Jono Jablonskio leksikografinė veikla

VILIJA SAKALAUSKIENĖ Instytut Języka Litewskiego DZIAŁALNOŚĆ LEKSYKOGRAFICZNA JONA JABLONSKIEGO Zasługi Jona Jablonskiego w dziedzinie tworzenia litewskiego języka ogólnego i pracy normalizacyjnej są niewątpliwe i niepodważalne. We wszystkich dziedzinach – ortografii, fonetyce, morfologii, składni i leksyce – osiągnął bardzo ważne rezultaty: ustalił zasady pisowni, normy językowe formułował w oparciu o żywy język ludzi, tworzył nowe słowa, które są używane do dziś. Jubileusz 150. rocznicy urodzin skłonił do ponownego przejrzenia prac Jona Jablonskiego i nowej oceny niektórych z nich z perspektywy leksykografa oraz do zainteresowania się słabo zbadanym dorobkiem w tej dziedzinie. O poszczególnych pracach leksykograficznych Jablonskiego pisano, a o kartotece słownika można znaleźć pojedyncze wzmianki. Prace w tej dziedzinie szerzej omówił Antanas Lyberis (zob. Lyberis 1982: 16–20). Nasz słowniczek – jako ważną pracę leksykograficzną – omówił Stasys Keinys (1990: 14–19). Dorobek leksykograficzny J. Jablonskiego nie został dotąd dogłębnie oceniony, celem niniejszego artykułu jest więc przegląd prac językoznawcy związanych z leksykografią. Artykuł nie ma na celu przeprowadzenia wyczerpującej analizy działalności leksykograficznej J. Jablonskiego, lecz raczej stanowi początek badań tego rodzaju. REDAKCJA SŁOWNIKA LITEWSKO-POLSKIEGO ANTANASA JUŠKI1 Pierwsze kroki w pracy leksykograficznej J. Jablonskis stawiał, redagując słownik litewsko-polski Antanasa Juški2, przygotowywany przez rosyjską aka- 1 Литовский словарь А. Юшкевича съ толкованіемъ словъ на русскомъ и польскомъ языкахъ. Томъ I, вып. 1, СПб, 1897; вып. 2, СПб, 1904; вып. 3, Петроградъ, 1922. 2 Antano Juškos (1819–1880) lietuvių–lenkų kalbų žodynas pradėtas rašyti apie 1860 metus ir vėliau daugelio redaguotas, pildytas, taisytas. Galutinėje redakcijoje žodžiai buvo verčiami į rusų kalbą. Apie šio žodyno redagavimą yra rašiusi Birutė Tolutienė savo disertacijoje (Tolutienė 1961: 110–273). I tomo antra dalis (E–J raidės), kurią redagavo J. Jablonskis, buvo išspausdinta 1904 m. (Palionis 1995: 194–195). 44 KALBOS KULTŪRA | 83 Akademii Nauk. Na początku 1897 r. Aleksiej Szachmatow zaprosił J. Jablonskisa na stanowisko redaktora. Lingwistę interesowało, jak Akademia Nauk odniesie się do poprawek w objaśnieniach znaczeń, które można było wprowadzić jedynie poprzez bezpośrednie sprawdzenie całego materiału w dialektach. Spędziwszy dwa lata letnie na Litwie, J. Jablonskis sprawdził rękopisy liter E, G, I, J (zob. Tolutienė 1961: 237, 238). „Zapoznawszy się z rękopisami słownika A. Juški, J. Jablonskis dostrzegł w nim niemało braków: nie wszędzie rozróżniano samogłoski długie i krótkie, formy dialektalne podawano niejednolicie, akcentowanie było nieudane, nie rozróżniano intonacji, brakowało dokładniejszych objaśnień znaczeń wyrazów itp.” (Lyberis 1982: 17). J. Jablonskis opracował plan redakcji słownika, zgodnie z którym charakter słownika miał ulec znacznej zmianie. Zapisując wypowiedź lub frazę zasłyszaną z ust ludzi, A. Juška wygładzał je, uzupełniał, starając się nadać im poprawniejszą i bardziej literacką formę, i w ten sposób całkowicie zmieniał wiele ich cech. W Słowie końcowym³ do drugiej części I tomu słownika z 1904 r. J. Jablonskis zwrócił na to uwagę, ostrzegając czytelników, że „...korzystając z tego słownika jako z materiału do opisu cech składniowych i stylistycznych języka, należy, moim zdaniem, zachować wielką ostrożność. Możliwe, że specjaliści w dziedzinie składni i ogólnie struktury języka litewskiego nie zgodzą się z moim poglądem na tę kwestię, jeśli chodzi o materiał zebrany przez A. Juškę. Tak czy inaczej, wydaje mi się niewątpliwe, że w słowniku języka ludowego jest dość dużo elementu subiektywnego, także w tych przypadkach, w których dane słownikowe mogłyby posłużyć jako materiał do badania cech składniowych języka litewskiego.” (Piročkinas, red., 1991: 116). W słowniku znajdowało się mnóstwo nieznanych wyrazów, których autentyczność okazała się bardzo wątpliwa. Dlatego J. Jablonskis zabrał się do sprawdzania tych wyrazów na miejscu4. Latem 1897 r. odwiedził Veliuonę5, Vilkiję, Jurbarkas i inne miejscowości, sprawdzając i objaśniając wyrazy zapisane przez A. Juškę. Następnego lata przebywał w Kaltnėnai, Šiluva, Betygala i Alsėdžiai6. 