Jonas Jablonskis – Juozo Damijonaičio vadovėlių recenzentas

84 Kultura Języka | 83 Vaida BuiVydienė Instytut Języka Litewskiego Jonas Jablonskis – recenzent podręczników Juoza Damijonaitisa Chociaż działalność Jonasa Jablonskisa została omówiona i przeanalizowana w różnych aspektach (Balčikonis 1956; Girdenis, Piročkinas 1977, 1978; Vidžiūnas 1997 i in.), nadal brakuje prac, w których szerzej przedstawiono by go jako recenzenta podręczników szkolnych. W niniejszym artykule1 omówiono pięć recenzji Jonasa Jablonskisa dotyczących dwóch wydań podręcznika Juoza Damijonaitisa Gramatyka języka litewskiego. Krótki podręcznik dla szkół (dla początkujących) (Damijonaitis 1920, 1923), przeanalizowano, jaki wpływ językoznawca wywarł na język i strukturę późniejszych wydań. W analizie zastosowano metody analityczno-opisową (deskryptywną), porównawczą i statystyczną. W litewskiej prasie pedagogicznej działalność Juoza Damijonaitisa (1871–1926) była stosunkowo mało analizowana, chociaż współcześni rozumieli i oceniali znaczenie prac tego pedagoga i działacza społecznego (Ruseckas 1926: 93–94; Vokietaitis 1927: 3–9; Poderys 1931: 95–100). później J. Damijonaitis został wspomniany dopiero w drugiej połowie XX w., z okazji 100. rocznicy śmierci (malėnas 1970: 123–124; Juozapavičius 1971a: 3, 1971b: 3). Na początku tego stulecia ponownie wspomniano o nim z okazji 130. rocznicy urodzin (ažubalis 2001a: 11–14, 2001b: 1–3)2. Należy podkreślić, że J. Damijonaitis jest autorem nie tylko podręczników języka litewskiego, lecz także matematyki i historii3. Do tej pory szerzej omówiono jego podręczniki matematyki (ažubalis 1997, 2001a, 2001b). 1 artykuł opracowano na podstawie referatu wygłoszonego 7 października 2010 r. na międzynarodowej konferencji Jonasa Jablonskisa Jonas Jablonskis ir bendrinės lietuvių kalbos šimtmetis. 2 wspomnieniami o J. Damijonaitisie w prasie podzieliła się jego wnuczka ze strony siostry birutė bytautienė (2006: 2). Imię słynnego pedagoga i autora podręczników już w 1937 r. nadano jednej ze szkół w Kownie. Obecnie jego imieniem nazwano ulicę w Kownie, działa założone w 1996 r. prywatne mieszkanie-muzeum, a przy tym domu odsłonięto tablicę pamiątkową. 3 Do nauczania języka litewskiego w szkole początkowej przeznaczone są następujące podręczniki: ABC. Elementarz pisania i czytania (Warszawa, 1906; wydanie trzecie 1922), Krótka gramatyka języka litewskiego v. buivyDienė. Jonas Jablonskis – recenzent podręczników Juozasa Damijonaitisa 85 Jak wspomniano, pierwsze wydanie podręcznika J. Damijonaitisa Gramatyka języka litewskiego zostało wydrukowane w 1920 r. w Kownie. Nie był to nowy, oryginalny podręcznik – w przypisach wskazano, że terminy, wiele przykładów i sformułowań autor zaczerpnął z Gramatyki języka litewskiego Petra Kriaušaitisa i Jonasa Rygiškisa (Damijonaitis 1920: 3). Był to zaktualizowany, poprawiony i uzupełniony wariant wcześniejszego podręcznika J. Damijonaitisa Krótka gramatyka języka litewskiego (pierwsze wydanie 1909 r.). Podręcznik obejmuje cały kurs gramatyki szkoły początkowej (Część pierwsza: 1. Części mowy; 