Profesoriui Arnoldui Piročkinui – 80 metų

A. PUPKIS. Profesorowi Arnoldowi Piročkinowi – 80 lat 285 PoStAcI ALDONAS PUPKIS PrOfEsOrOwI ARNOLDOWI PIROČKINOWI – 80 LAT Znany filolog, językoznawca, historyk i działacz kultury, profesor Arnold Piročkin, 25 lutego 2011 r. ukończył 80 lat. I choć w tych czasach deprecjonowania wybitnych osobistości pisanie okolicznościowych artykułów jubileuszowych staje się czymś niezwykłym, dokonania Arnolda Piročkina zasługują jednak na większą uwagę, niż poświęcano im dotychczas w literaturze dotyczącej historii językoznawstwa litewskiego. Zatem wypada tu powiedzieć kilka słów o tych pracach ku uczczeniu jubilata oraz szanownym czytelnikom wydawnictwa „Kultura Języka”. 286 KALbOs KULTūRA | 84 Lata życia i działalności Arnoldasa Piročkinasa, zdaje się, niczym szczególnym nie wyróżniają się na tle innych językoznawców jego pokolenia: nauka na poziomie podstawowym i średnim oraz studia lituanistyczne na Uniwersytecie Wileńskim, krótka praca w szkołach, następnie ówczesne studia doktoranckie w tym samym Wilnie, wieloletnia praca wykładowcy w tej samej szkole wyższej, a po przejściu na emeryturę te same troski o język i kulturę litewską. A jednak przez te lata – niemal przez pół wieku – dokonano naprawdę wiele: napisano i przygotowano prawie trzy dziesiątki książek, opublikowano około 500 różnego rodzaju prac naukowych, artykułów popularnonaukowych, recenzji oraz tekstów publicystycznych, wydano sporą liczbę przekładów i zredagowanych książek. A ich lista wciąż się wydłuża: jak mało który naukowiec w tym wieku, Arnoldas Piročkinas jest pełen sił i nadal publikuje w prasie artykuł za artykułem, z których powstałaby niejedna rozprawa lub książka. Szerszemu ogółowi Arnoldas Piročkinas znany jest przede wszystkim jako najwybitniejszy badacz spuścizny Jonasa Jablonskisa. Za prace z tej dziedziny – książki Prie bendrinės kalbos ištakų (1977) i J. Jablonskis – bendrinės kalbos puoselėtojas (1978) – w 1979 r. został uhonorowany Litewską Nagrodą Państwową. Praca podsumowująca Jono Jablonskio darbų reikšmė bendrinės kalbos raidai została w 1978 r. obroniona jako rozprawa doktorska (obecnie rozprawa habilitacyjna). oprócz tych fundamentalnych prac uczony wydał dwie książki dotyczące spuścizny Jonasa Jablonskisa: Jono Jablonskio laiškai (1985) oraz J. Jablonskis. Straipsniai ir laiškai (1991), a także kilka publikacji dydaktycznych (wśród nich szczególnie ważne Jono Jablonskio kalbos taisymai, 1986). Również w jubileuszowym, 150leciu urodzin Jonasa Jablonskisa Arnoldas Piročkinas opublikował wiązkę artykułów poświęconych wybitnemu językoznawcy, które nie są powtarzaniem myśli z przeszłości, lecz nowymi pracami badawczymi, zawierającymi wiele nowych spostrzeżeń i wynoszącymi studia nad spuścizną Jablonskisa na jakościowo nowy poziom. Arnoldas Piročkinas rozpoczął badanie prac Jonasa Jablonskisa jeszcze podczas studiów na Uniwersytecie Wileńskim. Tematem jego pracy dyplomowej była gramatyka języka litewskiego J. Jab lonskisa z 1922 r., a opiekun naukowy, prof. Jonas Palionis, może być dumny, że wprowadził zdolnego ucznia na pole badań nad spuścizną Jablonskisa. Chociaż później młody językoznawca skierował się ku dziedzinie składni (w 1965 r. obronił dysertację kandydata nauk (obecnie doktora) z zakresu składni zdań złożonych języka litewskiego), to ziarno zasiane przez opiekuna