Garbingas Antano Balašaičio jubiliejus

292 Kultura Języka | 84 AURELIJA GRITĖNIENĖ Instytut Języka Litewskiego Godny szacunku ANTANAS BALAŠAITIS JUBILEUSZ 15 kwietnia 2011 r. leksykograf i krzewiciel kultury języka Antanas Balašaitis ukończył 80 lat. Z okazji jubileuszu w bibliotece Instytutu Języka Litewskiego zorganizowano wystawę prac autora. Jubileusz pięknie uczczono również podczas Święta Języka, które odbyło się 27 kwietnia w Jurbarku, gdzie językoznawcę witało i uhonorowało liczne grono jego krajanów. 10 grudnia w Galerii Sztuki w Poniewieżu Antanasowi Balašaitisowi wręczono Nagrodę Petera Būtėnasa. Z tej okazji raz jeszcze cieszmy się licznymi pracami jubilata i życzmy mu jak najlepszego zdrowia. Antanas Balašaitis urodził się 15 kwietnia 1931 r. we wsi Baniai (rej. Jurbarkas). W rodzinie rosło trzech braci. Starszy Petras zaczął uczęszczać do szkoły podstawowej w Telviak jesienią 1937 r., a najmłodszy Antanas wiosną 1938 r. przekroczył próg szkoły, nauczywszy się już wielkich liter (przez zimę nauczył się ich z gazet, którymi oklejono ściany pokoju). Po ukończeniu szkoły podstawowej obaj bracia przez siedem lat codziennie pieszo maszerowali pięć kilometrów do gimnazjum w Eżvilkas nad brzegiem Šaltuonõs. Po wojnie wujek podarował chłopcom rower pozostawiony przez niemieckich żołnierzy, na którym jeździł (a gdy się zepsuł, także go naprawiał) starszy brat. GrItĖNIENĖ. Zaszczytny jubileusz Antanasa Balašaitisa 293 W czasie wojny szkołę w Eržvilkas zamieniono na szpital wojskowy. Okna były wybite, ściany zniszczone, wszystkiego brakowało, a chętnych do nauki dzieci było wiele, dlatego sami musieli zarówno łatać okna, jak i troszczyć się o opał oraz zbijać ławki. Wraz z bratem zmajstrował wysoką ławkę, ustawił ją z tyłu klasy i obaj siedzieli na niej aż do ukończenia gimnazjum (w 1949 r.). Drugoklasista A. Balašaitis w 1942 r. po raz pierwszy zobaczył w gimnazjum dopiero co wydany pierwszy tom Wielkiego słownika języka litewskiego. Wówczas gimnazjalista nawet nie przypuszczał, że później przy opracowywaniu kolejnych tomów tego Słownika przyjdzie mu pracować aż 25 lat. Ale droga do Słownika była jeszcze długa. Po ukończeniu gimnazjum przez rok przyszło mu pracować w siedmioletniej szkole w Tvẽrach (rej. rietãvski). W 1952 r. ukończył Kłajpedzki Instytut Nauczycielski i przez dwa lata pracował w szkole średniej w Kartenie (rej. kretyngski), gdzie wykładał język litewski i był zastępcą dyrektora. W 1953 r. w prasie ukazała się również pierwsza publikacja autora o tej szkole. W 1956 r. ukończył studia w Wileńskim Instytucie Pedagogicznym. W tym samym roku „Tarybinis mokytojas” opublikował jego kolejny artykuł – „Myśli przy kończeniu instytutu”. W latach 1957–1960 był aspirantem Instytutu Języka i Literatury Litewskiej. I tym razem pióra nie poszły w ruch na próżno – w „Literatūroje ir mene” i innych gazetach zaczęły ukazywać się artykuły A. Balašaitisa o przygotowywanym atlasie języka litewskiego, pisanej nowej naukowej gramatyce języka litewskiego, konferencjach językoznawców i wyjazdach na obszary izolowanych gwar języka litewskiego. W tych latach w „Darbuose” AN rozpoczął także publikowanie swoich artykułów naukowych o terminach dialektologii, fonetyki i in. z przygotowywanej rozprawy „Historia terminów językoznawstwa litewskiego”, którą z powodzeniem obronił w 1961 r. Ponad 300 stron maszynopisu rozprawy, a kolejne 80 stron zajęły indeksy historyczny i alfabetyczny terminów. Promotor rozprawy, Jonas Kruopas, widział, jak troskliwego i pilnego aspiranta objął opieką, dlatego starał się włączyć go w szerszą działalność naukową – już w 1959 r. zaproponował mu wygłoszenie referatu na ogólnozwiązkowej konferencji terminologów w Moskwie, a dwa lata później, w wydawnictwie Вопросы терминологии, na podstawie wygłoszonego referatu ukazał się artykuł A. Balašaitisa. Potem artykuły i artykuliki posypały się jak z rogu obfitości. I nie tylko o terminach. Jak mówi sam A. Balašaitis, gdy stał się „dożywotnim strażnikiem