„Arbata“: nuo žodžių – iki žodynų, nuo tekstų – iki tekstynų

246 Kultura Języka | 84 JURGITA GIRČIENĖ Uniwersytet Edukologiczny Litwy HERBATA: Od SŁÓW – DO SŁOWNIKÓW, Od TEKSTÓW – DO KORPUSÓW TEKSTOWYCH SŁOWA KLUCZOWE: etymologia, semantyka, leksykografia, lingwistyka korpusów tekstowych, eksperyment asocjacyjny, synonimy, derywaty o wspólnym rdzeniu, stałe połączenia. W artykule, opierając się na diachronicznych badaniach leksyki i źródłach leksykograficznych, a także na tekstach i korpusach dostępnych za pośrednictwem ogólnego systemu wyszukiwania internetowego, reprezentujących publiczne i prywatne użycie języka, oraz na materiale eksperymentu asocjacji słownych, analizuje się etymologię i semantykę zapożyczenia arbata, jego relacje z litewskimi słowami synonimicznymi nazywającymi napoje, derywaty o wspólnym rdzeniu i tendencje użycia, a także przedstawia się zalecenia leksykograficzne. 1. Algirdas Sabaliauskas uważa słowo arbatà, które powstało przez połączenie słów dwóch całkowicie różnych języków – łacińskiego herba (trawa) i południowochińskiego tē (liście herbaty), za zapożyczenie szczególne i dziwne. Litwini przejęli je od Polaków (er > ar: Smoczyński 2007: 22), którzy zachowali pierwszy komponent tego słowa w niezmienionej postaci herbata. Polacy zapożyczyli to słowo z języków Europy Zachodniej, por. niderlandzkie herba thee (Sabaliauskas 1966: 75: oparto się na Sławski 1952: 416; Sabaliauskas 1990: 244: oparto się na Sławski 1952: 416; Vasmer 3 299, 4 311). Z północnochińskiego čhā wywodzi się nazwa herbaty w innych językach słowiańskich, por. ros. чaй itd. (sabaliauskas 1990: 244). W Europie Zachodniej napój ten zwykło się nazywać również wyrazami jednopniowymi – różnymi modyfikacjami wspomnianego zapożyczonego z języka południowochińskiego wyrazu tē: po angielsku tea, po francusku thé, po włosku te, po niemiecku der Tee itd. (sabaliauskas 1994: 19). Herbata i nazywający ją wyraz dotarły na Litwę, w porównaniu z Europą Zachodnią, do której pod koniec XVI–w połowie XVII wieku przywieźli ją żeglarze portugalscy i holenderscy, stosunkowo niedawno – dopiero w XVIII wieku (lEK 1 1933: 929; lEb 1 1953: 236; sabaliauskas 1994: 19). Herbata początkowo rozpowszechniała się na dworach i w miastach, podobnie jak w innych krajach, lecz stopniowo, zwłaszcza po 1863 r., do- J. GIrČIENĖ. Herbata: od słów – do słowników, od tekstów – do korpusów 247 tarła również na wieś (lEK 1 1933: 929; lEb 1 1953: 236). Twierdzi się, że o późnym zapożyczeniu wyrazu arbata świadczą również zmiany substytucji fonetycznych: we wcześniejszych zapożyczeniach słowiańska samogłoska a oddawana jest litewskim o, później – a, por. br. капуста → pol. lie. kopūstas, bet le. herbata → pol. arbata (laučiūtė 1977: 95; žr. taip pat lKEŽb). tačiau kiti tyrėjai kaip ankstesnį variantą nurodo tarminę skolinio formą arbotà (smoczyński 2007: 22), plg. lKŽ pateikiamą identišką variantą arbotà (Kupiškis). Vėlyvą arbatos pasirodymą rodo ir rašytiniai šaltiniai: lenkų kalbos žodis aptinkamas XVIII a. kalbos paminkluose, lietuviškoji forma arbata randama naujesniuose raštuose (sabaliauskas 1990: 244). Lietuviškojoje enciklopedijoje teigiama, kad lenkijos ir lietuvos valstybėje pirmasis arbatą kaip kenksmingą kinų nuodą 1777 m.1 yra paminėjęs kunigas Klukas (lEK 1 1933: 929). Janas Krzysztofas Klukas – 1739–1796 m. gyvenęs lenkų gamtininkas, kunigavęs lenkijoje, bet