naukowego nie pozwoliło zapomnieć o Jablonskisе, było starannie pielęgnowane i po kilku dziesięcioleciach zaczęło przynosić niewiarygodnie obfity plon. Ogólnie można powiedzieć, że Arnoldas Piročkinas nie tylko szczegółowo zbadał biografię, działalność naukową i prace Jonasa Jablonskisa, lecz także wyraźnie poszerzył horyzonty litewskiego językoznawstwa i ogólnego języka litew- A. PUPKIS. Profesorowi Arnoldowi Piročkinasowi – 80 lat 287 bos historię uzupełnił ważnymi odkryciami i niekiedy niespodziewanymi, lecz dobrze uzasadnionymi spostrzeżeniami. Można powiedzieć, że Jonas Jablonskis w latach 70. XX wieku po raz pierwszy został należycie oceniony jako jeden z najwybitniejszych badaczy języka litewskiego końca XIX – pierwszych trzech dziesięcioleci XX wieku, który swoją działalnością odegrał decydującą rolę w historii współczesnego języka ogólnego. W studiach nad Jonasem Jablonskisem Arnold Piročkinas kategorycznie odrzucił romantyczne podejście do dorobku językoznawcy, odrzucił szeroko stosowane przez wiele lat określanie Jablonskisa mianem ojca języka litewskiego (ogólnego, czyli pisanego) i nadał mu tytuł wielkiego litewskiego językoznawcy i praktyka. Należy dodać, że to stanowisko, być może po raz pierwszy wyraźniej sformułowane w pracach nauczyciela jubilata Jonasa Palionisa, Piročkinas rozwinął i uzasadnił, opierając się na licznie zgromadzonych faktach archiwalnych oraz pomysłowych interpretacjach tych faktów i dzieł. Nie podejmując się bardziej szczegółowego omawiania badań nad Jablonskisem przeprowadzonych przez Arnolda Piročkinasa, należy zwrócić uwagę na kilka często niemal gołym okiem widocznych w nich rzeczy. Przede wszystkim w studiach nad spuścizną Jablonskisa rzuca się w oczy bogactwo zgromadzonych faktów. Wydaje się, że uwadze badacza nie mogła umknąć żadna szczegółowa kwestia życia lub działalności Jablonskisa, nawet najdrobniejszy szczegół, który może mieć znaczenie dla charakterystyki działalności lub prac wielkiego językoznawcy. Z drugiej strony nie ograniczano się wyłącznie do faktów z życia i twórczości, lecz próbowano również uwzględnić szeroki ówczesny kontekst polityczny, kulturalny i lingwistyczny, który pozwala scharakteryzować niemało okoliczności epoki oraz wzmocnić siłę interpretacji. Wszystko to zebrano ze wszystkich dostępnych autorowi na Litwie i za granicą archiwów, starych druków, wspomnień i innych źródeł. Świadczą o tym również przygotowane przez samego Piročkina dwa tomy listów i prac Jablonskisa, w których wiele rzeczy zostało odkrytych przez samego redaktora i opublikowanych po raz pierwszy. Przy uważniejszej lekturze książek autora o Jablonskisie wyraźnie widać niezwykły szacunek dla autentyczności faktów i źródeł, poprawność cytowania, a w ogóle — nienagannie przedstawiony aparat naukowy. Bez przesady można stwierdzić, że źródłom cytowanym przez Piročkina można całkowicie ufać i w razie potrzeby opierać się na nich bez zaglądania do oryginału. Po drugie, interpretacje tych licznych faktów najczęściej nie budzą większych wątpliwości i zazwyczaj interpretuje się tylko to, co można mocno uzasadnić danymi źródłowymi. W ten sposób na przykład bez zarzutu charakteryzuje się źródła normowania języka Jablonskisa, kryteria doboru i oceny norm, lecz na wszystko to patrzy się historycznie, ukazuje się okoliczności zmian poglądów oraz historyczne pobudki czy konieczność odmiennego traktowania pewnych zagadnień językowych. 