3 Литовскій словарь А. Юшкевича съ толкованіемъ словъ на русскомъ и польскомъ языкахъ. Вып. второй, Санктпетербургъ, 1904, I–LIX. (Dalej słownik ten oznaczany jest w tekście skrótem LS.) 4 Później K. Būga, redagując litery K–L, również zaniepokoił się, że w słowniku jest bardzo wiele zupełnie niesłyszanych wyrazów, i pojechał na Żmudź, by je sprawdzić (Vosyltytė 1956: 93–94). 5 Z podróży z 1897 r. zachowało się pięć notesów. Z przykładów zapisanych w nich wynika, że J. Jablonskis odwiedził również Žagarė, być może Subačius i Raseiniai, ale najwięcej czasu spędził w Plokščiai, Veliuonie, Vilkiji i Jurbarkas (Piročkinas 1977: 139). 6 W Alsėdžiai największym pomocnikiem i informatorem był miejscowy rolnik Feliks K. Būbelė (Piročkinas 1977: 200). V. SAKALAUSKIENĖ. Jono Jablonskio leksikografinė veikla 45 Sprawdzając słowa w tych miejscach, J. Jablonskis zapisał jeszcze około 2000 nowych wyrazów, których nie było w rękopisie A. Juški. Wielu słów zapisanych przez A. Juškę językoznawca nie znalazł w żywej mowie (takie słowa w redagowanym przez siebie tekście oznaczał na końcu długą kreską). Wśród nich można znaleźć sporo nieznanych i niesłyszanych wyrazów: grūlis7 „człowiek pracujący fizycznie; zwykły robotnik” (LS 478), įdėtas „nadzieja”: Mam całą nadzieję pokładaną w tobie (LS 507), įłogas „nawyk; namiętność”: Nawyk, który stał się nałogiem (?) (LS 524), ilgioti „żebrać” (LS 523), įkitas „poprzeczka drzwiowa” (LS 517): Skrzyżować poprzeczki w drzwiach i in., których nie ma w kartotece wielkiego Słownika języka litewskiego, gromadzonej przez niemal sto lat. Jednak część słów A. Juški, które J. Jablonskis oznaczył jako nieznane, jest dziś używana także w języku ogólnym: kapryśny, -a „wybredny, kapryśny” (odnotowane w LKŽ na podstawie piśmiennictwa i prasy), įraijis „przedmiot połknięty przez rybę” (DLKŽ), irštvò „zimowa nora niedźwiedzia, legowisko” (DLKŽ) (zob. Lyberis 1982: 17). Redagując słownik A. Juški, lingwista mógł lepiej poznać żywy język i jego dialekty. Zebrał mnóstwo materiału do badań nad litewskim językiem pisanym. Współpraca z rosyjskimi uczonymi F. Fortunatowem, A. Szachmatowem, J. Baudouinem de Courtenayem, F. Koršem i innymi pomogła mu lepiej zrozumieć teorię i praktykę redagowania słowników. KARTOTEKA JONA JABLONSKIEGO I SŁOWNIK JĘZYKA LITEWSKIEGO Szczególna więź J. Jablonskisa ze Słownikiem języka litewskiego. Kazimieras Būga w 1921 r. w „Sprawozdaniu redaktora Słownika języka litewskiego” pisał: „Redakcja słownika otrzymała już od naszego językoznawcy Jonasa Jablonskisa kilka pudeł słówek, z których obecnie sporządzane są odpisy (będzie 25–30 tysięcy fiszek)” (Būga 1959: 380). A zatem już wtedy J. Jablonskis zebrał wiele słów. Z jego kartoteki K. Būga przepisał około 10 tysięcy fiszek, które później weszły do zasobów wielkiego słownika. Wzmianek o kartotece J. Jablonskisa było niewiele. A. Lyberis wspomniał o niej w swoim artykule, ale nie całkiem dokładnie. Podał, że „w Bibliotece Centralnej Akademii Nauk ZSRR pozostało 10 pudełek materiałów słownikowych zebranych przez J. Jablonskisa, zawierających ponad 14 000 słów. Cały ten materiał został przepisany i włączony do wielkiego „Słownika języka litewskiego” 7 LKŽ grūlis „robotnik”. 