2. Rzecz, właściwość rzeczy i czynność. Część druga: 3. Części języka. Część trzecia: 4. Składnia). Reguły gramatyczne lub definicje każdego rozdziału albo podrozdziału są ilustrowane przykładami i uzupełniane zadaniami. Na przykład na początku drugiego rozdziału (Rzecz, właściwość rzeczy i czynność) wyjaśnia się, czym jest rzecz. podawane są przykłady przedmiotów widzialnych i niewidzialnych: widzialne – kamień, krowa, kosa, niewidzialne – Bóg, rozum, miłość. Podane jest zadanie, aby wypisać i podkreślić „nazwy przedmiotów widzialnych jedną kreską, niewidzialnych – dwiema” (Damijonaitis 1920: 15). Rzeczownik jako termin przedstawiony jest w rozdziale poświęconym częściom mowy, znajdującym się w drugiej części (tamże, 19). na końcu podręcznika znajduje się lista książek zalecanych do czytania (11 książek)4 oraz wykaz poprawek błędów. Kiedy ukazało się pierwsze wydanie gramatyki J. Damijonaitisa, opublikowano trzy recenzje J. Jablonskisa – w wydawanych w 1920 r. czasopismach Lietuva (Jablonskis 1920a) i Švietimo darbas (Jablonskis 1920b), a w 1921 r. – w Lietuvos mokykloje5 (Jablonskis 1921). w recenzjach, opierając się na treści podręcznika, J. Jablonskis zwięźle i jasno omówił podstawowe kwestie dotyczące struktury podręcznika, a także terminy i definicje ważne dla prezentowanego materiału dydaktycznego. recenzent stwierdza, że uczeń powinien uczyć się jasnych, znormalizowanych terminów i definicji, dlatego przedstawia wskazówki metodyczne (Jablonskis 1920a: 3 [1933: 163]; 1920b: 50 [1933: 176]). wskazuje się na wiele błędów korektorskich w podręczniku. (Wilno, 1909; 9. wydanie 1923), Gramatyka języka litewskiego. Krótki podręcznik dla szkół (dla początkujących) (Kowno, 1920; 8. wydanie 1939), Ogród dziecięcy (czytanki dla oddziału II, Mariampol, 1922). J. Damijonaitis napisał także książkę metodyczną – w 1923 r. ukazała się jego książeczka Przykłady na potrzeby ortografii i składni (dyktando). Inne podręczniki J. Damijonaitisa: Podręcznik arytmetyki (Warszawa, cz. 1–2, 1909–1910), Zbiór zadań z arytmetyki (Mariampol, cz. 1–3, 1922–1923; 12 wydań), Zbiór czytanek z nauki o kraju (1926–1928, 2 wydania). 4 Wskazywane są Gramatyki języka litewskiego P. Kriaušaitisa i Rygiškių Jonasa, Składnia języka litewskiego Rygiškių Jonasa oraz Nasz słowniczek, Pisma Žemaitė, Baśnie Andersena, Teoria arytmetyki, Szkoła dla ubogich części I i II, Mały informator i Garść – książki z czytankami. 5 W 1921 r. w Lietuvos mokykla powtórzona zostaje ta sama recenzja J. Jablonskisa, która rok wcześniej została opublikowana w Lietuva. 86 Kalbos Kultūra | 83 Szczególnie obszerna recenzja opublikowana w Lietuva w dwóch numerach – J. Jablonskis tutaj (1920a: 3 [1933: 160–169]) najpierw omawia strukturę podręcznika, podkreślając, że „[t]ekst gramatyki jest, jak się zdaje, swoiście przedstawioną treścią «dla początkujących» tych podręczników[6]” Recenzent grupuje kwestie wymagające poprawy w podręczniku J. Damijonaitisa w sześć grup i omawia każdą z nich, podając przykłady. Są to: 1) wskazówki i poprawki metodyczne – proponuje się przechodzić od przykładów do reguły lub