288 KALbOs KULTūRA | 84 Nie należy zapominać, że Arnold Piročkin jest dzieckiem swoich czasów, który nie może wyłamać się z właściwych swojej epoce założeń lingwistycznych i akceptowanych wówczas rozwiązań. Mówię tak, mając przed oczyma ten fakt, że taka osobowość, jaką był Jablonskis, przez językoznawców każdego pokolenia i badaczy historii językoznawstwa jest przyjmowana swoiście i oceniana według nowych warunków i potrzeb dyktowanych przez daną epokę. Być może na przykład teraz lub później ktoś inaczej oceni podnoszoną przez Jablonskisa (ściślej – stosowaną przez niego) zasadę systemowości norm językowych, kryterium rozpowszechnienia faktów językowych czy inne kwestie, ponieważ obecnie zarówno język ogólny jest już inny, jak i potrzeby badawcze są nowe, uwarunkowane nowymi okolicznościami lub zmienionymi poglądami lingwistycznymi. Niemniej jednak trzeba powiedzieć, że systemowe podejście Piročkinasa do prac Jablonskisa, konsekwentna analiza wszystkich prac oraz wiarygodność interpretacji pozostawiają dla historii wiele twierdzeń jako niepodważalne fakty, które nie mogą podlegać żadnym zmianom historycznym. Pozwalają one, a może ściślej – zmuszają, by patrzeć na Jablonskisa systemowo i nigdy nie tracić historycznego punktu widzenia na wszystkie prace i twierdzenia tego językoznawcy. Po trzecie. Arnoldas Piročkinas właściwie i całkowicie zasadnie określił miejsce Jablonskisa w historii języka ogólnego. Jablonskis jawi się nam dziś jako największy ówczesny kodyfikator języka ogólnego, który zdołał ugruntować już istniejący system języka ogólnego, funkcjonujący na podstawie zachodnich dialektów języka litewskiego, oraz ustalić kierunki i tendencje jego rozwoju. Ta aprobacja systemu języka ogólnego na przełomie XIX–XX w. była bodaj największą zasługą Jablonskisa w całej historii ogólnego języka litewskiego. Samą ideę języka ogólnego wyniósł na nowy poziom i ukazał jego swoistość, samodzielny rozwój oraz zdolność do wzrastania i doskonalenia się na własnych podstawach. Po czwarte. W pracach Arnolda Piročkina chyba nieodwołalnie dowiedziono, że Jablonskis był wielkim uczonym, a nie tylko praktykiem językowym, jak próbowali przedstawiać niektórzy jego oponenci. Miał on solidną, stworzoną na podstawach naukowych teorię języka ogólnego, choć nigdzie nie przedstawił jej w „czystej” postaci. Dzięki wysiłkom Piročkina obecnie dobrze rozumiemy ją jako spójny mechanizm pracy naukowej, najlepiej odpowiadający potrzebom normowania ówczesnego języka ogólnego. Ponadto należy dodać, że Arnold Piročkin gorąco polemizował z oponentami Jablonskisa, którzy nazywali go jedynie zwykłym praktykiem językowym, a nie językoznawcą litewskim. Status Jonasa Jablonskisa jako uczonego potwierdza nie tylko systematycznie opisana przez niego struktura litewskiego języka ogólnego w gramatykach i pracach z zakresu składni, lecz także inne prace z dziedziny filologii litewskiej. Wśród nich można wymienić zasługi dla litewskiej leksykogra- A. PUPKIS. Profesorowi Arnoldowi Piročkinasowi – 80 lat 289 fijai lub dialektologii, gdzie również dzięki staraniom Piročkinasa ujawniono niemało odkryć Jablonskisa podczas badania gwar języka litewskiego, zwłaszcza struktury gwary północnożmudzkiej (zob. studium opublikowane wspólnie z Aleksem Girdenisem w zbiorze prac naukowych