46 KALBOS KULTŪRA | 83 kartotekos fondus“ (Lyberis 1982: 18; tačiau jis nepatikslino, kad J. Jablonskio kartoteka yra Lietuvoje). Istnienie kartoteki i miejsce jej przechowywania jasno wskazano w uwagach do I tomu pism Juozasa Balčikonisa, gdzie podano, że kartoteka Jonasa Jablonskisa jest przechowywana w Dziale Rękopisów Biblioteki Centralnej Akademii Nauk Litewskiej SRR (Balčikonis 1978: 396). Nieco uwag o zachowanej kartotece zamieszczono w artykule Aldonasa Pupkisa dotyczącym spuścizny rękopiśmiennej J. Jablonskisa (zob. Pupkis 2010: 40). Obecnie kartoteka słownikowa J. Jablonskisa (ponad 14 tysięcy fiszek, dokładnie 14 455)8 nadal jest przechowywana w Dziale Rękopisów Biblioteki Wróblewskich Litewskiej Akademii Nauk. Na fiszkach kartoteki z zespołu J. Jablonskisa zaznaczono, że materiał przeznaczono dla Słownika języka litewskiego. Fiszki z liter A, B (1210 fiszek) datuje się na koniec XIX w. (rozmiar fiszek: 7,5 × 12,5 cm). Odnotowano, że wyrazy z pozostałych liter zapisano w XX w. Rozmiary fiszek nieco się różnią: długość wynosi 12,5 cm, a szerokość niektórych to 7,7 i 7,8 lub 8,0 cm; są też fiszki o szerokości 11 cm i długości 18 cm (takie są fiszki litery P)9. Na fiszkach J. Jablonskis zapisywał wyrazy gniazdami. Na przykład na fiszce z wyrazem taisyti podano czasowniki z przedrostkami įtaisyti, sutaisyti itd.: Tas žmogus mane labai įtaisė (wplątał, wpędził w kłopoty); įsitaisiau (bebylinėdamas); Jis mane sutaisė (oszukał) (Jokantas). Ką jis veikia? – knygas taiso (переплетает); v. apýtaisąs, knýgtais(is) (Skapiškis). Na tej samej fiszce obok czasowników zapisano także rzeczowniki (zob. rys. 1). Jako wyrazy hasłowe na fiszkach podawano: w przypadku czasowników – formę bezokolicznika, a w przypadku wyrazów odmiennych – mianownik (przy przymiotnikach zwykle podano obie formy rodzajowe, zob. rys. 2); akcentowano wyrazy hasłowe i ich formy. Najwięcej danych zapisano prawdopodobnie z Alsėdžiai10. Późniejsze redakcje Słownika języka litewskiego starannie przejrzały pisma J. Jablonskisa i wypisały z nich słowa do słownika; zgromadzono ich około 14 tysięcy (zob. Lyberis 1982: 19)11. W kartotece LKŽ znajdują się fiszki z podobnymi zapisami. 8 Nasuwa się pytanie, dlaczego w obecnej kartotece J. Jablonskisa jest zaledwie 14,5 tys. fiszek, skoro K. Būga otrzymał 25–30 tys. fiszek i je przepisał. Fiszki, których nie przepisano do kartoteki LKŽ, nie mogły się tam znaleźć, ponieważ mają inny rozmiar. 9 Wymiary fiszek z pozostałymi literami (cm) są następujące: D, E – 8,0 × 12,5; G – 8,0 × 12,5; K – 7,5 × 12,5; L, M – 7,5 × 12,5; N, O, P – 7,7 × 12,5; P – 11,0 × 18,0; R, Š, T – 8,0 × 12,5; S – 7,8 × 12,5; U, V, Ž – 7,5 × 12,5. 10 W Dziale Rękopisów Biblioteki Wróblewskich Akademii Nauk przechowywane są również notatki z wyprawy do Alsėdžiai. Na okładce pierwszego zeszytu J. Jablonskis napisał: „W drogę 1902. Alsėdžiai, miesiąc luty” (Piročkinas 1977: 200). 11 Chodzi tu nie o te 14 tysięcy fiszek, o których była mowa wcześniej. V. SAKALAUSKIENĖ. Jono Jablonskio leksikografinė veikla 47 IL. 1. Kartoteka hasła taisýti IL. 2. Kartoteka hasła talpùs IL. 3. Kartoteka hasła tálžyti IL. 4. Kartoteka hasła taisýdinti Przykłady kartotekowych fiszek Jono Jablonskisa przechowywanych w Dziale Rękopisów Biblioteki Wróblewskich Litewskiej Akademii Nauk. 48 KALBOS KULTŪRA | 83 IL. 5. Fiszka z kartoteki LKŽ Językoznawca wypisywał słowa także z rozmaitych tekstów, na przykład: czasownik taksénti został zapisany z nieokreślonych tekstów – Širdis pradeda labiau taksenti12; zdanie Jį ož plaukus so lazdo aptalžė (DB 139) na fiszce czasownika tályžyti (zob. il. 3) wypisano z dzieła Simona Daukantasa Būdo senovės lietuvių, kalnėnų ir žemaičių wraz z numerem strony. Zdanie LKŽ Ėmęs pritaisydines laivą visokių gėrybių ir išvažiuojavo į svečią šalį (z oznaczeniem S. Dauk.) znajduje się przy haśle pritaisydinti, jednak fakt, że zdanie to przepisano z kartoteki J. Jablonskisa, pozostał zupełnie nieznany (zob. il. 4 i 5). W LKŽ przyjęto zasadę, że przy podawaniu zdań z języka pisanego sprawdza się oryginał, a zdania ilustracyjne cytuje zgodnie z