mokęsis ir Vilniuje, tyrinėjęs lenkijos ir lietuvos florą bei fauną, lenkų kalba išleidęs apie jas veikalų, kurių buvo išversta ir į lietuvių kalbą (lEb 12 1957: 146; VlE 10 2006: 294)2. W litewskiej encyklopedii jako drugie źródło wzmianki o herbacie wskazuje się opowiadanie Samowar, wydane w 1837 r. w języku polskim przez Chodzko’ego3, polskiego pisarza litewskiego z początku XIX wieku (lEK 1 1933: 919)4. Słownik języka litewskiego, rejestrujący „wszystkie słowa języka litewskiego, które zdołano zapisać ze wszystkich dialektów i pism od 1547 r.” (Vitkauskas 2002: 8) źródła leksykograficzne i tekstowe (zob. http://www.lkz.lt/dzl.php?3; http://www.lkz.lt/dzl.php?11), przy pierwszym słowie 1777 jako pierwszy rok wzmianki o herbacie wskazuje się również w wydawanej w Bostonie Encyklopedii litewskiej (lEb 1 1953: 236. 2 Litewska encyklopedia (lEK) do 1944 r. została wydana jedynie do litery J, natomiast wśród dzieł tego autora wymienianych w wydawanej w Bostonie Encyklopedii litewskiej (LEB) i w Powszechnej encyklopedii litewskiej (VlE) rok 1777 nie jest podawany. W tym roku opublikowano pierwszy tom dzieła tego autora Roślin potrzebnych, pożytecznych, wygodnych, osobliwie krajowych, albo które w kraju użyteczne być mogą, utrzymanie, rozmnożenie i zażycie, wydanego w Warszawie w 1777 r., zatytułowany O drzewach, ziołach ogrodowych i ogrodach (zob. informacje na stronie internetowej Muzeum Rolnictwa im. ks. Krzysztofa Kluka: http://www.muzeumrolnictwa.pl/patron_muzeum.html). w formie cyfrowej dzieło to (oryg. pis. Roslin potrzebnych, pozytecznych, wygodnych, osobliwie kraiowych, albo ktore w kraiu uzyteczne bye mogą, utrzymanie, rozmnozenie, i zazycie. Tom I <...> Krzysztofa Kluka <...> w Warszawie <...> Roku 1777) zamieszczony na stronie: http://books.google.lt/books/about/roslin_Potrzebnych_Pozytecznych_Wygodnyc.html?id=y6a5aaaacaaJ&redir_esc=y). 3 Tutaj podana jest forma imienia Ignas, w artykule opisującym pisarza – Ignotas (lEK V 1937: 375), w Powszechnej encyklopedii litewskiej tego żyjącego w latach 1794–1861 pisarza litewskiego, piszącego po polsku, określa się jako Ignacas Chodzka (pol. Ignacy Chodźko) (VlE IV 2003: 81). 4 Tutaj używana jest zlituanizowana forma tytułu Samovar, ale w artykule przedstawiającym pisarza i jego dzieła podano f. Samowar (lEK 5 1937: 376). 248 Kalbos Kultūra | 84 Znaczenie herbaty jako napoju (drzewko, z którego liści przyrządza się napój) wskazuje na pisma Jurgisa Ambraziegusa Pabrėžy (1771–1849) (lKŽ). W kartotekach lKŽ nie znaleziono bardziej szczegółowych danych, ale za źródło najprawdopodobniej należy uznać rękopis dzieła botanicznego tego jednego z najwybitniejszych XIX-wiecznych działaczy oświatowych, księdza i botanika, pierwszego badacza flory Litwy, Jurgisa A. Pabrėžy, Taislius augyminis (szerzej na jego temat zob. Pabrėža 2009: 9 i nast.), s. 372: 351. Arbata. – Thea. – / Thee strauch. Link.). – 1. Ar. Kinskyyny. – Th. chinensis. <...> 2. Ar. Žalooji. – Th. viridis. <...> 3. Ar. Statioji. – Th. stricta <...>5. 