z zakresu językoznawstwa w 1977 r.). W ostatnich latach Arnold Piročkinas wysunął na pierwszy plan starania autorytatywnego ówczesnego językoznawcy Pranasa Skardžiusa, by negować Jablonskisa jako naukowca, i słusznie wykazał bezowocność takich starań. Co więcej, Piročkinas omówił działalność naukową Jablonskisa w szerokim ówczesnym europejskim kontekście językoznawczym i wykazał, że językoznawca był oceniany jako wielki naukowiec nie tylko tutaj, w kraju, lecz także daleko za granicą. W badaniach nad pracami i działalnością Jonasa Jablonskisa Arnold Piročkinas ujawnił się jako skrupulatny historyk języka, ukierunkowujący swoją działalność na teraźniejszość, w której należy czerpać mądrość i tradycję z przeszłości. Ustanowiona przez jubilata więź przeszłości i teraźniejszości jest widoczna w wielu jego pracach, zwłaszcza w książkach poświęconych poprawkom Jablonskisa. O tych ostatnich kwestiach niemało mówiono w wymienionych monografiach poświęconych życiu i działalności Jonasa Jablonskisa, a następnie, w 1970 i 1976 r., wydano osobne książki dotyczące poprawek w leksyce i morfologii Jablonskisa; W 1986 r. ukazała się połączona praca Poprawki językowe Jonasa Jablonskisa. Wszystkie te prace nie są powtórzeniami jednej drugiej, lecz jakościowo nowymi opracowaniami, opatrzonymi licznymi komentarzami naukowymi. Są to samodzielne badania kultury języka, które w znacznym stopniu przyczyniły się również do rozwiązania problemów normalizacji współczesnego języka litewskiego. Tymi i innymi pracami Arnold Piročkinas dał się poznać także jako oryginalny działacz na rzecz kultury języka, chwilami dość surowy obrońca i oceniający niektórych kwestii. Warto tu przypomnieć jego zdecydowane stanowisko, by obce nazewnictwo zapisywać wyłącznie literami litewskimi i zgodnie z wymową litewską. Pod tym względem jest on jednym z najwybitniejszych teoretyków normalizacji w tej dziedzinie. Cokolwiek Arnold Piročkinas pisałby lub mówił o zagadnieniach praktyki językowej, zawsze jest człowiekiem swojego narodu i państwa, aktywnym obywatelem. Jako ciepłe wspomnienie zachowuję w pamięci wrażenia z dziś już odległego 1991 roku, kiedy zwrócono się do nas z Rady Najwyższej o dokonanie przeglądu języka przygotowywanej Konstytucji Republiki Litewskiej. utworzyliśmy taką niewielką komisję: Pranas Kniūkšta, jako najwybitniejszy specjalista w zakresie języka administracyjnego (kancelaryjnego), Arnold Piročkinas, jako autor prac dydaktycznych Kultura języka prawników (1980) i Kultura języka administracyjnego (1990), oraz ja. Tekst poprawialiśmy każdy samodzielnie, potem spotykaliśmy się, uzgadnialiśmy opinie i podejmowaliśmy wspólne decyzje. Odkąd sięgam pamięcią, nie przypominam sobie, żeby 290 KULTURA JĘZYKA | 84 z jakiegoś powodu bardzo się nie zgadzaliśmy, ostro spierali, a wspólna opinia z łatwością trafiała do sporządzanej przez nas notatki. Później miło było widzieć, że w ostatecznym tekście Konstytucji niemal wszystkie nasze propozycje zostały wykorzystane, chociaż zdarzało się słyszeć, że w redagowaniu językowym uczestniczyli także inni językoznawcy. ale z tych rozważań chyba najwyraźniej zapamiętałem wielokrotnie zgłaszane przez Arnolda życzenie, by do tych uwag językowych dotyczących niektórych artykułów Konstytucji dodać jeszcze opinię nas, o b y w a t e l i. Naradzając się, napisaliśmy również ją, oczywiście oddzielając