definicji (Jablonskis 1920a: 2 [1933: 161]); 2) niedostatki metodyki przedstawiania materiału podręcznika – proponuje się niektóre zagadnienia składni opisać na początku podręcznika (Jablonskis, tamże); 3) reguły i definicje – nieprecyzyjne charakterystyki wołacza, rodzaju przymiotnika i przysłówka (Jablonskis 1920a: 3 [1933: 163]); 4) struktura podręcznika – zdaniem J. Jablonskisa nie należałoby zamieszczać w gramatyce rozdziału o rodzajach czasownika, mowie zależnej, zdaniach podrzędnych i współrzędnych itd., należałoby jednak uwzględnić podstawy akcentuacji i ortografię (Jablonskis 1920a: 3 [1933: 167]); 5) niewłaściwe przykłady i zadania – niektóre przykłady są niezbyt zrozumiałe7, a zadania zbyt trudne dla uczniów szkoły początkowej8 (Jablonskis 1920a: 3 [1933: 167–168]); 6) poprawki błędów korektorskich w podręczniku, np.: papraukite – pabraukite, apie kielius – apie kelius itd. (Jablonskis, tamże). Zasadniczo ocena podręcznika jest pozytywna – jak dotąd nie ma lepszej gramatyki dla szkoły początkowej, choć podręcznik należy doskonalić (Jablonskis 1920a: 3 [1933: 169]). druga krótka przychylna recenzja, opublikowana w Švietimo darbe (Jablonskis 1920b), jest anonimowa9, wspomniano w niej nie tylko o podręczniku, lecz także o pierwszej recenzji: napisano, że podręcznik recenzował i wymienił wiele błędów J. Jablonskis, a także że autor, pisząc gramatykę, opierał się na gramatyce Petra Kriaušaitisa i Jonasa Rygiškisa oraz na Sintaksie Jonasa Rygiškisa10. zatem w [6] chodzi o gramatyki P. Kriaušaitisa i Jonasa Rygiškisa. 7 Por.: „Dobra matka wskazuje mężowi drogę“; „Miłość serca jest najlepszą nauczycielką“ (Jablonskis 1920a: 3 [1933: 167]). 8 Por.: „Na przykład: „za pikt+ reikia bausti, už ger+ pagirti“ (36) – dzieci mają zamiast krzyżyków wpisać końcówkę; należy wątpić, czy one (uczniowie klas początkowych) będą tu umiały wymyślić i wpisać zamiast krzyżyków a (nie ą) rodzaj nijaki przymiotnika.“ (Jablonskis 1920a: 3 [1933: 167–168]). 9 Autorstwo Jablonskisa wskazano w pismach Jablonskisa opracowanych przez Juozasa Balčikonisa (Jablonskis 1933). 10 W przypisie do pierwszego wydania podano wyjaśnienie: „tutaj terminy, wiele przykładów i w ogóle sformułowania zaczerpnąłem z «Gramatyki języka litewskiego» P. Kriaušaitisa i J. Rygiškisa (Damijonaitis 1920: 3). J. Jablonskis pisze w recenzji: „Tym, którzy nie przywykli jeszcze używać terminów gramatycznych do celów naukowych, możemy na razie poradzić korzystanie właśnie z gramatyki Dam-čiusa [Damijonaitisa]“ (Jablonskis 1920a: 50 [1933: 176]). zob. Buivydienė. Jonas Jablonskis – recenzent podręczników Juozasa Damijonaitisa 87 J. Jablonskisowi było niezręcznie podpisać się własnym nazwiskiem. na końcu recenzji wskazano również kilka błędów wspomnianych w pierwszej recenzji (dotyczących użycia przyimka sulig oraz przechodzenia głoski t w č przy zmianie końcówek). trzecia publikacja o podręczniku J. Damijonaitisa, jak wspomniano, ukazała się w 1921 r. w czasopiśmie Lietuvos mokykla (była to ponownie przedrukowana z Lietuvos recenzja) (Jablonskis 1920a). Po trzech recenzjach J. Jablonskisa w 1921 