2. Litwini herbatą nazywają nie tylko gorącym napojem wytwarzanym z (fermentowanych) suszonych listków krzewu herbacianego (łac. Thea: TB)6 – białą (najmniej przetworzoną, z pączków i dwóch pierwszych listków), zieloną (krótko fermentowaną), czarną (długo fermentowaną)7 i in. herbaty8. Herbatą nazywa się na Litwie również każdy gorący (czasem – zimny) napój przygotowany nie tylko z różnorodnych ziół, lecz także z owoców, dżemu itp. (z wyjątkiem kawy i kakao). potwierdzają to dane ze słowników, z użycia językowego oraz eksperymentu asocjacyjnego. W słownikach herbata w znaczeniu napoju zazwyczaj definiowana jest jako „napój z liśćmi herbaty” (DlKŽ, lKŽ), natomiast liście herbaty – jako ziele herbaty (lKŽ), 5 Dziękuję Centrum Leksykografii Instytutu Języka Litewskiego (lKI), Ritu­te Petrokiene oraz Jolicie Urbanavičiene za możliwość skorzystania z kopii drugiej części nieopublikowanego (od s. 224) rękopisu Jurgisa A. Pabrėžy Taislius augyminis, przechowywanego w Bibliotece Narodowej im. Martynasa Mažvydasa, oraz kartotek lKŽ, a także koleżankom z lKI: Danute Liutkevičiene, Violetcie Meiliūnaite i Vilmie Zubaitiene (Uniwersytet Wileński), które pozwoliły skorzystać ze swoich bibliotek. Szczególnie dziękuję Algirdasowi Sabaliauskasowi, który wcześniej wyjaśnił etymologię słowa herbata, za umożliwienie podzielenia się dzisiejszymi spostrzeżeniami. 6 W Powszechnej encyklopedii litewskiej wskazuje się dwa gatunki herbatowca: indyjski (łac. Thea assamica) i chiński herbatowiec (łac. Thea sinensis) (VlE I 2001: 708). W banku terminów, oprócz Thea sinensis, podaje się także odpowiedniki innych łacińskich nazw tego gatunku herbatowca: Camellia sinensis, Thea viridis itd. (tb: http://terminai.vlkk.lt/pls/tb/tb.result). właśnie ta łacińska nazwa jest szeroko rozpowszechniona na Litwie i na świecie (zob. http://lt.wikipedia.org/wiki/arbata i in.). Istnieją również inne klasyfikacje, np. w encyklopedii Britannica wskazuje się dwa gatunki rośliny Camellia sinensis: uprawianą w Chinach C. sinensis sinensis oraz uprawianą w indyjskiej prowincji Assam – C. sinensis assamica. W użyciu występuje także synonim tego ostatniego: Camellia assamica (http:// www.ahmadtea.lv/lt; http://lt.wikipedia.org/wiki/arbata; WEbs). 7 W Chinach nazywana jest herbatą czerwoną (http://lt.wikipedia.org/wiki/arbata itp.); nie należy jej mylić z napojem z gatunku Aspalathus linearis (łac. Aspalathus linearis, ang. rooibos: alP 2005), nazywanym tak potocznie na Litwie. 8 W zależności od czasu fermentacji wyróżnia się również inne rodzaje herbaty, np. częściowo fermentowaną herbatę ulung (oolong; chin. czarny smok). herbaty klasyfikuje się również według innych kryteriów (zob.: http://lt.wikipedia.org/wiki/arbata; http://arbatosnamai.comyr.com/; http://www.arba ti nukas.lt/ itp.). J. GIrČIENĖ. Herbata: od słów – do słowników, od tekstów – do korpusów 249 suszone i przetworzone liście herbaty [tj. listki krzewu herbacianego DlKŽ] lub inne zioła herbaciane (DlKŽ). Chociaż z ostatniej definicji wynika, że herbatą można nazywać nie tylko napój przygotowany z surowca krzewu herbacianego, to jednak w nowszych źródłach internetowych próbuje się doprecyzować wyrażenie zioła herbaciane, budzące skojarzenia z liśćmi herbaty, np. jako dowolny napój owocowy lub ziołowy (Viki). tendencję do rozszerzania znaczenia odzwierciedla również użycie. Wyniki badań Korpusu współczesnego języka litewskiego (t), obejmującego ponad 100 mln słów i reprezentującego publiczne użycie języka pisanego, oraz ogólnej wyszukiwarki internetowej Google (http://www.google.lt – dalej Int), odzwierciedlającej użycie publiczne i prywatne, potwierdzają, że herbatą nazywany jest nie tylko napój z liści herbacianych, a także pozwalają stwierdzić, że herbata w tym znaczeniu