Morfologinė italizmų adaptacija lietuvių kalboje

STEFANO M. LANZA Uniwersytet Witolda Wielkiego MORFOLOGICZNA ADAPTACJA ITALIZMÓW W JĘZYKU LITEWSKIM SŁOWA KLUCZOWE: adaptacja zapożyczeń, opracowanie morfologiczne, italianizmy. WSTĘP Termin italizm nie jest częsty w litewskim językoznawstwie. W najważniejszych słownikach wyrazów międzynarodowych podaje się jego następującą definicję: wyraz lub wyrażenie przejęte z języka włoskiego1. Autor omówił już różne problematyczne aspekty tej definicji (Lanza 2010a: 24 i nast.), a w niniejszym artykule italizmami w szerokim znaczeniu nazywa się wszystkie te wyrazy, których źródłem jest język włoski, niezależnie od tego, czy trafiły do języka litewskiego bezpośrednio, czy za pośrednictwem innych języków. Jest rzeczą oczywistą, że im dłuższa była droga wyrazu, tym trudniej wyjaśnić jego związek ze źródłem: relacja między wyjściową a zapożyczoną formą wyrazu jest wynikiem wszystkich pośrednich interakcji. Dawne zapożyczenia, które zadomowiły się już w litewskim zasobie leksykalnym, wykazują znaczne zmiany w strukturze fonetycznej i morfologicznej. Analiza porównawcza systemów morfologicznych poszczególnych języków uczestniczących w procesie zapożyczania często pozwala ustalić, czy zmiany te są regularne, a także pomaga określić, które języki wpłynęły na dane zapożyczenie. Jest to bardzo istotne z punktu widzenia historii języka i etymologii. Z drugiej strony, w celu adaptacji nowych zapożyczeń, które zazwyczaj trafiają do języka litewskiego bezpośrednio, analiza porównawcza systemów morfologicznych języka włoskiego i litewskiego może mieć niemałe znaczenie praktyczne, zwłaszcza dla kodyfikatorów języka. Gana išsamiai skolinių morfologinį adaptavimą yra aprašiusi Adelė Valeckienė (1967). Kalbininkė taikliai pastebėjo, kad „kitų kalbų kilmės žodžiai paprastai pritaikomi prie lietuvių kalbos morfologinės sistemos: daiktavardžių sutampančios galūnės paliekamos, lietuvių kalbai nebūdingos galūnės atmetamos, ir vietoj jų pridedamos labiausiai jas atitinkančios lietuviškos. [...] Lietuvių kalboje kitų kalbų kilmės daiktavardžiai gauna „stipriųjų“ linksniavimų galūnes, dažniausiai vyr. g. –as, –is (kilm. –io), mot. g. –a, –ė“ (1967: 128). 1 W ten sposób, słowo w słowo, wyjaśniają italizm zarówno TŽŽ 2008, jak i VV TŽŽ. 202 KALBOS KULTŪRA | 84 Wyrazy włoskie charakteryzują się końcówkami samogłoskowymi, które zazwyczaj pozostają niezmienione2. Najczęstszymi końcówkami rzeczowników w liczbie pojedynczej są –a i –o, wywodzące się z pierwszej i drugiej deklinacji łacińskiej, które wskazują odpowiednio na rodzaj żeński i męski (np.: łac. rosa(m) ‘różę’ > wł. rosa; łac. lupu(m) ‘wilka’ > wł. lupo3). Dwukrotnie częstsza końcówka –e jest właściwa wyrazom obu rodzajów (np.: madre ‘matka’; padre ‘ojciec’). Końcówki –i i –u są bardzo rzadkie, nie wskazują ani rodzaju, ani liczby i częściej występują w zapożyczeniach. Podstawowe końcówki liczby mnogiej to –e (od lp. –a) oraz –i (od lp. –o, –e, niekiedy także –a). W dalszej części słownictwo zapożyczone z języka włoskiego omawiane jest według włoskich końcówek, aby przedstawić etapy przenikania zapożyczeń do języka litewskiego, uwypuklić regularne zmiany morfologiczne oraz podnieść i rozważyć kilka problematycznych przypadków. Niektóre przypadki niezgodności form pod względem rodzaju lub liczby opisano osobno. Chociaż największą część italizmów stanowią rzeczowniki, zapożyczano również inne odmienne części mowy. Ich