r. ukazało się kolejne wydanie gramatyki J. Damijonaitisa (Damijonaitis 1921), a w 1922 r. – jeszcze jedno wydanie, jednak bez nowych poprawek. W wydaniu z 1921 r. poprawiono jedynie niektóre błędy korektorskie, a zgodnie z jedną z uwag J. Jablonskisa zmieniono metodykę nauczania przymiotnika (zob. tabelę 1). Do innych uwag się nie odniesiono. Tabela 1. Różnice między trzema pierwszymi wydaniami gramatyki J. Damijonaitisa Uwagi J. wydanie Jablonskipo sa z 1920 r. pierwsz1921 r. 1922 r. ym wydaniu wydanie wydanie „jedne litery są wielkie, inne małe.” (Damijonaitis 1920: 3) „tu już chyba poskąpiono terminu (dla rodzaju liter). P. Kr. i ryg. W gramatyce Jonasa w pewnym miejscu (5) powiedziano w tej kwestii inaczej: „[l]itery są używane jako wielkie i małe.“ (Jablonskis 1920a: 3 [1933: 165]) nepakeista (Damijonait1921: 3) nepakeista is (Damijonaitis 1922: 3) „przymiotnikami nazywamy takie wyrazy, które oznaczają właściwość rzeczy. przymiotniki wskazują, jaka lub jakiego rodzaju jest rzecz. Przykłady: Dobry człowiek. Dobra żona.“ (Damijonaitis 1920: 33) „J. Damijonaitis w swoim podręczniku niemal wszędzie podaje zasady gramatyczne lub po prostu wyjaśnienia, po których następują przykłady językowe. W nauce o języku, zwłaszcza na początku, powinno być, jak się zdaje, właśnie odwrotnie.“ (Jablonskis 1920a: 2 [1933: 161]) „Dobry człowiek. Dobra żona. (...). Słowami: dobry, dobra, piękny, piękna, drewniany, drewniana wyrażamy, jakie są omawiane przedmioty, i zaznaczamy właściwość, sposób omawianych przedmiotów.” (Damijonaitis 1921: 33) także (Damijonaitis 1922: 33) Wydania te różnią się nie tylko z powodu poprawionych błędów. Zmieniona struktura podręcznika, tj. gramatyka została podzielona na dwa stopnie (nowy 88 Językowa Kultura | 83 Zatem po pierwszych recenzjach podręcznik J. Damijonaitisa zmienił się bardzo niewiele. Nie uszło to uwagi J. Jablonskiego, dlatego w 1922 r. na Litwie ukazała się jego czwarta recenzja, zawierająca wiele uwag z pierwszych recenzji i wyrażająca ubolewanie, że autor nie skorzystał z wcześniejszych wskazówek11. Recenzent wylicza aż dziesięć kwestii wymagających poprawy, omówionych w pierwszych recenzjach – na przykład przypomina, że należałoby mówić o akcencie, o ortografii, unikać niektórych nadmiernie złożonych zagadnień itp., a niektóre wcześniejsze uwagi uzupełnia12. Recenzję kończy dość gniewna uwaga, że autor „puszcza mimo uszu udzielaną mu radę” (Jablonskis 1922: 4 [1933: 275]). W wydaniu gramatyki J. Damijonaitisa (1923)13, które ukazało się po omówionej recenzji, uwzględniono już wiele uwag J. Jablonskiego i zmieniono strukturę podręcznika. Autor poprawił wiele kwestii: skorygowano definicje, terminy oraz metodykę prezentowania materiału dydaktycznego. Podręcznik uzupełniono o nowe definicje, zasady ortografii i podstawy akcentuacji, poprawiono również błędy korektorskie (w tabeli 2 przedstawiono kilka przykładów poprawek). termin podaje się zamiast części). Sam autor w przypisach wyjaśnia, że na drugim stopniu „powtarza się niektóre zasady gramatyki, przerobione już na pierwszym stopniu” (Damijonaitis 1923: 