oryginałem. Dlatego fiszka z kartoteki LKŽ zawiera więcej informacji, niż widać w tekście słownika. Zapisane przez J. Jablonskisa fiszki wskazują, że jego kartotekę zaczęto gromadzić pod koniec XIX w., podczas gdy kartoteka słownika K. Būgi powstała na początku XX w.13 J. Jablonskis zawsze był przekonany, że potrzebny jest słownik żywego języka litewskiego. O pierwszym zeszycie Lietuvių kalbos žodyno, opracowanym przez K. Būgę i wydanym około 1924 roku, pisał, że jest to „bardzo niezwykły” słownik własnego języka, jakiego wówczas, dla dobra społeczeństwa, nie wydają ani Łotysze, ani Polacy, ani Rosjanie. W słowniku zapisano wszystkie słowa, które do dziś są używane w tekstach i w mowie. Społeczeństwo, które oczekiwało od profesora K. Būgi jedynie słownika języka pisanego, znajdzie teraz w słowniku „wiele różnorodnego materiału, przydatnego i potrzebnego do badania etymologii, historii i dialektów naszego języka”. 12 To zdanie znajduje się w artykule hasłowym LKŽ dotyczącym słowa taksenti z oznaczeniem J. Jabl. 13 Za początek kartoteki słownika K. Būgi uznaje się rok 1902 (Vosyl yte 1956: 85), kiedy językoznawca zaczął zapisywać słowa na fiszkach (Vitkauskas 2002: 8). V. SAKALAUSKIENĖ. Jono Jablonskio leksikografinė veikla 49 (JR 1935: 294–296). I zarazem ubolewał, że „omawiany słownik jest przeznaczony głównie dla tych ludzi, którzy już dobrze znają podstawowy język pisany i mogą, mając przed sobą materiał językowy zdrowy i niezdrowy z punktu widzenia nauki o języku, należycie się w nim orientować dla własnych potrzeb” (tamże, 296). NASZ SŁOWNICZEK Jeszcze podczas redagowania słownika A. Juški J. Jablonskis postanowił sam napisać słownik. Przez cały czas zbierał słowa z żywego języka i tekstów pisanych, gromadząc obszerną kartotekę, nie wydał jednak słownika. Tylko niewielką część tych słów uwzględniono w skromnym objętościowo Naszym słowniczku14, wydanym w 1918 r. w Woroneżu. Słowniczek zawierał ponad 1500 słów języka ogólnego, z litewskimi objaśnieniami znaczeń i rosyjskimi tłumaczeniami. Wszystkie słowa opatrzono akcentami (zob. też Piročkinas 1978: 134–136). W słowniczku znalazły się słowa, które nie były używane we wszystkich dialektach i których uczniowie mogli nie rozumieć, czytając przygotowaną przez niego Szkołę ubogich, lecz ponad połowa słów nie występowała w Szkole ubogich. Celem słowniczka była wyłącznie praktyczna pomoc uczniom w czytaniu i rozumieniu litewskich podręczników. Dlatego „do słowniczka trafiły głównie wyrazy dialektalne i neologizmy, których językoznawca zalecał używać w języku ogólnym” (Gedrimas 2001: 40). Jak mówił J. Balčikonis, „będą to wszelkie najpotrzebniejsze wyrazy dla człowieka wykształconego, wraz z przykładami i wskazówkami, jak należy ich używać; przede wszystkim wiele terminów szkolnych. O ile wiadomo, wiele z tych wyrazów zaczerpnięto z jego własnego słownika, zbieranego przez długi czas i wciąż pozostającego w rękopisie” (Balčikonis 1978: 44–45). Trudno jednak powiedzieć, o jakim słowniku pisał tu J. Balčikonis. Z tą wzmianką o istniejącym słowniku rękopiśmiennym można powiązać uchwałę Komisariatu Oświaty Ludowej15, w której J. Jablonskis został scharakteryzowany i oceniony jako leksykolog. Według A. Piročkinasa „[...] wynikałoby z tego, że w Woroneżu rzeczywiście zamierzał, a może nawet zaczął przygotowywać słownik języka litewskiego. Prawdopodobnie nie był on kontynuacją słownika Jušków, którego wartość Jablonskis podawał w wątpliwość już pod koniec XIX w. Tym bardziej, że rękopisy Jušków były mu wówczas niedostępne” (Piročkinas 1978: 136). Słowniczek mógł rozrosnąć się w słownik pisanego języka litew- 14 Nasz słowniczek. Dodatek do „Szkoły ubogich”. Zebrał Rygiškių Jonas. „Drukarnia Litewska”, Woroneż, 1918, 64 s. 15 Istnieją dane świadczące o tym, że w 1919 r. Komisariat Oświaty powierzył J. Jablonskisowi opracowanie takiego słownika (zob. Vosylytė 1955). 