Jonas Jablonskis – Juozo Damijonaičio vadovėlių recenzentas

VAIDA BUIVYDIENĖ Instytut Języka Litewskiego JONAS JABLONSKIS – RECENZENT PODRĘCZNIKÓW JUOZASA DAMIJONAITISA Chociaż działalność Jona Jablonskisa była omawiana i analizowana pod różnymi względami (Balčikonis 1956; Girdenis, Piročkinas 1977, 1978; Vidžiūnas 1997 i in.), nadal brakuje prac, w których szerzej przedstawiono by go jako recenzenta podręczników szkolnych. W niniejszym artykule1 omówiono pięć recenzji Jona Jablonskisa dotyczących dwóch wydań podręcznika Juozasa Damijonaitisa Gramatyka języka litewskiego. Krótki podręcznik dla szkół (dla początkujących) (Damijonaitis 1920, 1923), a także zbadano, jaki wpływ językoznawca wywarł na język i strukturę późniejszych wydań. W analizie zastosowano metody analityczno-opisową (deskryptywną), porównawczą i statystyczną. Pedagoginėje Lietuvos spaudoje Juozo Damijonaičio (1871–1926) veikla palyginti nedaug nagrinėta, nors šio pedagogo ir visuomenės veikėjo darbų reikšmę amžininkai suprato ir vertino (Ruseckas 1926: 93–94; Vokietaitis 1927: 3–9; Poderys 1931: 95–100). Vėliau J. Damijonaitis prisimintas tik antroje XX a. pusėje, minint 100-ąsias mirties metines (Malėnas 1970: 123–124; Juozapavičius 1971a: 3, 1971b: 3). Šio amžiaus pradžioje jis vėl paminėtas per 130-ąsias gimimo metines (Ažubalis 2001a: 11–14, 2001b: 1–3)2. Pabrėžtina, kad J. Damijonaitis – ne tik lietuvių kalbos, bet ir matematikos, istorijos vadovėlių autorius3. Iki šiol plačiau aptarti jo matematikos vadovėliai (Ažubalis 1997, 2001a, 2001b). 1Artykuł przygotowano na podstawie referatu wygłoszonego 7 października 2010 r. na międzynarodowej konferencji poświęconej Jonowi Jablonskisowi Jonas Jablonskis i stulecie litewskiego języka ogólnego. 2Wspomnieniami o J. Damijonaitisie na łamach prasy podzieliła się wnuczka jego siostry, Birutė Bytautienė (2006: 2). Imię zasłużonego pedagoga i autora podręczników już w 1937 r. nadano jednej ze szkół w Kownie. Obecnie jego imię nosi ulica w Kownie; działa tam prywatne mieszkanie-muzeum założone w 1996 r., a na domu odsłonięto tablicę pamiątkową. 3Do nauczania języka litewskiego w szkole podstawowej przeznaczone były następujące podręczniki: ABC. Elementarz pisania i czytania (Warszawa, 1906; wydanie trzecie 1922), Krótka gramatyka języka litewskiego 84 KALBOS KULTŪRA | 83 Jak wspomniano, pierwsze wydanie podręcznika J. Damijonaitisa Gramatyka języka litewskiego wydrukowano w 1920 r. w Kownie. Nie był to nowy, oryginalny podręcznik – w przypisach wskazano, że autor zaczerpnął terminy, wiele przykładów i wyrażeń z Gramatyki języka litewskiego Petra Kriaušaitisa i Rygiškių Jonas (Damijonaitis 1920: 3). Była to odnowiona, poprawiona i uzupełniona wersja wcześniejszego podręcznika J. Damijonaitisa Krótka gramatyka języka litewskiego (pierwsze wydanie 1909 r.). Podręcznik obejmuje cały kurs gramatyki szkoły podstawowej (Część pierwsza: 1. Części mowy; 2. Rzecz, jej cechy i czynność. Część druga: 3. Części mowy. Część trzecia: 4. Składnia). Reguły gramatyczne lub definicje każdego rozdziału bądź podrozdziału ilustrują przykłady i uzupełniają ćwiczenia. Na przykład na początku drugiego rozdziału (Rzecz, jej cechy i czynność) wyjaśniono, czym jest rzecz. Podano przykłady rzeczy widzialnych i niewidzialnych: widzialne – akmuo, karvė, dalgis, niewidzialne – Dievas, protas, meilė. Polecono wypisać i podkreślić „nazwy rzeczy widzialnych jedną kreską, niewidzialnych – dwiema” (Damijonaitis 1920: 15). Rzeczownik jako termin wprowadzono w rozdziale drugiej części Części mowy (tamże, 19). Na końcu podręcznika