adaptację morfologiczną omówiono także osobno. Dane pochodzą z Zbioru italizmów języka litewskiego (dalej: LKIS), który obejmuje 936 italizmów (więcej o jego zawartości, specyfice i metodach opracowania zob. Lanza 2010a: 105 i nast.). ADAPTACJA RZECZOWNIKÓW WŁOSKICH Z KOŃCÓWKĄ -A Jeśli w języku pośredniczącym włoski wyraz traci końcówkę –a, a na końcu wymawiana jest twarda spółgłoska4, w polszczyźnie zwykle otrzymuje końcówkę –as (por. Valeckienė 1967: 112), np.: bancarotta > bankrotas (niem. Bankrott), porcellana > porcelianas (niem. Porzellan), spaccata > špagatas (niem. Spagat), cupola > kupolas (ros. купол), fontana > fontanas (ros. фонтан), tarantola > tarantulas (ros. тарантул), torta > tortas (ros. торт), banca > bankas (ros. 2 Wyjątki stanowią przede wszystkim wyrazy funkcyjne (np.: rodzajniki il, un, przyimki con, per itd.), zapożyczenia (np.: sport ‘sport’, film ‘film’) oraz niektóre pojedyncze elementy leksykalne o nietypowej budowie słowotwórczej. 3 Forma wyrazu włoskiego najczęściej opiera się na bierniku odpowiedniego wyrazu łacińskiego. 4 Pojęcia „twarda spółgłoska” i „miękka spółgłoska” są właściwe w odniesieniu do języka litewskiego, polskiego i rosyjskiego. W językach takich jak włoski (a częściowo także francuski, angielski i niemiecki) ta cecha artykulacyjna nie występuje (nawiasem mówiąc, A. Valeckienė w ogóle o tym nie wspomina). Spółgłoski włoskie nie ulegają zmiękczeniu: podczas ich artykulacji język wcale nie unosi się ku podniebieniu. Nieznaczne uniesienie języka występuje tylko przy fonemach /l/, /ʎ/ i /ɲ/, dlatego jedynie przy ich realizacji można by mówić — i to jeszcze umownie — o miękkich spółgłoskach włoskich. S. M. LANZA. Morfologinė italizmų adaptacija lietuvių kalboje 203 bank, niem. Bank, pol. bank), polizza > polisas (fr. police), risalita > rizalitas (niem. Risalit, pol. ryzalit), spinetta > spinetas (niem. Spinett, pol. szpinet). Jeśli w języku pośredniczącym włoski wyraz traci końcówkę –a, a na końcu wymawiana jest miękka spółgłoska, w języku litewskim otrzymuje albo końcówkę rodzaju męskiego –is (por. Valeckienė 1967: 115), np., medaglia > medalis (fr. médaille, pol. medal), albo końcówkę rodzaju żeńskiego -ė, np.: caravella > karavelė (fr. caravelle), carmagnola > karmanjolė (fr. carmagnole). Rzeczywiście końcówka -a w wielu włoskich wyrazach mogła zmienić się w -ė pod wpływem języka niemieckiego (por. Valeckienė 1967: 121), np.: arietta > arijetė (niem. Ariette), barcarola > barkarolė (niem. Barkarole), fughetta > fugetė (niem. Fugette), bagattella > bagatelė (niem. Bagatelle), berretta > beretė (niem. Berette), fumarola > fumarolė⁵ (niem. Fumarole), novella > novelė (niem. Novelle), operetta > operetė (niem. Operette), sardina > sardinė (niem. Sardine), cittadella > citadelė (niem. Zitadelle). Natomiast staffetta > estafetė zostało zapożyczone przez francuskie estafette. Język polski zazwyczaj zachowuje końcówkę -a, dlatego trudno rozstrzygnąć, czy wyraz został zapożyczony za jego pośrednictwem, czy bezpośrednio. Takich wyrazów jest sporo, np.: acquatinta > akvatinta (pol. akw tinta), bravura > bravūra (pol. brawura), campagna > kampanija (pol. kampania), firma > firma (pol. firma), guardia > gvardija (pol. gwardija), loggia > lodžija (pol. lodzia), malaria > maliarija (pol. malaria), sottana > sutana (pol. sutanna), tara > tara (pol. tara) itd.