uroczystość dziesięciolecia „Birutė” odbyła się dokładnie miesiąc po drugim liście, toteż J. Jablonskis z Mitawy nie mógł w żaden sposób pomóc, jedynie zaproponował zwrócić się do Vincasa Kudirki, łatwo wpadającego w publicystyczny ton, choć wówczas tym bardziej mieszkającego daleko, na Krymie, gdzie się leczył. Wstępną przemowę ostatecznie wygłosił przewodniczący „Birutė” J. Lapinas, zachęcając, by nie wstydzić się litewskości i języka ojczystego; wystawiono sztukę – „Zburzenie zamku kowieńskiego” A. Froma-Gužutisa; „Gals yr tylėjims” w zlitewszczonej wersji J. Zauerveinasa zaśpiewał E. Jagomastas, a więcej pieśni i piosenek – miejscowy chór „Birutė” oraz chór przybyłych kobiet żmudzkich. Sukces był ogromny, V. Maknys mimochodem wspomina o niemal tysiącu zgromadzonych uczestników. Niemiecka administracja zaniepokoiła się i postanowiła powstrzymać budzące się odrodzenie Litwinów, Wydūnas zganił wystawienie sztuki o litewskiej porażce – zwycięstwie Krzyżaków, lecz wkrótce sam podjął działalność chóralną oraz inną działalność muzyczną i wychowawczą. Początkiem nie było milczenie. Podzielony naród nie wyznaczał granicy na ówczesnej granicy niemiecko-rosyjskiej. Mówią o tym przyjaźń i korespondencja tego šišioniškisa V. Gaigalaitisa1, przyszłego duchownego i działacza kulturalnego, z J. Jablonskisem, a nawet przyjazd żmudzkich kobiet, by śpiewać na święcie w Tylży. 1 Vilius Gaigalaitis (1870–1945) był wówczas jeszcze studentem teologii i filozofii, ale już członkiem towarzystwa Prussia w Królewcu. 96 KALBos KULTūRA | 83 nika, a także przyjazd żmudzkich kobiet, by śpiewać na święcie w Tylży. Niech te czasy i więzi przypomną te dwa, publikowane obecnie po raz pierwszy, listy językoznawcy2 – szczególne słowa nawet akcentuje! – wydobyte z archiwum właśnie z okazji 150. rocznicy urodzin Jonasa Jablonskisa. Drogi Przyjacielu! Wybacz, że tak długo nie odpowiadałem: – wciąż nie można było niczego pewnego wiedzieć. Teraz cała sprawa stała się jasna, dlatego przekazuję wiadomość. Antanas Būgnų3 tłumaczy z języka ros. niewielką komedię, odrzucając z niej wszystkie rusycyzmy życia4 i nieco ją przerabiając. Tę komedię zamierzamy wystawić podczas naszych świąt Bożego Narodzenia na naszej „scenie” i zaraz wysłać ją wam..... może byście ją wykorzystali. Szkoda tylko, że tak późno dowiedzieliśmy się o tym święcie, można by było przygotować jeszcze to i owo... Przemówienia na święto (o nim pisał nam Jonas5) nie możemy napisać, ponieważ działalność Birutė6 jest nam zupełnie nieznana (wcale nie wiemy, co dobrego zrobiła ona na Litwie Pruskiej, jak długo żyła – czuwała i jak długo spała...). Jeśli więcej spała, niż czuwała, to czy nie moglibyście przynajmniej teraz jej ożywić, starając się, by zrobiła coś dobrego zgodnie ze swoim programem? Pisałem do Petersburga, ale odpowiedzi jeszcze nie otrzymałem. Bardzo trudno jest dużo pisać o przyjaźni7 tak mało znanej z własnych działań. Każdy zapyta, co ona zrobiła..... Pisząc do Moskwy o niej, sam nie wiedziałem, co napisać w odpowiedzi na pytania, które, jak wiedziałem, chcieliby zadać moskwianie. Z nas zapewne nikt nie przyjedzie: Landsbergis mieszka daleko, w Moskwie, Mačys w górach Uralu, a my wszyscy mamy taką pracę, że bardzo trudno nam wycofać się z miejsca. Życzymy powodzenia – komedię (albo wodewil) przyślemy. Wszyscy znajomi i przyjaciele Waszmości przesyłają pozdrowienia. Jablonskis /parašas/ 2 Niektóre komentarze do tekstu dołączono do listów. 