75). a zatem podręcznik stał się bardziej konsekwentny i systematyczny. Podstawowa cecha struktury uaktualnionego wydania gramatyki – nauczanie koncentrami: rozwijając te same tematy, pogłębiając wiedzę uczniów i 11 Por.: „Przed dwoma laty z powodu tego podręcznika pisałem już recenzję w „Lietuvoje”, a następnie w „Lietuvos mokykloje”, zaznaczając, co należy w nim poprawić w kolejnych wydaniach. ten podręcznik jednak w wielu kwestiach wskazanych przeze mnie nie skorzystał z nich przy kolejnym wydaniu. W podręczniku postąpiono tak, jak mi się zdaje, niepotrzebnie: niejeden jeszcze poprawki są mu naprawdę potrzebne.” (Jablonskis 1922: 4 [1933: 273]). 12 Por.: „w jednym miejscu (89) powiedziano, że „przysłówki, które powstały od czasowników, nazywają się imiesłowami przysłówkowymi“. W swojej pierwszej recenzji powiedziałem, że w ten sposób należałoby również słowa suprantamai, neregėtai, gulomis nazywać imiesłowami przysłówkowymi (?). Dlaczego autor do tej swojej definicji, zamieszczonej w rozdziale o przysłówkach, do tej pory wcale nie wnosi poprawek? z dziećmi trzeba rozmawiać jasno i dokładnie.“ (Jablonskis 1922: 4 [1933: 274]). 13 Na karcie tytułowej napisano, że jest to drugie wydanie, chociaż po wydaniu z 1920 r. (pierwszym) ukazały się jeszcze wydania z lat 1921 i 1922, w których poprawiono błędy korektorskie i uwzględniono kilka uwag z recenzji J. Jablonskiego. późniejsze wydanie gramatyki (1925), choć w tytule nazwane wydaniem poprawionym, prawie niczym nie różni się od wydania z 1923 r.; jedynie lista 20 książek zalecanych do czytania została uzupełniona o cztery kolejne, a także poprawiono błędy korektorskie. v. buivyDienė. Jonas Jablonskis – recenzent podręczników Juozasa Damijonaitisa 89 umiejętności. w drugiej części podręcznika powtarza się części mowy, jednak już bardziej złożone i szczegółowe, przedstawia się więcej wiedzy teoretycznej. doskonaląc strukturę podręcznika, napisano także całkiem nowe rozdziały (np. Etymologia14), bu14 W pierwszej recenzji J. Jablonskis pisze: „autor w tytule swojego opracowania używa słowa «gramatyka», słowa «etymologia», jak się wydaje, w podręczniku w ogóle nie ma, znaczenie tych dwóch słów w podręczniku w ogóle nie zostało wyjaśnione; wspomniano tylko na końcu podręcznika w tytule rozdziału słowo «składnia», ale i jego znaczenie nigdzie nie zostało wyjaśnione.“ (Jablonskis 1920a: 3 [1933: 167]). Tabela 2. Uwagi Jonasa Jablonskisa i poprawki w gramatyce Juozasa Damijonaitisa Pierwsze drugie wyda-nie wyda-J. Uwagi (1920) po Jablonskiego, pierwszym wydaniu (1923) „jednej litery „tu już ki-(dla rodzaju liter). P. małych.“ W gramatyce (Damijonaitis zamiast 1920: 3) inaczej: „[l]itery jakby skąpiono terminu Kr. i ryg. litery. litery Jonasa w pewnym (5) powiedziano w tej stosuje się wielkie i małe.“ (Jablonskis 1920a: 3 [1933: 165]) „Wielkie i małe są duże, używa się tych miejscu wielkie i małe.“ spra-(Damijonaitis 1923: 3) „przypadek, któ-„w jednym mówi, że „przypadek, który nazywa-my wołaczem, jest my wołaczem, i że ten Wołaczem, np.: o! nie mylę żabo!