⁶ Wyraz kaliarope, zapożyczony za pośrednictwem języka polskiego (pol. kalarepa, z wł. cavolo rapa), jest rzadkim przykładem doboru końcówki całkowicie niezależnego od innych języków. Wyraz zaadaptowano przez analogię: niejasny człon kala- pozostawiono (por. kalafioras, wł. cavolfiore z cavolo fiore), a człon r(z)epa (czyli ropė, wł. rapa) po prostu zastąpiono litewskim odpowiednikiem (zob. Fraenkel 1962 sub voce). Jeśli wyraz zapożyczono bezpośrednio (najczęściej za pośrednictwem języka pisanego), co szczególnie często zdarza się w przypadku niedawnych zapożyczeń, końcówka –a zostaje zachowana, np.: grappa (wł. grappa), mafija (wł. mafia), mocarela (wł. mozzarella), pica (wł. pizza). Gdy wyraz oznacza osobę płci żeńskiej, końcówka –a zazwyczaj zostaje zachowana (por.: ballerina > balerina, diva > diva, madonna > madona, primadonna > primadona, signora > sinjora, signorina > sinjorina); końcówka –ė występuje rzadziej (por.: dogaresa > dogaressė, favorita > favoritė, cortigiana > kurtizanė⁷; zob. też poniżej). ⁵ W TŽŽ 1936 i TŽŽ 1951 podano formę fumarolas. ⁶ Pośrednictwo języka polskiego może zdradzać przesunięcie akcentu na przedostatnią sylabę, np. wł. góndola > pol. gondola > lit. lp. dopełniacz gondòlos. ⁷ Formę favoritė można objaśnić opozycją z męskim favoritas (z wł. favorito), kurtizanė — wpływem innych języków (por. fr. courtisane, niem. Kurtisane). 204 KALBOS KULTŪRA | 84 Włoskie wyrazy z międzynarodowym -ista (z łac. -ista(m), które wywodzi się z gr. -ιστης), oznaczającym obie płcie, w języku litewskim bez wyjątku przyjmują zakończenie -istas (rodzaj żeński -istė), np.: fascista > fašistas, -ė, novellista > novelistas, -ė, solista > solistas, -ė⁸, albo samo -istė, gdy wyraz oznacza wyłącznie osobę płci żeńskiej, np.: camerista > kameristė. ADAPTACJA WŁOSKICH RZECZOWNIKÓW Z KOŃCÓWKAMI -E, -O Przedstawione uwagi dotyczące końcówki -a mogą również pomóc wyjaśnić cechy adaptacji włoskich wyrazów zakończonych na -e (i częściowo na -o). Gdy po odrzuceniu włoskiej końcówki wyrazu pozostaje twarda spółgłoska, zapożyczenie w języku litewskim otrzymuje końcówkę -as, np.: (z wł. -e) allarme > aliarmas (pol. alarm), arsenale > arsenalas (pol. arsenał, ros. арсенал), balcone > balkonas (pol. balkon, ros. балкон), cornice > karnizas (ros. карниз), finale > finalas (ros. финал), maggiore > mažoras (fr. majeur, ros. мажор), marzapane > marcipanas (niem. Marzipan), pallone, dial. ballone > balionas (fr. ballon, pol. balon), tenore > tenoras (pol. tenor); (z wł. -o) accordo > akordas (niem. Akkord, pol. akord), barocco > barokas (niem. Barock), cardano > kardanas (pol. kardan), duetto > duetas (pol. duet, ros. дуэт), colorito > koloritas (pol. koloryt), libretto > libretas (ros. либретто), quartetto > kvartetas (niem. Quartett, pol. kwartet), sonetto > sonetas (niem. Sonett, pol. sonet, ros. сонет), soprano > sopranas (niem. Sopran, pol. sopran, ros. сопрано)⁹. Gdy po odrzuceniu końcówki na końcu tematu włoskiego wyrazu wymawiana jest miękka spółgłoska, zapożyczenie w języku litewskim otrzymuje albo męską końcówkę -is, np.: (z wł. -e) bemolle > bemolis (fr. bémol); (z wł. -o) modello > modelis (pol. model), profilo > profilis (fr. profil), zoccolo > cokolis (ros. цоколь), albo końcówkę żeńską -ė, np.: acquarello > akvarelė (fr. acquarelle, niem. Aquarell, ros. акварель), pastello > pastelė (fr. pastel, ros. пастель), trillo > trelė (ros. трель), violoncello > violončelė. 