jest rozumiana nieco szerzej, niż podaje się w słownikach, por.: Jaką herbatę najbardziej lubicie – czarną, zieloną, białą, ulung, ziołową, owocową? (www.arbatinukas.lt badanie ankietowe miłośników herbaty); Herbaty ziołowe i owocowe – napoje wytwarzane z suszonych owoców i jagód różnych roślin. Stale spożywana mocna herbata ziołowa zatruwa organizm (Int); Przy silnym przeziębieniu bardzo odpowiednia jest herbata z kwiatów lipy, rumianku i mięty (Int); Słynie ze swoich sękaczy i herbaty z kwiatów lipy (t); Herbata z konfitury malinowej. Pewnie dzięki niej polubiłem też herbatę owocową. Nakładałem dżemu do jednej trzeciej filiżanki i zalewałem gorącą wodą (Int); Herbata mrożona z dżemem. Dodajemy dżem i zalewamy przegotowaną wodą, czekamy min. i dolewamy zimnej wody (Int). stosunek występujących w korpusie stałych – często używanych – połączeń wyrazowych z zapożyczeniem herbata,9 obejmujących różne (lecznicze) zioła: ziół(ek), ziół leczniczych, kwiatów lipy, rumianku, mięty, oraz „prawdziwą” herbatę, tj. zieloną i czarną, jest niekorzystny dla tych ostatnich (jest ich o połowę mniej). pozwalałoby to przypuszczać istnienie „litewskiego” pojmowania herbaty. Podobne tendencje potwierdzają również korelujące z nimi dane z eksperymentu swobodnych skojarzeń10, którego celem było ustalenie, jakie skojarzenia wywołuje słowo-bodziec herbata (w badaniu uczestniczyło 66 osób mieszkających w Wilnie, obojga płci – więcej kobiet, w różnym wieku – od 9 do 68 lat – i z9 Szerzej o ważnej dla lingwistyki korpusowej kwestii stałych połączeń zob.: Rimkutė 2006; Marcinkevičienė 2010 i in. 10 Metodą asocjacji lingwiści najczęściej stosują do badania odzwierciedleń językowego obrazu świata (zob.: Papaurėlytė-Klovienė 2005; akelaitienė 2007 i in.), analiza pól asocjacyjnych dostarcza niemało wiedzy pozajęzykowej – informacji o życiu społecznym, gospodarce, elementach świadomości narodowej, wartościowaniu i dawaniu komuś pierwszeństwa (PapaurėlytėKlovienė 2005 i in.). jednak istnieją podstawy, by sądzić, że na podstawie asocjacji można więcej wnioskować o strukturze relacji semantycznych i samego języka (zob. Zavjalova 2006: 151). Więcej o metodzie asocjacji zob. Papaurėlytė-Klovienė 2005; Zavjalova 2006 i in. : 250 Kalbos Kultūra | 84 respondenci wykształcenia). Podano nieco więcej (41) asocjacji obejmujących różne zioła (vaista)žoles: žolelių 4, žolelės 4; mėtų (mėtinė) 3, mėtos lapeliai 1; liepžiedžių 2, liepžiedžiai; čiobrelių, čiobreliai 3; medetkų 2; melisa; ramunėlių, ramunėlės; zioła i t. d. oraz 37 asocjacji obejmujących herbatę zieloną (16), czarną (19) i białą (2). Dwukrotnie więcej jest takich asocjacji, które wiążą się z prawdopodobnym działaniem (leczniczych) ziół, np.: grypa 2, lecznicza 2, leczenie, pomoc w chorobie, pomaga wyzdrowieć, choroba, uspokajająca (kojąca) 3, dobry, spokojny sen itp., niż z domniemanym działaniem herbaty z liści krzewu herbacianego, np.: tonizująca 3, tonizuje, przeciw senności itp. Takie wyniki badań odzwierciedlające tendencje współczesnego użycia świadczą o ciągłości tradycji: według etnologów dawniej Litwini parzyli herbatę z różnych ziół leczniczych – kwiatów lipy, kminku, rumianku, poziomek, borówek brusznic, liści i kwiatów malin (Dundulienė 1991: 165). Niemało asocjacji wiąże się z niewymienianą dotąd w słownikach „owocowością” herbaty, tj. herbatą przygotowaną z zalanych wrzątkiem kawałków owoców: owocowa 11, owoce 7. Herbata owocowa, obok zielonej i czarnej oraz rumiankowej i piołunowej, występuje także w stosunkowo niewielkim Korpusie Tekstów Mówionego Języka Litewskiego (st). Wreszcie dane statystyczne ogólnych wyszukiwarek internetowych (herbata owocowa – około 110 000 użyć, herbata ziołowa – około 170 000, herbata zielona – około 112 000, herbata czarna – około 61 70011) wskazują na niewątpliwą potrzebę doprecyzowania znaczenia herbaty jako napoju, por. napój z liśćmi herbacianymi (DlKŽ, lKŽ). 3. Jeżeli stosunkowo nowe zapożyczenie arbata z XVIII w. jest używane na określenie dowolnego gorącego napoju, z wyjątkiem kawy i kakao, nasuwa się pytanie, czy wcześniej gorące napoje były Litwinom obce, czy też herbata tak się spopularyzowała, że z czasem wyparła litewską nazwę gorącego napoju? Słowniki pokazują, że istniały rodzime słowa, którymi można było określać omawianą realność. Gorący napój, podobnie jak wywar, nazywano karštimas (lKŽ). Istniały również nazwy o węższym znaczeniu, zawierające rdzeń žol-12. Jest to nazwa gorącego napoju ziołowego żolikė, žolynė (tak nazywano również miejsce porośnięte ziołami): Užsruobs žolikių i nusikratys [ligele]; Nazbierałam rumianku, ugotuję taki napar ziołowy (lKŽ). Są to wyrazy wspólnordzenne žolienė, žolainė, oznaczające nie tylko gorący napój ziołowy, lecz także napar, a nawet zupę ziołową: Milcząc, popijał gorącą 11 Sprawdzono 2011 12 10. Statystyka jest przedstawiona bez odrzucania powtarzających się przypadków. 12 Za pierwotną myśl dziękuję koleżance z Litewskiego Uniwersytetu Edukologicznego, Žanetie Markevičienė, która podzieliła się nazwami gorącego napoju z tym rdzeniem, wcześniej używanymi w jej stronach. J. GIrČIENĖ. Herbata: od słów – do słowników, od tekstów – do korpusów 251 żolainę, odurzał się od ostrego zapachu mięty polnej; Dobrze byłoby wypić ziołową nalewkę (lKŽ). Niektóre z tych słów w znaczeniu napoju występują w korpusie i (lub) w pojedynczych tekstach: Ugotowała jakąś ziołową nalewkęmarmoladkę, przecedziła do litrowego kufla i podała „pacjentowi” (Int); Mężczyźni, chyba bez kolacji? – Szklanka gorącej ziołowej herbaty nie byłaby od rzeczy – mruczy wysoki. – W dobrych czasach w tych okolicach podczas wspólnych prac bywała i wieprzowina z „kulegėlisem”, i piwko (t); Mmm... simpapmončikas! – młodzieniec żwawo chwyta smukłą rękę nauczycielki i obsypuje ją pocałunkami aż po łokieć. – Nie rozpieszczajcie nas – po szklance ziela [może też w znaczeniu naparu, J. G.], i wystarczy. Tobie to tylko przyłożyć lufę do brzucha – rzuca dryblas i przerzuciwszy półautomat do drugiej ręki, uważnie, nawet nie mrugając, przygląda się nauczycielowi (t); Nalałem sobie takiego, rzekomo uspokajająco działającego ziela i wypiłem jednym haustem – może teraz Kaspar zniknie, przepadnie, wyczołga się znanymi tylko jemu norkami do swoich podziemi. Ale nie. W miarę narastania złości poczułem, że i on cały się napiął, wyprężył, jakby mówił – nie, przyjacielu, nie poddam się! Tak łatwo mnie nie pokonasz! Ale we mnie już narodziła się i zwyciężyła decyzja, więc tylko głucho roześmiałem się w jego niewidzialną twarz – teraz już nie jesteś dla mnie straszny, Kasparze! Tak, przybyszu, teraz jesteś bezsilny! Zaparzyłem sobie bardzo mocną herbatę, wciągnąłem swoje stare wojskowe spodnie galifė, wsunąłem stopy w stare półbuty, a na czarny, wytarty sweter narzuciłem jeszcze skórzaną, popękaną