znajduje się lista zalecanych lektur (11 książek)4 oraz errata. Gdy ukazało się pierwsze wydanie gramatyki J. Damijonaitisa, opublikowano trzy recenzje J. Jablonskisa – w 1920 r. w czasopismach Lietuva (Jablonskis 1920a) i Švietimo darbas (Jablonskis 1920b), a w 1921 r. w Lietuvos mokykloje5 (Jablonskis 1921). W recenzjach J. Jablonskis, odwołując się do treści podręcznika, zwięźle i jasno omówił główne zagadnienia jego struktury oraz terminy i definicje istotne dla nauczanego materiału. Recenzent twierdzi, że uczeń powinien uczyć się jasnych, znormalizowanych terminów i definicji, dlatego podaje wskazówki metodyczne (Jablonskis 1920a: 3 [1933: 163]; 1920b: 50 [1933: 176]). Wskazano liczne błędy korektorskie w podręczniku. (Wilno, 1909; 9. wydanie 1923), Gramatyka języka litewskiego. Krótki podręcznik dla szkół (dla początkujących) (Kowno, 1920; 8. wydanie 1939), Ogródek dziecięcy (czytanki do rozdziału II, Mariampol, 1922). J. Damijonaitis napisał również książkę metodyczną – w 1923 r. ukazała się jego broszura Przykłady do zagadnień ortografii i składni (dyktando). Inne podręczniki J. Damijonaitisa: Podręcznik arytmetyki (Warszawa, cz. 1–2, 1909–1910), Zbiór zadań arytmetycznych (Mariampol, cz. 1–3, 1922–1923; 12 wydań), Wybór tekstów o wiedzy o kraju (1926–1928, 2 wydania). 4Wymieniono Gramatykę języka litewskiego Petra Kriaušaitisa i Rygiškių Jonas, Składnię języka litewskiego Rygiškių Jonasa oraz Nasz słowniczek, pisma Žemaitė, baśnie Andersena, Teorię arytmetyki, Szkołę dla ubogich, części I i II, Informator i Szczyptę – książki do czytania. 5W 1921 r. w Lietuvos mokykloje przedrukowano tę samą recenzję J. Jablonskisa, która rok wcześniej ukazała się w Lietuvoje. V. BUIVYDIENĖ. Jonas Jablonskis – Juozo Damijonaičio vadovėlių recenzentas 85 Szczególnie obszerna recenzja, opublikowana w Lietuvoje w dwóch numerach — J. Jablonskis najpierw omawia tu (1920a: 3 [1933: 160–169]) strukturę podręcznika, podkreślając, że „[t]ekst gramatyki to, jak się zdaje, swoiście przedstawiona treść tych podręczników «dla początkujących»[6]”. Recenzent dzieli kwestie wymagające poprawy w podręczniku J. Damijonaitisa na sześć grup i każdą omawia, podając przykłady. Są to: 1) wskazówki metodyczne i poprawki — proponuje się przechodzić od przykładów do reguły lub definicji (Jablonskis 1920a: 2 [1933: 161]); 2) niedostatki metodyczne w sposobie przedstawienia materiału w podręczniku — proponuje się omówić niektóre zagadnienia składni na początku podręcznika (Jablonskis, tamże); 3) reguły i definicje — nieprecyzyjne opisy wołacza, rodzaju przymiotnika i przysłówka (Jablonskis 1920a: 3 [1933: 163]); 4) struktura podręcznika — zdaniem J. Jablonskisa nie należałoby zamieszczać w gramatyce rozdziału o stronach czasownika, mowie zależnej oraz zdaniach podrzędnie i współrzędnie złożonych i in., należałoby natomiast uwzględnić podstawy akcentuacji i ortografię (Jablonskis 1920a: 3 [1933: 167]); 5) nieodpowiednie przykłady i ćwiczenia — niektóre przykłady nie są zbyt zrozumiałe7, a ćwiczenia są zbyt trudne dla uczniów szkoły początkowej8 (Jablonskis 1920a: 3 [1933: 167–168]); 6) poprawki błędów korektorskich w podręczniku, np.: papraukite – pabraukite, apie kelius – apie kelius i in. (Jablonskis, tamże). Zasadniczo ocena podręcznika jest pozytywna — jak dotąd nie ma lepszej gramatyki dla szkoły początkowej, choć podręcznik wymaga doskonalenia (Jablonskis 1920a: 3 [1933: 169]). Antras trumpas palankus atsiliepimas, išspausdintas Švietimo darbe (Jablonskis 1920b), yra anoniminis9, čia paminėtas ne tik vadovėlis, bet ir pirmoji recenzija: rašoma, kad vadovėlį recenzavęs ir daugelį klaidų suminėjęs J. Jablonskis, kad autorius, rašydamas gramatiką, rėmėsi Petro Kriaušaičio ir Rygiškių Jono gramatika ir Rygiškių Jono Sintakse10. Taigi [6] Chodzi o gramatyki P. Kriaušaitisa i Rygiškiai Jonasa. 