języka i obyczajów ojców”, o język i kulturę litewską trzeba troszczyć się przez cały czas (ostatnia publikacja o redagowaniu „Słownika współczesnego języka litewskiego” (1993) w wydawnictwie „Mokslas” została opublikowana w 2011 r. w 11. numerze „Gimtosios kalbos”). a tych trosk o język i kulturę było i jest wiele. po ukończeniu aspirantury A. Balašaitis pozostał pracować w Instytucie Języka Litewskiego i Literatury, w sek- 294 Kalbos Kultūra | 84 torii Słowników. Początkowo sam pisał teksty (tomy VIII–XII), a od 1976 r. zajął się redagowaniem artykułów słownikowych napisanych przez kolegów (był członkiem kolegium redakcyjnego tomów XI–XIV). Wraz z innymi leksykografami przygotował uzupełnioną i poprawioną Instrukcję Słownika języka litewskiego (w 1963 i 1983 r.). Jako jeden z pierwszych leksykografów zaczął organizować ekspedycje zbierania słów. Od 1958 r. do dziś przekazał kartotece ponad 20 000 zapisanych kart słownikowych, odwiedził ponad 30 miejscowości nie tylko na Litwie, lecz także poza jej granicami (niejeden wyraz przywiózł z gwar Zeteli, Pelesõsu, ródūnios, Kamójów). Cieszył się z każdego nowo wydanego tomu Słownika (pisał o nich w czasopismach Bibliotekų darbas, Naujos knygos, Pergalė, Lietuvos pionierius, Kalba Vilnius, Mokslas ir gyvenimas, Gimtasis kraštas i in.). W gazetach rejonowych pisano o ekspedycjach językoznawców w Baisogale, Erżwilku, Daugu i innych miejscowościach. Zachęcał, by nie oddalać się od języka ludowego i zapisywać słowa do Słownika, skrupulatnie liczył współpracowników Słownika (artykuły drukowano w Mūsų kalba, Kalbos kultūra, Tarybinis mokytojas, Kultūros barai i in. ; Jego obszerna instrukcja zbierania słów została wydrukowana w 1983 r. w Programie zbierania faktów językowych (s. 129–139). Pracował także nad innymi słownikami. Wraz z Jonasem Kruopasem i Kazimierasem Gaivenisem uczestniczył w posiedzeniach komisji Słownika botanicznego. Wspólnie z Kazisem Pakalką zgłębiał znaki wodne słownika Konstantinasa Sirvydasa; w 1976 r. obaj opublikowali na ten temat artykuł w Baltistice. Kiedy K. Pakalka w 1979 r. przygotował do druku Dictionarium trium linguarum K. Sirvydasa, A. Balašaitis niezwłocznie przedstawił je w niejednej publikacji (pisały o tym Pergalė, Tarybinis mokytojas, Czerwony Sztandar). Adnotacjami lub recenzjami powitał także inne słowniki: Słownik synonimów Antanasa Lyberisa, Słownik gwar północno-wschodnich dūnininków Vytautasa Vitkauskasa, Słownik gwary z Lazūnai Jonasa Petrauskasa i Aloyzasa Vidugirisa, trzecie wydanie Słownika współczesnego języka litewskiego, Słownik języka rosyjskiego i litewskiego Chackiela Lemchena i Jonasa Macaitisa, Słownik gwary z Zieteli A. Vidugirisa, przygotowany przez Vincentasa Drotvinasa Clavis Germanico-Lithvana i inne (pisano o nich w Gimtajame krašte, Naujajame dienovidyje, Lietuvos aide i in.). Po rozpoczęciu pracy w wydawnictwie „Mokslas” sam zredagował niejeden słownik: 3. wydanie „Słownika współczesnego języka litewskiego”, „Słownik pism Martynasa Mažvydasa” Dominykasa Urbo, „Słownik gwary Zietela” A. Vidugirisa. W 1984 r. wydał popularnonaukową książeczkę „Słowa i słowniki”, w której zwięźle, lecz wyczerpująco opisał historię słowników, ich typy i rodzaje. Autor przygotował także drugie, poprawione i znacznie uzupełnione wydanie tego szkicu. W nim jeszcze szerzej opisano historię słownika akademickiego, przedstawiono. GrItĖNIENĖ. „Godny Antanasa Balašaitisa jubileusz” 295 — więcej danych o przeszkodach w wydaniu jego pierwszych tomów oraz historii przechowywania kartoteki. Rozszerzono także inne rozdziały, przedstawiono nowe fakty dotyczące niedawno opublikowanych słowników praktycznych i przeznaczonych dla nauki. Miejmy nadzieję, że w przyszłym roku ta książeczka dotrze już do czytelników. Mówiąc o wszechstronnej działalności A. Balašaitisa, należy wspomnieć także o jego pracach poświęconych kulturze języka. Aż przez 18 lat (1971–1989) A. Balašaitis był członkiem kolegium redakcyjnego czasopisma „Mūsų kalba”. Od 1962 r. w