kurtkę (J. Kunčinas „Kasparas”, zob. http:// www.tekstai.lt, dalej – Šlla). Z przedstawionych jednak faktów użycia wynika, że są to jedynie jednorazowe użycia, bardziej charakterystyczne dla tekstów literackich, mające specyficzne znaczenie – niezbyt jakościowego, niezbyt wartościowego (oferowanego, gdy nie ma piwa ani jedzenia), uspokajającego lub innego gorącego napoju (zob. wyróżnione miejsca w tekstach). a zatem, chociaż istniały litewskie słowa na określenie gorącego napoju, obecnie nie są już używane, a przedstawiciele średniego pokolenia lub młodszych pokoleń często nawet ich nie znają. wydaje się, że wraz z herbatą Litwini zapożyczyli również samą ceremonię herbacianą (jest to jedno ze stabilnych połączeń korpusowych, wymieniane także przez uczestników eksperymentu skojarzeniowego). O tym, że gorący napój nie był szczególnie charakterystyczny dla Litwinów, świadczyłyby nie tylko materiały słownikowe i pisemne użycia, lecz także badania etnologiczne: twierdzi się, że herbatę przygotowywaną z różnych zebranych latem ziół leczniczych „chłopi pili bardzo rzadko” (Dundulienė 1991: 165). tradycyjnymi napojami litewskimi były miód pitny, piwo, sok brzozowy, kwas chlebowy (tamże). odzwierciedla to także folklor: bardziej znane są wyobrażenia miodu pitnego, piwa (alų midų gėriau), mleka (balta pieno puta), motyw domowego kwasu chlebowego (gerą girą gera gert). potwierdza to także w- 252 Kultura Języka | 84 lesni bohaterowie literaccy: Szerokie pola... Wiejska izba... Nie piliśmy herbaty... Piliśmy mleko, kwaśne mleko, maślankę, serwatkę, śmietanę, samogon, wodę, mleko, kwaśne mleko... (r. Gavelis „Drzwi, czyli szlachetna sensowność codzienności”, Šlla). I dopiero znacznie później, wraz z pojawieniem się śmietanki społeczeństwa, w książkach „zaczyna pachnieć herbatą”: Co wieczór, gdy pani zaczyna herbatę, / Na prymusie zagotowawszy, gotować (H. Radauskas „Patefon”, Šlla). I odtąd motyw herbaty bynajmniej nie słabnie, przeciwnie, umacnia się: tchnie nią nie tylko proza, lecz także dramat, eseistyka, a nawet poezja: Postawiła na stole dwie filiżanki, mały, niemal zabawkowy czajniczek, miseczkę ze złocistym dżemem brzoskwiniowym. Zaprosiła Ievę do stołu, nalała herbaty i w pokoju rozszedł się przyjemny i jakiś bardzo znajomy zapach (r. Fox „Dzień cudów”, rasyk.lt); ŻONA. Może wypilibyśmy herbatę? Z cukrem?... Będziesz mógł obżerać się cukierkami (zob. Gavelis „Drzwi albo szlachetna sensowność codzienności”, Šlla); Czym jest tajemnica? ... Zmienne nastroje długich zimowych wieczorów, ciepło od filiżanki herbaty, migoczące w portretach kobiet? (Z. Rimgailienė „jakby idący przez deszcz…”, zob. http://www.samogit.lt/kultura/einantis_per_lietu.htm); Wycieram stół, parzę herbatę / I książkę wysuszywszy w słońcu / Zabieram się do pisania wiersza (K. Platelis „incydent podczas czytania”, Šlla). O coraz większej popularności herbaty i jej znaczeniu świadczą nie tylko teksty literackie, lecz także inne teksty. Potwierdzają to również dane statystyczne ogólnych wyszukiwań internetowych, por.: herbata (około 2 830 000 użyć) oraz inny lubiany przez Litwinów napój — mleko (około 2 940 000). Potwierdzają to również dane Częstotliwościowego słownika pisanego języka litewskiego (DŽ), opracowanego na podstawie Korpusu współczesnego języka litewskiego, por.: herbata (64) oraz inny wspomniany napój, od dawna charakterystyczny dla Litwinów — piwo (47) (por. też: podobną częstość ma koszykówka – 65). 