7 Por.: „Dobra żona wskazuje mężowi drogę”; „Miłość serca jest najlepszą nauczycielką” (Jablonskis 1920a: 3 [1933: 167]). 8 Por.: „Przykład: «Za pikt+ należy ukarać, za ger+ pochwalić» (36) — dzieci mają wpisać końcówkę w miejsce krzyżyków; można wątpić, czy potrafią one (uczniowie szkoły początkowej) wymyślić i wpisać w miejsce krzyżyków a (nie ą), tworząc tu nijaki rodzaj przymiotnika.” (Jablonskis 1920a: 3 [1933: 167–168]). 9Autorstwo Jablonskiego wskazano w wydanych przez Juozasa Balčikonisa pismach Jablonskiego (Jablonskis 1933). 10 W przypisie do pierwszego wydania zamieszczono wyjaśnienie: „Tutaj terminy, wiele przykładów i w ogóle sformułowania zaczerpnąłem z «Gramatyki języka litewskiego» P. Kriaušaitisa i Rygiškiai Jonasa (Damijonaitis 1920: 3). J. Jablonskis pisze w recenzji: «Tym, którzy nie przywykli jeszcze używać terminów gramatycznych w celach naukowych, możemy na razie poradzić, by korzystali właśnie z gramatyki Dam-čio [Damijonaitisa]» (Jablonskis 1920a: 50 [1933: 176]). 86 KALBOS KULTŪRA | 83 J. Jablonskisowi niezręcznie było podpisać się własnym nazwiskiem. Na końcu recenzji wskazano również kilka błędów wspomnianych w pierwszej recenzji (dotyczących użycia przyimka sulig oraz przejścia głoski t w č przy zmianie końcówek). Trzecia publikacja o podręczniku J. Damijonaitisa, jak wspomniano, ukazała się w 1921 r. w Lietuvos mokykloje (była to ponownie recenzja przedrukowana z Lietuvos) (Jablonskis 1920a). Po trzech recenzjach J. Jablonskisa w 1921 r. ukazało się kolejne wydanie gramatyki J. Damijonaitisa (Damijonaitis 1921), a w 1922 r. — jeszcze jedno wydanie, tym razem bez nowych poprawek. W wydaniu z 1921 r. poprawiono jedynie niektóre błędy korektorskie, a na podstawie jednej uwagi J. Jablonskisa zmieniono metodę nauczania przymiotnika (zob. tabelę 1). Do pozostałych uwag się nie zastosowano. TABELA 1. Różnice między trzema pierwszymi wydaniami gramatyki J. Damijonaitisa Wydanie z 1920 r. Uwagi J. Jablonskisa po pierwszym wydaniu Wydanie z 1921 r. Wydanie z 1922 r. „Jedne litery są duże, inne małe.” (Damijonaitis 1920: 3) „Tutaj jakby zabrakło terminu (na określenie rodzaju liter). W gramatyce P. Kr. i Ryg. Jonasa we właściwym miejscu (5) ujęto tę kwestię inaczej: «[l]itery są używane jako wielkie i małe».” (Jablonskis 1920a: 3 [1933: 165]) Nepakeista (Damijonaitis 1921: 3) Nepakeista (Damijonaitis 1922: 3) „Przymiotnikami nazywamy takie wyrazy, które oznaczają cechę rzeczy. Przymiotniki wskazują, jaki lub jakiego rodzaju jest dana rzecz. Przykłady: Dobry człowiek. Dobra żona.” (Damijonaitis 1920: 33) „J. Damijonaitis w swoim podręczniku niemal wszędzie podaje reguły językowe albo po prostu wyjaśnienia, po których następują przykłady językowe. W nauce o języku, zwłaszcza na początku, powinno być, zdaje się, właśnie odwrotnie” (Jablonskis 1920a: 2 [1933: 161]). „Dobry człowiek. Dobra żona. (...). Słowami: dobry, dobra, piękny, piękna, drewniany, drewniana wyrażamy, jaka jest omawiana rzecz, i określamy jej cechę, sposób”. (Damijonaitis 1921: 33) Taip pat (Damijonaitis 1922: 33) V. BUIVYDIENĖ. Jonas Jablonskis – Juozo Damijonaičio vadovėlių recenzentas 87 A zatem po pierwszych recenzjach podręcznik J. Damijonaitisa zmienił się bardzo niewiele. Nie uszło to uwagi J. Jablonskisa, dlatego w 1922 r. Lietuvoje ukazała się jego czwarta