50 KALBOS KULTŪRA | 83 kiego. Rozważając tę możliwość, można przypuszczać, że J. Jablonskis, dysponując obszerną kartoteką i doświadczeniem leksykograficznym, mógł pisać taki słownik — tym bardziej że stale wspomina się również o jego pragnieniu samodzielnego napisania słownika. Przeznaczenie słowniczka sprawiło, że znalazło się w nim wiele specjalistycznego słownictwa z różnych dziedzin nauki. Kierując się prawidłami języka ludowego, J. Jablonskis sam również tworzył wyrazy potrzebne językowi pisanemu. Słowniczek zawiera nowo utworzone wyrazy, na przykład: kurinýs16 (s. 62) zamiast używanego tverinys, kūryba — zamiast tveryba, papėdininkai (s. 63) „ten, kto żyje (żył, będzie żył) po kimś” — zamiast potomki; vaizdakalýs (s. 54) „rzeźbiarz” — zamiast skulptorius; vaizdarašýs (s. 54) „malarz”, vaizdáraštis (s. 54) „obraz” i in. Ponadto podano tu wiele terminów matematycznych: atėminỹs, atimtìs, dalìklis, dalinỹs, dalýba, dalmuõ, daugìklis, dauginỹs, daugýba, ieškinỹs, álgebros reiškinỹs, sándauga, skaičius, trùpmenos skaitiklis, skaitmuõ, túkstantas, tūkstantìs, vardiklis; geograficznych: atšiauris „kraina lodów”, atógrąža „zwrotnik” (Raka i Koziorożca), atóslūgis, aukštumà, dienóvidinis, ledýnas, sausumà, sąsiauris, seklumà, speigìratis, žiemiai; botanicznych: epùšė, ėpušė, bálteglė, drebulė, garšvà, gluosnis, kadagýs, kadugýs, mėldas, žibùtė, žibuõklė; zoologicznych: brìedis, drugỹs, erškėtas, gañdras, garnỹs, gegužė, gluõdinas, kirstūkas, lokỹs, mėkšras, pelėnas, raganošis; chemicznych: anglìrūkštė, anglis, angliès deginỹs, deguonìs, gesuonìs, grýnanglis, nedeguonìs, skaištvaris, vandenilis, vandenýkštis i in. (więcej o terminach w słowniczku zob. Gedrimas 2001: 41–45). W słowniczku jest kilka wyrazów oznaczonych skrótem žem.: krýtis, krýtė, krytėlė ir grýtis, grytėlė „czerpak, chochla do połowu ryb”, Jeŕgutalis, Jeŕguts „Bozia”, papū́rti (Várnos papūrusios padirviais soyruoja). Oprócz Naszego słowniczka i czytanek dla Szkoły ubogich, J. Jablonskis, mieszkając w Woroneżu, intensywnie tworzył wraz z matematykami17 podstawowe terminy z różnych dziedzin nauki. Gdy matematycy postanowili opracować terminologię matematyczną, J. Jablonskis chętnie zgodził się pomóc w tej pracy (Žemaitis 1966: 195). Językoznawca wyznaczył czas, kiedy specjaliści mogli się u niego spotykać, by konsultować kwestie tworzenia terminologii. Nasz słowniczek jest ważny nie tylko jako źródło nowych terminów, lecz także jako pierwszy słownik normatywny języka ogólnego (zob. Keinys 1990: 15). 16 Pisownia w Naszym słowniczku. 17 W tym czasie w szkołach litewskich jeńców wojennych pracowali P. Mašiotas, M. Šikšnys i Z. Žemaitis. Organizowali posiedzenia, podczas których omawiano terminy matematyczne. Na tych posiedzeniach zaproponowano także kilka litewskich terminów chemicznych, które trafiły do Naszego słowniczka. Niektóre z nich szybko upowszechniły się w podręcznikach i języku ogólnym (Gedrimas 2001: 40). V. SAKALAUSKIENĖ. Jono Jablonskio leksikografinė veikla 51 RECENZOWANIE SŁOWNIKÓW J. Jablonskis interesował się wszystkimi słownikami wydawanymi wówczas i wiele z nich recenzował. Językoznawca szczegółowo przeanalizował18 oraz omówił słownik księdza Mykolasa Miežinisa Lietuviškai–latviškai–lenkiškai–rusišką žodyną, wydany w 1894 r. w Tylży. Recenzent zauważył, że nie uwzględniono w nim słów włączonych do słowników F. Kuršaitisa i G. H. F. Nesselmanna; ponadto zabrakło materiału z utworów M. Daukšy, M. Valančiusa i S. Daukantasa, a także litewskich pieśni, baśni, przysłów i zagadek zebranych w guberni kowieńskiej i już wydanych; nie znalazły się tam również słowa zapisane w guberni kowieńskiej i opublikowane w czasopiśmie Mitteilungen der litauischen litterarischen Gesellschaft, w odrębnych opracowaniach ani w wydanym przez E. Volterisa litewskim katechizmie M. Daukšy. J. Jablonskis gani autora słownika za słabą znajomość języków