4. Wraz z zapożyczeniem powstało, rozwijało się i nadal ma tendencję do rozszerzania się gniazdo wyrazu arbata. W Słowniku języka litewskiego podaje się aż 23 wyrazy o wspólnym rdzeniu – derywaty hybrydowe zawierające element arbat-: są to arbatauti, arbatavimas, arbatdėžė, arbatėlė, arbatynas, arbatindis, arbatinė, arbatinėlis, arbatininkas, arbatinis, arbatinukas, arbatytis, arbatkrūmis, arbatlapis, arbatmediniai , arbatmedis, arbatnamis, arbatninkas, arbatpinigiai, arbatpuodis, arbatšaukštis, arbatuotis, arbatžolės (lKŽ). Wszystkie one, z wyjątkiem arbatindis, arbatinėlį, zostały odnalezione w użyciu internetowym, lecz tylko około połowy odnotowano w korpusie i jako wyrazy o wspólnym rdzeniu związane z herbatą wskazali je uczestnicy eksperymentu, a zatem, J. GIrČIENĖ. Herbata: od słów – do słowników, od tekstów – do korpusów 253 tylko około połowa jest używana częściej (podano je czcionką rozstrzeloną). a więc dla Litwinów ważne, a zatem i popularne, jest nie tylko zapożyczone słowo podstawowe arbata, lecz także niemało innych realiów związanych z tym słowem. Warto zauważyć, że analiza użycia oraz obu części eksperymentu – asocjacji i wyrazów o wspólnym rdzeniu – uwidoczniła rozbieżność między znaczeniem (częściowym) niektórych derywatów podawanym w słowniku a znaczeniem ujawniającym się w użyciu. Zdarza się, że rzeczownik arbatinė jest używany nie w znaczeniu „jadłodajnia, lokal” (DlKŽ, lKŽ), lecz „pudełko do przechowywania herbaty”: na stronie reklamującej eleganckie pudełka z wieloma przegródkami pod ich zdjęciem widnieje napis Arbatinė, obok – Druskinė itp. (Int), por. podany w lKŽ derywat arbatdėžė, nazywający podobne realium, poświadczony w pojedynczym użyciu. A czajnik („naczynie do gotowania herbaty” DlKŽ, lKŽ) i czajniczek („naczynie do zalewania liści herbaty wodą” lKŽ; „naczynie do zaparzania liści herbaty” DlKŽ) są powszechnie używane nie tylko w podanych w słownikach, lecz także w ogólniejszym znaczeniu – „naczynie do gotowania wody”. Na przykład na stronie internetowej reklamującej urządzenia gospodarstwa domowego, w tym elektryczne, służące do zagotowywania wody, pod ich zdjęciem widnieje napis Czajniki (Int); Kamień z wnętrza czajnika można usunąć w następujący sposób: długo gotujmy emaliowany czajnik (t); Woda w czajniku elektrycznym zagotowała się i czajnik wyłączył się po 4 min (Int); Przywłaszczył sobie nawet elektryczny czajnik (t). Na to powinni zwrócić uwagę autorzy nowych słowników. Nawiasem mówiąc, istnieje także więcej wyrazów o wspólnym rdzeniu, używanych w znaczeniu szerszym niż znaczenie słowotwórcze: nie tylko herbatę, lecz także kawę miesza się łyżeczką do herbaty, a napiwek za miłą obsługę zostawia się nie tylko w herbaciarni, lecz także w kawiarni. Jednak jako uogólniona nazwa zakładu gastronomicznego rozpowszechniła się kawiarnia. Dane dotyczące użycia oraz eksperymentu pokazują, że herbata i wyrazy o wspólnym rdzeniu są silniej kojarzone z przytulną przestrzenią domową, zatem dominują właśnie takie skojarzenia (rodzina 3; telewizor, film 2, sofa 2, uścisk na łóżku, koc, fotel; szafka; książka, kot (kotek) 2, okno 2; telefon; dom 7, domowa; domowa kuchnia; ciepło 12; kominek 4, muzyka, śmiech; spokój (cisza) 4 itp.); tutaj niezwykle rzadkie są rzeczy związane z przestrzenią publiczną, np. sklep, ważona. Najczęściej wymienia się