recenzja, zawierająca wiele uwag z pierwszych recenzji i wyrażająca ubolewanie, że autor nie skorzystał z wcześniejszych wskazówek11. Recenzent wymienia aż dziesięć kwestii wymagających poprawy, omawianych w pierwszych recenzjach – na przykład przypomina, że należy omówić akcent, pisownię, unikać niektórych nadmiernie złożonych zagadnień itp.; niektóre wcześniejsze uwagi uzupełnia12. Recenzja kończy się dość ostrą uwagą, że autor „puszcza mimo uszu udzielane mu rady” (Jablonskis 1922: 4 [1933: 275]). Po aptartosios recenzijos pasirodžiusiame J. Damijonaičio gramatikos leidime (1923)13 jau atsižvelgta į daugelį J. Jablonskio pastabų, pakeista vadovėlio sandara. Autorius taisė daugelį dalykų: ištaisyti apibrėžimai, terminai, mokomosios medžiagos pateikimo metodika. Vadovėlis papildytas naujais apibrėžimais, rašybos taisyklėmis, kirčiavimo pradmenimis, ištaisytos ir korektūros klaidos (2 lentelėje pateikiama keletas taisymo pavyzdžių). Wydania te różnią się nie tylko poprawionymi błędami. Zmieniła się struktura podręcznika, tzn. gramatykę podzielono na dwa stopnie (nowy termin wprowadzono zamiast części). Sam autor wyjaśnia w przypisach, że na drugim stopniu „powtarza się niektóre reguły gramatyczne przerobione już na pierwszym stopniu” (Damijonaitis 1923: 75). Podręcznik stał się więc bardziej spójny i systematyczny. Główną cechą struktury zaktualizowanego wydania gramatyki jest nauczanie w układzie koncentrycznym: rozwijanie tych samych tematów, pogłębianie wiedzy uczniów i 11 Por.: „Przed dwoma laty pisałem już o tym podręczniku recenzję w «Lietuvoje», a potem w «Lietuvos Mokykloje», wskazując, co należy w nim poprawić w kolejnych wydaniach. Podręcznik ten jednak w kolejnym wydaniu nie uwzględnił wielu moich wskazówek. Takie postępowanie autorów podręcznika wydaje mi się niepotrzebne: jeszcze niejedna poprawka jest mu naprawdę potrzebna” (Jablonskis 1922: 4 [1933: 273]). 12 Por.: „W jednym miejscu (89) powiedziano, że «przysłówki utworzone od czasowników nazywają się imiesłowami przysłówkowymi». W swojej pierwszej recenzji mówiłem, że w ten sposób należałoby nazywać imiesłowami przysłówkowymi także wyrazy suprantamai, neregėtai, gulomis (?). Dlaczego autor do dziś wcale nie poprawia tej definicji, zamieszczonej w rozdziale o przysłówkach? Z dziećmi trzeba mówić jasno i precyzyjnie” (Jablonskis 1922: 4 [1933: 274]). 13 Na karcie tytułowej napisano, że jest to drugie wydanie, chociaż po wydaniu z 1920 r. (pierwszym) ukazały się jeszcze wydania z 1921 i 1922 r., w których poprawiono błędy korektorskie i uwzględniono kilka uwag z recenzji J. Jablonskisa. Późniejsze wydanie gramatyki (1925), choć na stronie tytułowej nazwane wydaniem poprawionym, niemal niczym nie różni się od wydania z 1923 r.; jedynie lista 20 zalecanych lektur została uzupełniona o cztery kolejne pozycje, a błędy korektorskie poprawiono. 88 KALBOS KULTŪRA | 83 TABELA 2. Uwagi Jonasa Jablonskisa i poprawki gramatyki Juozasa Damijonaitisa Pierwsze wydanie (1920) Uwagi J. Jablonskisa po pierwszym wydaniu Drugie wydanie (1923) „Niektóre litery są wielkie, inne małe.” (Damijonaitis 1920: 3) „Tu jakby poskąpiono terminu (dla rodzaju liter). W gramatyce Jono P. Kr. i Ryg. w odpowiednim miejscu (5) powiedziano to inaczej: „[l]itery zapisuje się wielkimi i małymi literami”.” (Jablonskis 1920a: 3 [1933: 165]) „Wielkie i małe litery. Litery zapisuje się wielkimi i małymi.” (Damijonaitis 1923: 3) „Przypadek, którym wyrażamy wołanie, nazywamy wołaczem, np.: o! dzieck-u! dzieć-i!” (Damijonaitis 1920: 23) „W jednym miejscu (23) autor mówi, że „przypadek, którym