3 Antanas Kriščiukaitis (1864–1933, Antanas z Būgnów, Aišbė), prawnik i literat, pracujący wówczas w Mintauji. W tekście listu imię jest podkreślone, podobnie jak inne imiona, najwyraźniej nie przez J. Jablonskisa, lecz później. Zresztą słowa i nazwy miejscowości są podkreślone przez samego Jablonskisa. 4 J. Jablonskis, pisząc, poprawił: „rusicizmus (gyvenimo)” oznaczył cyframi 2 i 1, dlatego obecnie podaje się ją zgodnie z jego korektą. 5 Najprawdopodobniej działacz Prus Litwy Jonas Vanagaitis, później podpisujący się Panemunių Jonu. 6 Taka pisownia (z długim ū) najpewniej była jeszcze odziedziczona z czasów s. Valiūnasa „Birūty”. 7 Przyjaźń – stowarzyszenie. V. Landsbergis. Dwa nieopublikowane listy Jonasa Jablonskisa do Viliusa Gaigalaitisa 97 I 5/17 95 Drogi Rodaku! Dziś przyjechałem do Mitawy i znalazłem Pański liścik. Spieszę się odpowiedzieć. 10/22 stycznia wróci Antoni Būgnus, którego władza wysłała do pracy. Z tego powodu spóźnił się z napisaniem obiecanej pracy. Gdy tylko wróci do domu, wyślemy jego pracę. O ile wiem, kończy ją pisać. Pranaitis8 nie obiecywał jechać. Wydaje mi się, że teraz nie można nawet czekać, aż on przyjedzie, oto dlaczego: podczas naszego Nowego Roku aresztowano jego brata9, księdza, lektora języka hebrajskiego przy Petersburskiej Duchownej Akademii. Muzyk jest tak przygnębiony, że z trudem zechce bawić się i bawić innych. ułóżcie program tak, aby można było obejść się bez niego. O ile się orientuję, z nas chyba nikt nie przybędzie: my, choćbyśmy i z całego serca chcieli, w żaden sposób nie moglibyśmy wyjechać... Jeśli przetłumaczona z ros. komedia Antanasa nie przypadłaby wam teraz do gustu, to być może innym razem będziecie mogli ją wystawić... W sprawie prologu zwróćcie się do V. Kudirki, on przecież jest wśród nas jedynym w miarę znośnym kogutem. Jego adres: Sewastopol, Mała Morska, nr 37, dom Gawriłowa. Lekarzowi 50 piech. pułku białostockiego, L. Tercjanu10, do przekazania W. K. * Program, ogólnie rzecz biorąc, bardzo nam się podoba i z naszej strony niczego11 nie możemy dodać. Serdecznie pozdrawiamy wszyscy Jablonskis /parašas/ * Mam nadzieję, że on rzeczywiście napisze. Dobrze by było, gdybyście otrzymali kilka prologów. Moglibyście wybrać lepszy... 8 Piotr Juozas Pranaitis (1868–1942) – petersburski muzyk, organista, kierownik chórów i kompozytor, który w 1893 r., wspólnie z V. Kudirką, wydrukował pierwsze wyraźnie „litewskie” utworki na fortepian. Polkę Lietuvaitė na 4 ręce opracował P. J. Pranaitis. Petropil. Towar 1 rub. – to było również ignorowanie zakazu druku. 9 Justinas Bonawentūra Pranaitis (1861–1947) – duchowny, który ukończył i wykładał w Petersburskiej Rzymskokatolickiej Akademii Duchownej. Od 1891 r. prefekt Akademii, walczący z rusyfikacją, działający w Litewsko-Żmudzkim Towarzystwie Dobroczynnym, w latach 1895–1896 zesłany do Tweru. 10 Nazwisko lekarza 50. Białostockiego Pułku Piechoty Laurynasa Tercijonasa zostało podkreślone przez J. Jablonskiego (podobnie jak sewastopol). 11 Dwukrotne „nic” – przeoczenie autora.