“ słowo dzieck-o! wołacza, (Damijonaitis w nie odpowiadamy na pytamiejscu (23) autor Wołacz wyrażamy do szeregu nazywamy wołanie, przypadek, jeśli także się, odpowiadający na dzieci!“ o! (…) mimo wszystko tekście jest nie na swoim miejscu, w trzecim lecz zwracamy się do kiryg. wskazuje tę osobę albo jest prostywołacznik 1920a: 2 [1933: nie włącza,rym wyrażamy przypadków, lecz wołanie, napisano: „w naszym języku innych przypadków. pytanie (?) –my: „milcz, słówko „o!“ żabo forma miejscu (ponie-1920: 23) waż wierszu). P. Kr. i pytanie, W gramatyce Jonasa (17) to rzecz. i rodzaj wołacza kładziemy w ciau sformułowane.” (Jablonskis kolejność przypadków.” (Damijo165]) naitis 1923: 22) „Dwugłoska ie „w dwu-„Dwugłoska ie na początku słowa „j”, np.: ieškosur zapisuje się „jie dirba, jiems jie, jiems, jiedvi, piszemy ti, (jų, juos, jais..).“ (Damijonaitis 1923: 12) W czasopiśmie „Švietimo darbe” recenzentowi nadal nie jest jasne, dla których klas szkolnych gramatyki, a przy omawianiu nowej struktury podręcznika – składającego podręczniku początku początku zapisywana iešmas, ieduonos reikia” (z „j”)“. (Jabtą samą j, którą zapisujemy va.” opublikowano również recenzję poprawionego przez J. Damijonaitisa przeznaczona jest ta gramatyka, ponieważ autor nigdzie o tym nie napisał. powiedziano, że słowagłoska „ie” na jest bez „j” je zapisywana jest bez zapisywana jest bez „j”. ale w podręczniku wi-(...). tylko w słowach (Damijolonskis 1922: 4 [1933: 274]) ir kitose formach tych słów naitis 1920: 10) podręcznika (Jablonskis 1926). Recenzja jest obszerna i długa, jednak Kwestia ta była już aktualna przy recenzowaniu pierwszych wydań się z dwóch „stopni” (tj. części) – stała się jeszcze ważniejsza. Po dokonaniu oceny zadań w podręczniku J. Jablonskis przypuszcza, że 90 Kalbos Kultūra | 83 Poprzednie części i rozdziały uzupełniono (np. Pierwszy stopień15, rozdział dotyczący składni16), przedstawiono nowe definicje (np. etymologii, gramatyki i składni) (Damijonaitis 1923: 166). Uwzględniono uwagi J. Jablonskisa, że należałoby „wspomnieć o akcencie wyrazowym (akcencie), nauczyć dzieci kilku kwestii dotyczących naszej ortografii [...], wyjaśnić im, jak podczas pisania przenosi się wyrazy z końca jednego wiersza do następnego” (Jablonskis 1921: 108). Tak więc w nowych wydaniach17 kwestie akcentu przedstawiono w rozdziale Etymologia18 (w Drugim stopniu) (Damijonaitis 1923: 74), natomiast zasady przenoszenia wyrazów omówiono w rozdziale Dźwięki i litery (Damijonaitis 1923: 14). gramatyka jest przeznaczona dla klas początkowych, jednak niektóre zadania (podobnie jak zalecane książki do czytania) bardziej odpowiadałyby uczniom klas wyższych. W przywołanej recenzji proponuje się jeszcze niemało poprawić i udoskonalić, przypomina się, na co nie zwrócono uwagi we wcześniejszych recenzjach, na przykład brakuje spisu treści podręcznika. Ponadto proponuje się poprawić definicje bezokolicznika, czasownika i przymiotnika. Uwagę zwróciły nowe zagadnienia przedstawione w podręczniku, na przykład J. Jablonskis proponuje wcześniej rozpocząć wyjaśnianie akcentu: „w pierwszym stopniu autor nic nie mówi o akcencie. W drugim stopniu krótko zaznaczono, czym jest akcent, i wyjaśniono, moim zdaniem, pospiesznie całe zagadnienie akcentu (lewego, prawego i cyrkumfleksowego). o akcencie należało, jak się zdaje, dać wyobrażenie również w pierwszym stopniu.