wyrazy o wspólnym rdzeniu, oznaczające przedmioty gospodarstwa domowego, np. arbatinukas (52), rzadziej – realia przestrzeni publicznej, np. arbatinė (14), arbatpinigiai (3). Dane dotyczące użycia i eksperymentu pokazują również, że gniazdo wyrazowe związane z herbatą ma tendencję do dalszego rozszerzania się. Warto wymienić neologizmy podane przez respondentów: arbatmaišis, arbatvakaronė, arbat(o)gėris, priearbatinis (sumuštinis). Pierwsze trzy znaleziono również w Internecie. znaleziono także więcej neologizmów nienotowanych w słownikach, często okazjonalnych: man tie arbatvakariai iki šiol mielai širdį glosto ir primena jaukius 254 Kalbos Kultūra | 84 domy; arbatdienis: któż z nas nie lubi cieszyć się miłym towarzystwem przy gorącej filiżance kawy lub herbatki? Kolczyki laistytuvėlis – arbatinukėlis; dwie filiżanki herbaty z mlekiem: zagotowuję mleko i zaparzam nim herbatę, bardzo pomaga wytrzymać, daje sytość i siłę; a tę herbatę z mlekiem koniecznie wypróbuj (Int). Jedne z nich, jak ten ostatni, są niewątpliwie znaczące ze względu na funkcję referencyjną, inne okazjonalizmy, np. arbatžmogis, arbatšokis, wyróżniają się ekspresją stylistyczną. Nienotowany w słownikach, lecz mający skłonność do rozpowszechniania się, charakterystyczny dla współczesnego użycia jest jedyny czasownik oznaczający picie herbaty – arbatintis (należałoby rozważyć możliwość jego zamieszczenia w słowniku), np.: słowem, ludzie, potrzebuję spokoju, idę napić się herbaty (Int); Przez wioskę Riešė schodzę po wodę, arbatinuosi <…> A rwące myśli niosą mnie ku Tobie (r. Šileika „Chciałbym porozmawiać o rytuałach”, http://culture.lt/lmenas/). W porównaniu z innymi neologizmami statystyka użycia tego słowa jest niemała – 275 przypadków w internecie), aż 10 uczestników eksperymentu wskazało je jako wyraz o wspólnym rdzeniu z arbata oraz dalsze derywaty tego czasownika, niektóre z nich również dość częste – pasiarbatinti, prisiarbatinti, np.: krewna niespodziewanie wpadła napić się herbaty; wystarczy, że napijemy się herbaty i miło posiedzimy (Int). WNIOSKI zapożyczenie arbata, w którym stopiły się słowa dwóch języków – łacińskie herba (ziele) i południowochińskie tē (herbata), Litwini otrzymali od Polaków, którzy zachowali nienaruszony pierwszy komponent tego słowa herbata. Polacy zapożyczyli to słowo z języków zachodnioeuropejskich, por. niderlandzkie herba thee. Chociaż według dzisiejszego stanu wiedzy w litewskich źródłach pisanych zapożyczenie to zostało wspomniane dopiero w pierwszej połowie XIX wieku, to na podstawie polskich zabytków piśmiennictwa, w których zapożyczenie to jest odnotowane w XVIII wieku, oraz innych danych przyjmuje się, że oznaczana nim realia mogła dotrzeć na Litwę w XVIII wieku. W fundamentalnych źródłach leksykograficznych wskazuje się jedno ze znaczeń zapożyczenia arbata – „napój z liśćmi herbaty” (DlKŽ, lKŽ), tj. „z suszonymi i przetworzonymi listkami krzewu herbacianego lub innymi ziołami herbacianymi” (DlKŽ). Jednak analiza współczesnego użycia oraz dane z eksperymentu skojarzeniowego pokazują, że Litwini tym zapożyczeniem określają nie tylko napój wytwarzany z suszonych liści krzewu herbacianego (łac. Thea), inaczej – liści herbaty, oraz różnorodnych ziół, lecz także napój wytwarzany z suszonych owoców lub jakikolwiek inny gorący napój, z wyjątkiem kawy i kakao. To skłania do doprecyzowania znaczenia herbaty jako napoju.