litewskiego, łotewskiego, polskiego i rosyjskiego (Piročkinas, red., 1991: 87–88). Te okoliczności przesądziły o jakości słownika. Według J. Jablonskisa słownik zawierał 15 tysięcy słów, ale wiele spośród nich to formy tego samego wyrazu, które należałoby skreślić, na przykład: imiesłowy obok podstawowych form czasowników, formy liczby mnogiej obok liczby pojedynczej, formy zaimkowe przymiotników obok zwykłych, formy rodzaju nijakiego oraz przysłówki, formy stopnia wyższego przymiotników i przysłówków obok zwykłych. Ponadto M. Miežinis sam tworzył wyrazy (ašaruvė, beržyninis, beržotinis, brolieninis, eglyninis, gyvuskrosena, granžalas), które nie są używane w żywej mowie litewskiej. Do tego słownika niepotrzebnie trafiły wyrazy łotewskie (skabas, apgerbs, pret). „Można zatem sądzić, że coś jest nie tak, gdy w słowniku nie znajduje się takich słów jak pracowity, piękno, pokryty sękami, głupi, niedźwiedź, puszysty, ostrzyć (kosę) albo gdy w słowniku znajdują się formy imiesłowowe ochrzczony, podpity, a obok nich brak form ochrzcić, upić się. Jasne, że dużą rolę odegrała tu niedbałość autora, który podjął się nie swojej pracy.” (Piročkinas, red., 1991: 89–90). O tłumaczeniu litewskich wyrazów J. Jablonskis mówił, że „zdarzają się tu niekiedy prawdziwe kurioza: tłumaczenie rosyjskie nie zgadza się z polskim, a polskie jest sprzeczne z łotewskim” (tamże, 90). Nieco lepiej przełożone na łotewski i polski wyrazy otrzymały znaczenia niezgodne z rosyjskimi. Recenzentowi nie odpowiadała również pisownia litewskich wyrazów. Autor „po prostu nie ma wyczucia i miesza różne dialekty języka litewskiego” (tamże, 93). Litewskie wyrazy nigdzie nie są oznaczone akcentem. W recenzji wskazano także zalety pracy: 1) słownik zawiera takie litewskie wyrazy, których nie spotyka się w innych słownikach; 2) jest w nim wiele zagadek, przysłów i 18 Recenzija išspausdinta žurnale Живая старина, 1896, вып. II, 249–254. 52 KALBOS KULTŪRA | 83 różnych autentycznych wypowiedzi ludzi. Językoznawca podkreśla jednak, że słownik nie spełnia najważniejszych wymagań (zob. Piročkinas, red., 1991: 94). Recenzując słownik M. Miežinisa, J. Jablonskis przedstawił zasady, jakimi powinien kierować się słownik potrzebny społeczeństwu. Pisał, że słownik jest przeznaczony dla ludzi znających polski, rosyjski lub łotewski, którzy chcieliby nauczyć się także litewskiego, albo dla Litwinów pragnących nauczyć się łotewskiego, polskiego i rosyjskiego. Opracowanie takiego słownika nie jest łatwym zadaniem. Autor słownika powinien sam znać żywy język naszego narodu nie tylko z jednego dialektu, lecz z różnych stron Litwy; po drugie, powinien przeczytać wiele litewskich tekstów i zebrać z nich to, co wartościowe dla jego słownika; po trzecie, autor oczekiwanego słownika powinien jeszcze skorzystać z materiałów znajdujących się w innych słownikach litewskich i w rozmaitych tekstach. Wszystkie słowa z pieśni, baśni i zagadek powinny być dobrze znane autorowi litewskiego słownika. Gdyby spełniono wszystkie te warunki, słownik języka litewskiego byłby naprawdę bardzo użyteczny (JR 1934: 44). J. Jablonskis recenzował19 słownik Jurgisa Šlapelisa Lietuvių ir rusų kalbų žodyną (1921). Językoznawca cieszył się, że przy litewskich wyrazach podawano również przykłady użycia, lecz bardzo się rozczarował, że było ich niewiele: „na pierwszych trzech stronach słownika podano przykłady użycia zaledwie przy pięciu wyrazach [...]