wyrażamy wołanie, nazywamy wołaczem, i że ten przypadek, jeśli się nie mylę, jest odpowiedzią na pytanie (?) – o! (...) jednak partykuła „o!” w tekście znajduje się nie na swoim miejscu (na dole, w trzecim wierszu). W gramatyce Jono P. Kr. i Ryg. (17) ta forma wołacza została sformułowana prościej.” (Jablonskis 1920a: 2 [1933: 165]) Wołacz nie został uwzględniony w szeregu przypadków, napisano jedynie: „W naszym języku są też inne przypadki. Mówimy: „Milcz, żabo!” słowo żabo jest formą wołacza, której nie używamy, by odpowiedzieć na pytanie, lecz zwracając się do innej osoby lub rzeczy. I wołacz umieszczamy w szeregu przypadków.” (Damijonaitis 1923: 22) „Dwugłoska ie na początku wyrazu zapisywana jest bez „j”, np.: ieškoti, iešmas, ieva.” (Damijonaitis 1920: 10) „W podręczniku powiedziano, że dwugłoskę „ie” na początku wyrazu zapisuje się bez „j”. Jednak w podręczniku wszędzie zapisano „jie dirba, jiems duonos reikia” (z „j”): (Jablonskis 1922: 4 [1933: 274]) „Dwugłoskę ie na początku wyrazu zapisuje się bez „j” (...). Tylko w wyrazach jie, jiems, jiedvi zapisujemy to samo j, które zapisujemy również w innych formach tych wyrazów (jų, juos, jais..).” (Damijonaitis 1923: 12) umiejętności. W drugiej części podręcznika powtarzane są części mowy, ale już w sposób bardziej złożony i szczegółowy, a także przedstawiono więcej wiedzy teoretycznej. Doskonaląc strukturę podręcznika, napisano również całkiem nowe rozdziały (np. Etimologijos14), bu- 14 W pierwszej recenzji J. Jablonskis pisze: „Autor w tytule swojego opracowania używa słowa „gramatyka”; słowa „etymologia”, jak się zdaje, w ogóle nie ma w podręczniku, znaczenie tych dwóch słów nie zostało w podręczniku wcale wyjaśnione; wspomniano jedynie na końcu podręcznika, w tytule rozdziału, słowo „składnia”, ale i jego znaczenie nigdzie nie zostało objaśnione.” (Jablonskis 1920a: 3 [1933: 167]). V. BUIVYDIENĖ. Jonas Jablonskis – Juozo Damijonaičio vadovėlių recenzentas 89 Poprzednie części i rozdziały zostały uzupełnione (np., Pierwszy stopień15, rozdział Składni16), podano nowe definicje (np. etymologii, gramatyki i składni) (Damijonaitis 1923: 166). Uwzględniono uwagi J. Jablonskisa, że należałoby „wspomnieć o akcencie wyrazu, nauczyć dzieci kilku zagadnień naszej ortografii [...], wyjaśnić im, jak przenosi się wyrazy z końca jednego wiersza do następnego” (Jablonskis 1921: 108). Tak więc w nowych wydaniach17 zagadnienia akcentu przedstawiono w rozdziale Etymologii18 (Na drugim stopniu) (Damijonaitis 1923: 74), a zasady przenoszenia wyrazów omówiono w rozdziale Głosów i liter (Damijonaitis 1923: 14). W czasopiśmie Švietimo darbas opublikowano również recenzję poprawionego podręcznika J. Damijonaitisa (Jablonskis 1926). Recenzja jest obszerna i długa; recenzentowi nadal nie jest jasne, dla których klas szkolnych przeznaczona jest ta gramatyka, ponieważ autor nigdzie o tym nie napisał. Kwestia ta była aktualna już przy recenzowaniu pierwszych wydań gramatyki, a przy omawianiu nowej struktury podręcznika obejmującego dwa „stopnie” (tj. części) stała się jeszcze ważniejsza. Oceniając zadania w podręczniku, J. Jablonskis przypuszcza, że gramatyka jest przeznaczona dla klas szkoły podstawowej, jednak niektóre zadania (podobnie jak książki zalecane do czytania) bardziej odpowiadałyby uczniom klas wyższych. W omawianej recenzji proponuje się jeszcze wiele poprawek i ulepszeń, przypomina się, czego nie uwzględniono w poprzednich recenzjach, na przykład brakuje spisu treści podręcznika. Proponuje się również poprawienie definicji bezokolicznika, czasownika i