czasopismach „Mūsų kalba”, „Kalbos kultūra”, „Literatūra ir menas”, „Žemės ūkis”, „Buitis”, w gazetach rejonowych i in. opublikowano ponad 100 jego artykułów, w których poruszano różne problemy językowe i proponowano sposoby ich usuwania. Autorowi szczególnie zależało na litewskości terminów, znaczeniach przenikających z języka rosyjskiego do naszego języka oraz zapożyczeniach leksykalnych. Konkretne tytuły artykułów ukazują, jak szczerze i z oddaniem pracowano na rzecz języka: „O używaniu czasowników gauti, nuimti, įsisavinti” („Žemės ūkis”, 1966, nr 9), „Czy zasypujemy siewnik?” („Mūsų kalba”, 1974, nr 5), „Jak tłumaczymy terminy” („Lietuvių kalbos sekcijos sąsiuvinis”, 1969, nr 10), „Nazywajmy rzeczy poprawnie” („Buitis”, 1970, nr 10), „Za kulturę języka” („Tarybinė mokykla”, 1964, nr 8) i in. Napisano niejeden artykuł o języku podręczników szkolnych (matematyki, biologii), interesowano się nawet językiem programów wychowania przedszkolnego. Wydano dwie książeczki z poradami językowymi dla pracowników związków zawodowych (1978 i 1982). Społeczeństwu przedstawiono nowo wydane publikacje poświęcone normalizacji języka: „Podstawy kultury języka” Aldonasa Pupkisa (1980), opracowane przez tego samego autora „Porady praktyki językowej” (1976 i 1985), słowniczek Danguolė Mikulėnienė „Jak nie należy mówić” (1991) i in. Jubilat nigdy nie zapominał także o swojej rodzinnej ziemi. Latem 1966 r. uczestniczył w ekspedycji krajoznawczej w Erżwilku, a w wydanej kilka lat później monografii Erżwilku (1970) opublikował aż dwa swoje artykuły – „O pochodzeniu nazwy Erżwilku” (s. 196–197) i „Dialekt mieszkańców Erżwilku” (s. 180–187). Co kilka lat publikował artykuły językowe lub publicystyczne poświęcone Erżwilkowi: „Ekspedycja krajoznawców w Erżwilku” (Kraštotyra, 1967), „Kto nadał Erżwilkowi nazwę?” (Švyturys, 1970, nr 21), „Tobie, droga ojczyzno” (Šviesa (Jurbarkas), 1970), „Co pamiętają okolice Erżwilku” (Tiesa, 1971), „Opór okupantom w gimnazjum w Erżwilku” (Lietuvos aidas, 2001), „Skaistutis Šveistys – absolwent gimnazjum w Erżwilku” (Profesor Juozas Skaistutis Šveistys i jego wkład w upowszechnianie nauki o hodowli zwierząt, 2009), „Jacy byliśmy, tacy wracamy” (o spotkaniu po 60 latach gimnazjalistów IV promocji gimnazjum w Erżwilku (1949)) (Šviesa (Jurbarkas), 2009). Jak na prawdziwego 296 Kalbos Kultūra | 84 patriotę swojej ziemi przystało, interesowały go nie tylko rodzinne okolice. Wraz z kolegami przygotował zbiór artykułów krajoznawczych (1966), napisał adnotację do monografii Merecza (1971), z wielką miłością zredagował monografię Juozasa Maceiki o rodzinnych Lazunach (1998). Od 1985 r. A. Balašaitisa możemy nazywać także encyklopedystą. Rozpocząwszy pracę w wydawnictwie „Mokslas”, zetknął się z niejedną wydaną tutaj encyklopedią i wciąż spieszył z ich prezentowaniem czytelnikom (pisał adnotacje o encyklopediach: Dzieci (1994), Zabytków kultury (1996), Rolnictwa (1998), Języka litewskiego (1999), Techniki (2001), Małej Litwy (2010). Dla Małej Litwy i Wielkiej Encyklopedii Litewskiej napisał ponad 20 artykułów, a dwutomowy leksykon biograficzny Litwini w Stanach Zjednoczonych (1998–2002) uzupełniło aż kilkaset biogramów autorstwa a. balašaitisa. Autor poświęcił tej pracy bardzo dużo czasu i serca: nie tylko z oddaniem pisał biogramy, lecz także udał się do Chicago, aby zbierać materiały w archiwach, był jednym z redaktorów naukowych obu tomów, autorem „Przedmowy” i „Słowa końcowego”. Nie będę już liczyć, powiem tylko, że cała sterta nieprzywołanych tu jeszcze książek spotkała się z recenzjami i adnotacjami a. balašaitisa. Ile publikacji zredagowano, ile obronionych rozpraw doktorskich, jubileuszy, konferencji, wydarzeń i ekspedycji opisano. Wszystko znalazło się w Bibliografii. A prace wciąż trwają. Zatem z okazji dostojnego jubileuszu życzymy jak najlepszego zdrowia i siły, aby pracowita ręka nadal się nie męczyła, a pióro językoznawcy, wzięte do ręki przed 50 laty, jeszcze długo nie wyschło! Otrzymano 2011 12 12