ją od głównego tekstu… Obywatelskie zaangażowanie Arnolda Piročkinasa jest wyraźne w wielu jego pracach, a tutaj warto szczególnie wyróżnić opublikowany nie tak dawno cykl artykułów o stanie oświaty w Prusach Wschodnich, jego historii, roli Kościoła ewangelickiego w sprawach oświaty na obszarze Kłajpedy, wysiłkach germanizatorów zmierzających do przejęcia życia tego regionu we własne ręce. Z tych artykułów powstałoby dość solidne studium historii oświaty na obszarze Kłajpedy. Arnoldas Piročkinas jako obywatel i patriota swojej ziemi podjął się również innej złożonej pracy: opracował i zredagował obszerną książkę Jurbarkas. Stronice historii (1996). Poza bardziej techniczną pracą, w książce znajdują się również artykuły samego redaktora: o pisarzu Antanasie Giedraitisie, innych wybitnych ludziach tego regionu, ewangelikach luteranach, drodze książek w Małej Litwie itd. Za tę pracę, a także za znaczące badania lituanistyczne, latem 2011 r. Arnoldowi Piročkinasowi nadano tytuł Honorowego Obywatela Jurbarkasu. We wszystkich swoich licznych pismach jubilat jawi się jako biegły historyk, dobrze znający przedmiot opisywanego tematu, historyczne okoliczności jego istnienia oraz szeroki kontekst kulturowy. Te cechy pisarstwa są szczególnie wyraźne również w książce Piročkinasa, która wówczas ukazała się nieco niespodziewanie dla naszego społeczeństwa: Dziewięć lat Adama Mickiewicza: szkic biograficzny (1995; w 1998 r. wydana w języku polskim). Ale to zaskoczenie blednie na wspomnienie, że już w 1984 r. Piročkinas był jednym z autorów książki Nauka na dawnym Uniwersytecie Wileńskim, wydanej w serii Zabytki nauki litewskiej; podczas jej pisania niewątpliwie zyskał nie tylko zachęty do mówienia o litewskich latach Adama Mickiewicza, lecz także zgromadził mnóstwo materiałów i faktów oraz sformułował nowe spostrzeżenia. Studia nad Adamem Mickiewiczem mogły również skłonić do przygotowania obszernego Słownika litewsko-polskiego i polsko-litewskiego (wydanego w Warszawie w 2001 r.). A zatem panorama prac profesora Arnolda Piročkinasa jest rzeczywiście szeroka i imponująca. Nie omówiono tu jeszcze licznych jego prac dydaktycznych dotyczących języka litewskiego, nie omówiono studiów bohemistycznych. W odniesieniu do tych ostatnich należy powiedzieć, że A. PUPKIS. Profesorowi Arnoldowi Piročkinowi – 80 lat 291 poszukiwał źródeł lituanistyki, dobrze zapoznał się z życiem kulturalnym i lingwistycznym Czechów. W ten sposób powstały artykuły z tej dziedziny dotyczące relacji między uczonymi, podręcznik języka czeskiego (1974) oraz słownik czesko-litewski i litewsko-czeski (2004), a także niemało przekładów literatury pięknej i innych gatunków z języka czeskiego (pojedyncze również z innych języków). podczas stażu w 1971– 1972 r. w ówczesnej Czechosłowacji uczony — podsumowując, raz jeszcze trzeba podkreślić rozległość zainteresowań naukowych i kulturalnych profesora Arnolda Piročkina, wielką erudycję uczonego, wspomnieć o trwającej już pół wieku jego rzetelnej i konsekwentnej pracy w dziedzinie językoznawstwa i praktyki językowej. Bez wykonanych przez niego prac bylibyśmy w wielu dziedzinach ubożsi, niż jesteśmy obecnie. Miło, że te najróżniejsze prace Profesor z powodzeniem posuwa naprzód także teraz, dlatego należy życzyć mu dobrego zdrowia i nowych odkryć dla dobra całej naszej kultury. Otrzymano 2011 11 30