. Chyba się nie pomylę, jeśli powiem, że na 50 wyrazów tylko jeden jest opatrzony przykładem użycia lub przykładami użycia” (JR 1935: 272). Wątpliwości budziły również tłumaczenia niektórych wyrazów. Ponieważ autor słownika jest Auksztotą, niekiedy niepoprawnie akcentował wyrazy: „Akcenty w słowniku, ogólnie rzecz biorąc, nieco szwankują.” (JR 1935: 274). Językoznawca rozumiał, jak trudnym zadaniem jest zebranie wyrazów do słownika, dlatego wyrozumiale podchodził do tego, że nie znalazły się w nim wszystkie. Zastanawiał się jednak, czy należy umieszczać w słowniku wyrazy rzadkie, niemal nieużywane, i podkreślał, że słownik J. Šlapelisa nie ma jasnego planu ani przedmowy, bez której nie jest całkiem jasne, w jakim celu opracowano sam słownik. Ponadto ubolewał, że autor słownika nie skonsultował się z osobami znającymi się na słownikach i ich opracowywaniu (JR 1935: 274). Zdaniem J. Jablonskisa słownik języka litewskiego jest bardzo poszukiwaną pozycją, dlatego i ten słownik będzie wykorzystywany do różnych celów. W 1926 roku ukazał się Lietuvių rašomosios kalbos žodynui, a J. Jablonskis od razu przystąpił do jego oceny20. Językoznawca szczególnie wyróżnił w tym słowniku oznaczanie akcentu wyrazów. Różnił się on od słownika J. Šlapelisa tym, że autorzy 19 Recenzja ukazała się w 1922 r. w Švietimo darbe, nr 1, 2. 20 Recenzja ukazała się w 1926 r. również w Švietimo darbe, nr 10, 1183–1190. V. SAKALAUSKIENĖ. Jono Jablonskio leksikografinė veikla 53 vartojo tų dienų rašomąją kalbą (JR 1936: 100). J. Jablonskis iškėlė nevienodo žodžių pateikimo, reikšmių aiškinimo, žodžių vertimo problemas, neteiktinų rašomajai kalbai žodžių įtraukimą į žodyno tekstą, iliustracinių pavyzdžių stoką. Kirčiai, pasak kalbininko, žymėti gana taisyklingai, tik vietomis ne visai gerai sukirčiuota. Mówiąc o podawaniu rzeczowników odczasownikowych z przyrostkiem -imas / -ymas, J. Jablonskis wskazał brakujące rzeczowniki. Szczególnie podkreślił, że nie zachowano konsekwencji w podawaniu czasowników zwrotnych i niezwrotnych, przy wielu wyrazach brakuje przykładów ilustracyjnych, np.: ābaras, abarāuti, agnā, agnùs, -ì, akiplėšýbė i in. Gdyby do wyrazów dodano przykłady, ich znaczenie zostałoby inaczej przetłumaczone na język niemiecki, a także byłoby jaśniejsze dla czytelnika, np.: akėjimas (jis per akėjimus važiuo); aklùmas, alùdis (jis toks aludis – „dużo piwa pije, lubi pić piwo”) (JR 1936: 103). W recenzji bardzo trafnie wskazano błędy w tłumaczeniu i objaśnianiu znaczeń. WNIOSKI 1. Twierdzenia Jono Jablonskisa zawsze opierają się na faktach: przykładach z żywego języka i danych z innych słowników. Językoznawca nie zdążył sam napisać słownika, ale swoją działalnością w znacznym stopniu przyczynił się do prac przygotowawczych nad słownikiem języka litewskiego. 2. Był wszechstronnie przygotowany do napisania słownika. Świadczy o tym nie tylko starannie zebrany materiał, lecz także redagowanie słownika A. Juški, recenzje wydanych słowników, w których stawiane są wymagania słownikom i ich redaktorom. 3. Kartoteka J. Jablonskisa Lietuvių kalbos žodynui medžiaga zawierała wystarczający materiał do napisania słownika. Kartotekę tę należy udostępnić do badań i analiz. Byłaby bardzo przydatna przy uzupełnianiu i korygowaniu elektronicznego Lietuvių kalbos žodynui, a także pomogłaby odpowiedzieć na wiele pojawiających się pytań. LITERATŪRA Balčikonis J. 1978: Rygiškių Jonas. „Mūsų žodynėlis“. – Juozas Balčikonis. Rinktiniai raštai 1. Sud. Aldonas Pupkis, Vilnius: Mokslas, 44–45. Būga K. 1959: Rinktiniai raštai 2. Sud. Zigmas Zinkevičius, Vilnius: Valstybinė politinės ir mokslinės literatūros leidykla. DLKŽ 2006: Dabartinės lietuvių kalbos žodynas. Vyr. red. S. Keinys. 3-ias elektroninis leid., Vilnius: Lietuvių kalbos institutas. 