przymiotnika. Zwrócono uwagę na nowe zagadnienia przedstawione w podręczniku; na przykład w kwestii akcentu J. Jablonskis proponuje, by zacząć wyjaśniać go wcześniej: „na pierwszym stopniu autor nie mówi nic o akcencie. Na drugim stopniu krótko zaznaczono, czym jest akcent, i wyjaśniono — jak mi się zdaje, pospiesznie — wszystkie zagadnienia dotyczące akcentu (lewego, prawego i falistego). Wydaje mi się, że należało wprowadzić pojęcie akcentu już na pierwszym stopniu” (Jablonskis 1926: 419 [1933: 374]). Proponuje się również zmienić definicję składni podaną w ostatnim rozdziale, 15 w pierwszym stopniu (por. Część pierwsza pierwszego wydania) rozdziały 3, 4, 5, 6 i 7; omawia się w nich wszystkie części mowy, podaje definicję zdania i przedstawia główne oraz poboczne części zdania. 16 Uzupełniono o podrozdziały: Zdania równorzędne; Zdania podrzędne; Zdania współrzędne; Zdania wtrącone (Damijonaitis 1923: 155–162). 17 Chodzi o drugie i trzecie wydanie, ponieważ trzecie, choć na stronie tytułowej napisano, że jest to wydanie poprawione, różni się od drugiego (1923) bardzo nieznacznie — poprawiono niektóre zadania (Damijonaitis 1922: 8), uzupełniono listę książek zalecanych do czytania itd. 18 J. Damijonaitis podaje nieco inną niż obecnie przyjęta definicję etymologii: „Ta część gramatyki, która bada głoski i wyrazy języka, nazywa się etymologią” (Damijonaitis 1923: 166). 90 KALBOS KULTŪRA | 83 kuris, jo manymu, per sudėtingas mokslo pradžiai (Jablonskis 1926: 421 [1933: 376])19. Niestety, w tym samym roku, w którym ukazała się ostatnia recenzja J. Jablonskisa, J. Damijonaitis niespodziewanie zmarł. Szczegółowe uwagi zawarte w tej recenzji pozostały bez echa. Kolejnych siedem wydań gramatyki J. Damijonaitisa poprawiano staraniem wydawców. Analiza pokazuje, że poprawiano w nich jedynie błędy korektorskie. Za życia Damijonaitisa ukazało się zatem pięć wydań jego gramatyki i powstało pięć recenzji J. Jablonskisa, w których recenzent omówił pierwsze i trzecie (poprawione) wydanie. Po przeanalizowaniu wszystkich recenzji J. Jablonskisa można stwierdzić, że językoznawca zasadniczo oceniał gramatykę J. Damijonaitisa, zwłaszcza jej poprawione wydanie, dążąc jednak do dalszego podnoszenia jakości przyszłych wydań. Recenzentowi zależało nie tylko na poprawności i przejrzystości języka oraz precyzji terminów i definicji językoznawczych, lecz także na zagadnieniach pedagogicznych. UWAGI PODSUMOWUJĄCE W analizowanych recenzjach Jonasa Jablonskisa omawiane są i poprawiane następujące zagadnienia podręcznika Juozasa Damijonaitisa Lietuvių kalbos gramatika: 1) poprawność, precyzja i jasność definicji z uwzględnieniem wieku uczniów (stanowi to 28 proc.), np.: „Definicja czasowników podana przez autora, moim zdaniem, nie nadaje się do gramatyki. Jeśli «wyrazy, które oznaczają czynność rzeczy» są czasownikami, to również wyrazy važiavimas, gulėjimas, rašymas będą czasownikami. Definiując tę część mowy, musimy być precyzyjniejsi.” (Jablonskis 1926: 418 [1933: 373]); 2) metodyka (12 proc.) – omawiane są zagadnienia związane z przedstawianiem materiału, przyswajaniem i utrwalaniem nowej wiedzy z uwzględnieniem wieku uczniów (por. przykłady w tabelach 1 i 2); 3) struktura podręcznika (uwagi dotyczące tego, czego brakuje, a czego jest za dużo (8 proc.) – najczęściej, podobnie jak uwagi metodyczne, wiąże się to z wiekiem uczniów; rozważa się, czy celowe jest nauczanie niektórych zagadnień, np.: „nie było potrzeby podawać w pierwszym stopniu nauki wszystkich rodzajów okoliczników” (Jablonskis 1926: 419 [1933: 373]); 4) terminologia (3 