“ (Jablonskis 1926: 419 [1933: 374]). ponadto proponuje się zmienić również definicję składni podaną w ostatnim rozdziale, 15 Rozdziały 3, 4, 5, 6, 7 pierwszego stopnia (por. część pierwsza pierwszego wydania); omawia się w nich wszystkie części mowy, podaje definicję zdania i zapoznaje z głównymi oraz drugorzędnymi częściami zdania. 16 Uzupełniono podrozdziałami: zdania współrzędne; Zdania przyłączające; zdania łączne; Zdania wtrącone (Damijonaitis 1923: 155–162). 17 Mowa o drugim i trzecim wydaniu, ponieważ trzecie, choć w tytule napisano, że jest to wydanie poprawione, bardzo niewiele różni się od drugiego (1923) – poprawiono niektóre zadania (Damijonaitis 1922: 8), uzupełniono wykaz książek zalecanych do czytania itd. 18 J. Damijonaitis podaje nieco inną niż obecnie przyjęta definicję etymologii: „ta część gramatyki, która bada głoski i wyrazy, nazywa się etymologią.” (Damijonaitis v. buivyDienė. Jonas Jablonskis – recenzent podręczników Juozasa Damijonaitisa 1923: 166). 91 który, jego zdaniem, jest zbyt skomplikowany na początek nauki (Jablonskis 1926: 421 [1933: 376])19. Niestety, w tym samym roku, w którym wydrukowano ostatnią recenzję J. Jablonskisa, J. Damijonaitis niespodziewanie zmarł. Szczegółowe uwagi zawarte w tej recenzji pozostały niesłyszane. Siedem późniejszych wydań gramatyki J. Damijonaitisa poprawiano staraniem wydawców. analiza wykazuje, że poprawiono w nich jedynie błędy korektorskie. a zatem za życia Damijonaitisa wydano pięć edycji jego gramatyki i napisano pięć recenzji J. Jablonskiego, w których recenzent omówił pierwsze i trzecie (poprawione) wydanie. po przeanalizowaniu wszystkich recenzji J. Jablonskiego można stwierdzić, że językoznawca zasadniczo oceniał gramatykę J. Damijonaitisa, zwłaszcza wydanie poprawione, dążąc jednak do dalszego doskonalenia jakości przyszłych wydań gramatyki. recenzenta interesowały nie tylko poprawność językowa, jasność, precyzja terminów i definicji językoznawczych, lecz także kwestie pedagogiczne. uwagi Podsumowujące W analizowanych recenzjach Jonasa Jablonskisa omawiane i poprawiane są następujące kwestie podręcznika Juozasa Damijonaitisa Gramatyka języka litewskiego: 1) poprawność, precyzja i jasność definicji z uwzględnieniem wieku uczniów (stanowi to 28 proc.), np.: „definicja czasowników podana przez autora, jak mi się zdaje, nie jest odpowiednia dla gramatyki. Jeśli „słowa, które oznaczają czynność rzeczy”, są czasownikami, to również słowa važiavimas, gulėjimas, rašymas będą czasownikami. Definiując tę część mowy, musimy być bardziej precyzyjni.” (Jablonskis 1926: 418 [1933: 373]); 2) metodyka (12 proc.) – omawiane są­ zagadnienia związane z wykładem materiału, rozumieniem i utrwalaniem nowej wiedzy z uwzględnieniem wieku uczniów (por. przykłady w tabelach 1 i 2); 3) struktura podręcznika (przedstawiane są uwagi dotyczące tego, czego brakuje, czego