54 KALBOS KULTŪRA | 83 Gedიმas R. 2001: Gamtos mokslų terminai Rygiškių Jono „Mūsų žodynėlyje“. – Jono Jablonskio diena Šiauliuose. III knyga. Mokslinės konferencijos medžiaga, Šiauliai: Šiaulių universiteto leidykla, 39–48. JR 1932: Jablonskio raštai 1. Red. J. Balčikonis, Kaunas: Švietimo ministerijos leidinys. JR 1934: Jablonskio raštai 3. Red. J. Balčikonis, Kaunas: Švietimo ministerijos leidinys. JR 1935: Jablonskio raštai 4. Red. J. Balčikonis, Kaunas: Švietimo ministerijos leidinys. JR 1936: Jablonskio raštai 5. Red. J. Balčikonis, Kaunas: Švietimo ministerijos leidinys. Keinys S. 1990: „Mūsų žodynėlio“ reikšmė. – Jono Jablonskio skaitymai. Mokslinės konferencijos medžiaga, Šiauliai: Šiaulių pedagoginis institutas, 14–19. Lyberis A. 1982: J. Jablonskis leksikografas. – Kalbos kultūra 42, 16–20. [Z. Šimėnaitė (sud.), Antanas Lyberis. Leksikografijos teorija ir praktika, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 2009, 66–69.] LKŽ 2005: Lietuvių kalbos žodynas 1–20. Red. kolegija: G. Naktinienė (vyr. redaktorė), J. Paulauskas, R. Petrokienė, V. Vitkauskas, J. Zabarskaitė, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, elektroninis leidimas, www.lkz.lt LS 1904: Литовскій словарь А. Юшкевича съ толкованіемъ словъ на русскомъ и польскомъ языкахъ. Томъ I, вып. 2, Санктпетербургъ. NdŽ 1926: Lietuvių rašomosios kalbos žodynas. Lietuviškai–vokiška dalis. Sudarė M. Niedermann’as, A. Senn’as ir F. Brender’is. 1-asis sąsiuvinis, Heidelberg. Palionis J. 1995: Lietuvių rašomosios kalbos istorija, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidykla. Piročkinas A. 1977: Prie bendrinės kalbos ištakų, Vilnius: Mokslas. Piročkinas A. 1978: Jonas Jablonskis – bendrinės kalbos puoselėtojas, Vilnius: Mokslas. Piročkinas A. (sud.) 1991: Jonas Jablonskis. Straipsniai ir laiškai, Vilnius: Mokslas. Pupkis A. 2010: Lietuvių kalbos normintojai ir puoselėtojai, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos centras. Tolutienė B. 1961: A. Juška leksikografas. – Literatūra ir kalba 5, 87–377. Vitkauskas V. 2002: Didysis akademinis mūsų Žodynas. – Dvidešimt „Lietuvių kalbos žodyno“ tomų, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas. Vosylýtė B. 1955: J. Jablonskis ir lietuvių literatūrinė kalba. – Tarybinis mokytojas, vasario 24. [K. Morkūnas, K. Vosylýtė (sud.), Bronė Vosylýtė. Kelias į didįjį žodyną, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 2002, 44–46.] V. SAKALAUSKIENĖ. Jono Jablonskio leksikografinė veikla 55 Vosyl ytė B. 1956: K. Būga žodynininkas. – Literatūra ir kalba 1, 84–113. [K. Morkūnas, K. Vosyl ytė (sud.), Bronė Vosylytė. Kelias į didįjį žodyną, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 2002, 50–80.] Žemaitis Z. 1966: Lietuviškos matematinės terminologijos istorijai. – Lietuvių kalbotyros klausimai 8, 195–201. Gauta 2010 11 09 JONAS JABLONSKIS’ LEXICOGRAPHIC WORK Summary The 150th anniversary of Jonas Jablonskis encourages to revisit some of his works and review them from a lexicographer’s perspective. The article discusses Jablonskis’ lexicographic heritage: editorship of dictionaries, collection of authentic language samples and lexicographic reviews. His work in lexicography is primarily related to the editing of the Lithuanian-Polish dictionary by Antanas Juška. This work inspired him to start the compilation of his own dictionary. Jablonskis was constantly collecting words and samples of authentic language, both spoken and written, and he prepared material for 14,000 headwords of the future dictionary. Although its publication never became a reality during Jablonskis’ lifetime, the compilation of this material and Jablonskis’ contacts with K. Būga did contribute to the future dictionary of Lithuanian. Jablonskis collected much interesting data and even proposed many new Lithuanian words. Later editors of the dictionary used Jablonskis’ material for suitable examples. J. Jablonskis closely followed the publication of Lithuanian dictionaries and reviewed them. In a review of Mykolas Miežinis’ dictionary, he outlined the principles of a general dictionary. He always gave preference to empirical data: examples of authentic language and data from published dictionaries. Although Jablonskis did not manage to compile a dictionary himself, his work did contribute to the Lithuanian lexicography. VILIJA SAKAŁAUSKIENĖ Lietuvių kalbos institutas P. Vileišio g. 5, LT-10308 Vilnius [email protected] 56 KALBOS KULTŪRA | 83