proc.) – wskazuje się niepoprawne terminy i poprawia je (por. przykłady w tabelach 1 i 2); 19 „Ta część (gramatyki), która wyjaśnia, jak i kiedy poszczególne wyrazy języka łączą się w zdaniach, nazywa się składnią.” (Damijonaitis 1923: 166). V. BUIVYDIENĖ. Jonas Jablonskis – Juozo Damijonaičio vadovėlių recenzentas 91 5) wspomina się również o innych niedociągnięciach (3 proc.) – krytykuje się niektóre zadania i podane przykłady20, choć J. Jablonskis oceniał większość przykładów gramatycznych jako dostatecznie poprawne i odpowiednie do nauczania języka (Jablonskis 1921: 108); 6) najwięcej jest poprawek błędów korektorskich (46 proc.) – tymi poprawkami kończy się każda recenzja (w pierwszej wskazano 28, w ostatniej – 15). J. Jablonskis omawia zagadnienia językowe poruszane w recenzjach zwięźle, szerzej komentuje jedynie te poprawki, które są nowe i nie były wspomniane we wcześniejszych recenzjach. Najdłuższe i najbardziej szczegółowe są pierwsza i ostatnia recenzja (wydania uaktualnionego). O niektórych sprawach wspomina jakby niecierpliwie, jeśli sam już o nich pisał lub przedstawił je na nowo w swoich książkach językoznawczych. Ogólnie rzecz biorąc, językoznawca przyznaje, że język gramatyki J. Damijonaitisa jest jasny, prosty i zrozumiały (Jablonskis 1922: 4). J. Damijonaitis nigdzie nie ogłaszał swoich poglądów językowych, na recenzje odpowiadał jedynie, poprawiając swoje podręczniki, dlatego nie zawsze wiadomo, dlaczego uwzględniał jedne uwagi recenzenta, a innych nie. Być może częściowo wyjaśnia to komentarz zamieszczony w 1909 r. przy poprawkach do Trumpos lietuvių kalbos gramatikos, że pisząc tę książeczkę, zależało mu „bardziej na wymogach pedagogiki niż na filologicznych wywodach” (Damijonaitis 1909: 302). Porównanie recenzji J. Jablonskisa z kolejnymi wydaniami gramatyki J. Damijonaitisa pokazało, jak doskonaliły się podręczniki J. Damijonaitisa. Liczne propozycje J. Jablonskisa dotyczące poprawienia terminów, definicji, metodyki i struktury podręcznika świadczą o tym, że w czasie pisania podręcznika i publikowania jego kolejnych wydań terminologia litewskiego językoznawstwa i tradycja nauczania języka dopiero się kształtowały, jednak J. Jablonskis stawiał już podręcznikom języka ojczystego bardzo jasne wymagania dotyczące poprawności, jasności, precyzji i dokładności języka. ŠALTINIAI Damijonaitis J. 1909: Trumpa lietuvių kalbos gramatika, Juozapo Zავადskio spaustuvė Vilniuje. Damijonaitis J. 1920: Lietuvių kalbos gramatika. Trumpas vadovėlis mokykloms (mokslo pradžiai), Kaunas: Lietuvos Valstybės Spaustuvė. 20 Aptardamas užduotį, t. y. pasaką „Avis ir avinėlis“ parašyti pasakojamąja kalba, J. Jablonskis sako, kad „toks uždavinys išspręsti sunku bus ne tiktai vaikui, silpnam dar mokinėliui, bet ir jo mokytojui“ (Jablonskis 1921: 108). 92 KALBOS KULTŪRA | 83 Damijonaitis J. 1921: Lietuvių kalbos gramatika. Trumpas vadovėlis mokykloms (mokslo pradžiai), Kaunas: Lietuvos Valstybės Spaustuvė. Damijonaitis J. 1922: Lietuvių kalbos gramatika. Trumpas vadovėlis mokykloms (mokslo pradžiai). Spausdinta „Dirvos“ B-vės spaustuvėje Marijampolėje. Damijonaitis J. 1923: Lietuvių kalbos gramatika. Trumpas vadovėlis mokykloms (mokslo pradžiai). Antrasis leidimas. Spausdinta „Dirvos“ B-vės spaustuvėje Marijampolėje. Damijonaitis J. 1925: Lietuvių kalbos gramatika. Trumpas vadovėlis mokykloms (mokslo pradžiai). Trečiasis leidimas (pataisytas). Spausdinta „Dirvos“ B-vės spaustuvėje Marijampolėje. Jablonskis J. 1920a: J. Damijonaičio „Lietuvių kalbos gramatika“. – Lietuva 164, 2–3; 165, 2. Jablonskis J.1920b: J. Damijonaičio „Lietuvių kalbos gramatika“. – Švietimo darbas 10, 49–51. Jablonskis J. 1921: J. Damijonaičio „Lietuvių kalbos gramatika“. – Lietuvos mokykla 2–3, 103–109. Jablonskis J.1922: J. Damijonaičio „Lietuvių kalbos gramatika“. – Lietuva 257, 4. Jablonskis J.1926: J. Damijonaičio „Lietuvių kalbos gramatika“. – Švietimo darbas 4, 415–421. Jablonskis J.1933: Jablonskio raštai 2. Švietimo reikalai. Red. J. Balčikonis, Kaunas: Švietimo ministerijos leidinys. LITERATŪRA Ąžubalis A. 1997: Iš Lietuvos matematinio švietimo praeities, Kaunas: Šviesa. Ąžubalis A. 2001a: J. Damijonaičio 130-osioms gimimo metinėms. – Dialogas 29, 11–14. Ąžubalis A. 2001b: Juozui Damijonaičiui – 130 metų. – Matematika ir mokykla 3, 1–3. Balčikonis J. 1956: Keletas atsiminimų apie J. Jablonskį. – Literatūra ir kalba 1, 27–30. Bytautienė B. 2006: Įprasmimo save darbuose. – Nemunas 43, 2. Girdenis A., Piročkinas A. 1977–1978: Jonas Jablonskis – dialektologas. – Kalbotyra 28 (1), 29–39; 29(1), 19–28. Juozapavičius P. 1971a: Gyvenimą paskyręs liaudies švietimui: J. Damijonaičio gimimo 100-osioms metinėms. – Gimtasis kraštas 32, 3. Juozapavičius P. 1971b: J. Damijonaičio šimtosioms. – Kauno tiesa 191, 3. Kelmutis A. 1930: Atsiminus a. a. Juozą Damijonaitį. – Sėjos baras 1, 4–7. Malėnas I. 1970: Kaip gimė skiemenų metodas. – Aidai 3, 123–126. Piročkinas A. 1980: Jonas Jablonskis, Kaunas: Šviesa. V. BUIVYDIENĖ. Jonas Jablonskis – Juozo Damijonaičio vadovėlių recenzentas 93 Poderys J. 1931: Atsiminimai apie a.a. Juozą Damijonaitį jo mirties 5-rių metų sukaktuvių proga. – Sėjos baras 5–6, 95–100. Ruseckas J. 1926: Juozas Damijonaitis – 35 metų pedagoginio bei literatūros darbo sukaktuvėms paminėti. – Lietuvos mokykla 2, 93–94. Skučaitė V. 2006: Butas, kuriame sustojęs laikas. – Kauno diena 224, 12. Vidžiūnas A. 1997: Jono Jablonskio akcentologija, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidykla. Vokietaitis J. 1927: A. a. Juozui Damijonaičiui atminti. – Švietimo darbas 1, 3–9. Gauta 2010 10 29 JONAS JABLONSKIS AS A REVIEWER OF TEXTBOOKS BY JUOZAS DAMIJONAITIS S u m m a r y The article discusses five reviews by Jonas Jablonskis written in 1920(2), 1921, 1922 and 1926 for the two editions of the Lithuanian grammar by Juozas Damijonaitis, namely, Lietuvių kalbos gramatika. Trumpas vadovėlis mokykloms (mokslo pradžiai) (The Lithuanian Grammar. A short textbook for schools (introduction) (1920, 1923; the second edition was revised according to J. Jablonskis’ recommendations). The comparative analytical and statistical methods have been used to establish J. Jablonskis’ impact on the revision of the grammar. In his reviews, J. Jablonskis considered the following aspects: 1) the accuracy and clarity of definitions with respect to the pupils’ age (28%); 2) the methods of presentation, explanation and drilling of the material (12%); 3) the structure of the textbook and methodological remarks related to the age of the pupils (8%); 4) incorrectly used terms (3%); 5) other shortcomings (3%). Many corrections of the textbook proposed by J. Jablonskis regarding the terminology, definitions, teaching approaches and structure of the material show that at the time of writing and editing the tradition of terminology in the Lithuanian grammar was only starting to appear. It is thus remarkable that J. Jablonskis introduced a very clear standard for the correctness, clarity and rationality of the requirements for the textbooks of Lithuanian. VAIDA BUIVYDIENĖ Lietuvių kalbos institutas P. Vileišio g. 5, LT-10308 Vilnius [email protected] 94 KALBOS KULTŪRA | 83