jest za dużo (8 proc.) – najczęściej, podobnie jak uwagi metodyczne, wiąże się to z wiekiem uczniów; rozważa się, czy celowe jest nauczanie niektórych zagadnień, np.: „podawanie wszystkich rodzajów okoliczników na pierwszym stopniu nauki nie było potrzebne” (Jablonskis 1926: 419 [1933: 373]); 4) terminy (3 proc.) – wskazywane są terminy nieprawidłowe i poprawiane (por. przykłady w tabelach 1 i 2); 19 „ta część (gramatyki), która wyjaśnia, jak i kiedy poszczególne słowa języka łączą się w zdaniach, nazywa się składnią.” (Damijonaitis 1923: 166). 92 Kalbos Kultūra | 83 5) wymienia się także inne niedociągnięcia (3 proc.) – krytykowane są niektóre zadania i podane przykłady20, chociaż większość przykładów gramatycznych J. Jablonskis ocenił jako wystarczająco poprawne i odpowiednie dla nauki o języku (Jablonskis 1921: 108); 6) najczęściej poprawiane są błędy korektorskie (46 proc.) – tymi poprawkami kończy się każda recenzja (w pierwszej recenzji wskazano 28, w ostatniej – 15). w recenzjach J. Jablonskis omawiane zagadnienia językowe wyjaśnia zwięźle, szerzej komentuje tylko te poprawki, które są nowe i nie były wspominane we wcześniejszych recenzjach. najdłuższe i najbardziej wyczerpujące są pierwsza i ostatnia (zaktualizowanego wydania) recenzja. Niektóre kwestie wspomina jakby niecierpliwie, jeśli sam już o nich pisał albo przedstawił je na nowo w swoich książkach z zakresu nauki o języku. ogólnie językoznawca przyznaje, że język gramatyki J. Damijonaitisa jest jasny, prosty i zrozumiały (Jablonskis 1922: 4). J. Damijonaitis nigdzie nie ogłaszał swoich poglądów językowych, na recenzje odpowiadał jedynie, poprawiając swoje podręczniki, dlatego nie zawsze wiadomo, dlaczego uwzględnił jedne uwagi recenzenta, a innych – nie. Być może tylko częściowo może to wyjaśnić komentarz dopisany w 1909 r. do poprawek w Krótkiej gramatyce języka litewskiego, że przy pisaniu tej książeczki zależało mu „bardziej na wymaganiach pedagogiki niż na filologicznych wywodach” (Damijonaitis 1909: 302). Porównanie recenzji J. Jablonskisa i kolejnych wydań gramatyki J. Damijonaitisa pokazało, jak doskonaliły się podręczniki J. Damijonaitisa. Liczne propozycje J. Jablonskisa dotyczące poprawy terminów, definicji, metodyki i struktury podręcznika pokazują, że w czasie, gdy podręcznik był pisany i ukazywały się jego kolejne wydania, terminologia litewskiego językoznawstwa oraz tradycja nauczania języka dopiero się kształtowały, jednak wobec podręczników języka ojczystego J. Jablonskis już stawiał bardzo jasne wymagania dotyczące poprawności językowej, jasności, precyzji i celowości. Źródła Damijonaitis J. 1909: Krótka gramatyka języka litewskiego, drukarnia Juozapa Zavadskisa w Wilnie. Damijonaitis J. 1920: Gramatyka języka litewskiego. Krótki podręcznik dla szkół (dla początkujących), Kowno: drukarnia państwowa Litwy. 20 omawiając zadanie, tj. napisanie opowiadania „owca i jagnię” językiem narracyjnym, J. Jablonskis mówi, że „takie zadanie będzie trudno rozwiązać nie tylko dziecku, jeszcze słabemu uczniowi, lecz także jego nauczycielowi” (Jablonskis 1921: 108).