8 Obok tych wyrazów (nie ma ich w LKIS) warto wspomnieć o baristas -ė (w znaczeniu „mistrz parzenia kawy”, choć po włosku oznacza to po prostu barmenas), niedawno włączonego do Wykazu odpowiedników wyrazów obcych, zatwierdzonego protokolarną uchwałą Państwowej Komisji Języka Litewskiego (dalej – VLKK) z 2011-04-07, nr PN-4. 9 Niektóre z tych italianizmów, zwłaszcza terminy muzyczne, mogłyby być również zapożyczeniami bezpośrednimi (por. Valeckienė 1967: 114). S. M. LANZA. Morfologinė italizmų adaptacija lietuvių kalboje 205 Wyrazy z zakończeniami pochodzenia łacińskiego –ario, –iere (oba z późnołac. –arius) oraz –tore (z łac. końcówki przypadka –tore(m)) nigdy nie zachowują samych końcówek –o i –e. Do takich wyrazów tradycyjnie dodaje się odpowiednio końcówki –ijus oraz –ius (–ė), np.: impresario > impresarijus, scenario > scenarijus, cavaliere > kavalierius, accompagnatore > akompaniatorius, improvvisatore > improvizatorius, investitore > investitorius, registratore > registratorius, stiratore > stiratorius. Litewskie kurjeris, odbiegające od źródła (wł. corriere), należy tłumaczyć pośrednictwem języka francuskiego albo — raczej — polskiego (por. fr. courrier, pol. kurier). Niekiedy nieregularnie –iere zmienia się w –jeras, np.: bersagliere > bersaljeras, gondoliere > gondolieras10. W pojedynczych przypadkach włoska końcówka rodzaju męskiego –o zostaje zastąpiona litewską –a, np.: contrabbando > kontrabanda, mandolino > mandolina, mosaico > mozaika (niewątpliwie zadziałał tu jakiś język słowiański, por. pol. kontrabanda, mandolina, mozaika, ros. контрабанда, мандолина), rzadziej zaś litewskie –ė, np. grupė (sekwencja zmian fonetycznych jest tu dość złożona: wł. gruppo > fr. groupe [gru:p] > niem. Gruppe [gruppe] > litew. grupė, por. Stammerjohann 2008 sub voce). Nieco rzadziej włoska końcówka –e jest przekształcana w litewską –ė. Na podstawie wskazanych prawidłowości i danych LKIS można stwierdzić, że jest to cecha przede wszystkim niedawno zapożyczonych wyrazów, które mogły trafić do języka litewskiego bezpośrednio, zwłaszcza za pośrednictwem języka pisanego. Z wyjątkiem wyrazów dučė (wł. duce), čičeronė (wł. cicerone) i saltomortalė (wł. salto mortale), inne italianizmy, w których końcówka –ė zastępuje –e, zaczęły być używane lub zostały odnotowane w słownikach11 całkiem niedawno, np.: bienalė < wł. biennale, kvadrienalė < wł. quadriennale, trienalė < wł. triennale, latė < wł. latte, maskarponė < wł. mascarpone, provolonė < wł. provolone. Mianownikowa końcówka –o jest obca językowi litewskiemu. Ponieważ nie pasuje do systemu deklinacyjnego, zapożyczenia z oryginalnym –o należy przekształcać w wyrazy odmienne przez dodanie litewskiej końcówki –as (por. KP G: 64). Część uznanych (skodyfikowanych) wyjątków to właśnie zapożyczenia z języka włoskiego (por. Pakerys 1991), takie jak ažio (wł. aggio), belkanto (wł. bel canto), bruto (wł. brutto), fiasko (wł. fiasco), franko (wł. franco), inkaso (wł. incasso), kapričo (wł. capriccio), maestro (wł. maestro), moto (wł. motto), neto (wł. netto), saldo (wł. saldo), salto (wł. salto), solfedžio (wł. solfeggio), storno (wł. storno). W literaturze teoretycznej nie udało się znaleźć argumentów wyjaśniających, dlaczego te wyrazy nie miałyby przejść do odmiany- 10 Ale gonfaloniere > gonfalonieras (TŽŽ 2008). 11 Niektóre z nich są niezwykle rzadko używane. Np. kampanilė (wł. campanile) odnotowano tylko raz w Korpusie Tekstów Języka Litewskiego, natomiast kasонė (wł. cassone) i kolašonė (wł. colascione) — ani razu. 206 KALBOS KULTŪRA | 84 klasę rzeczowników. I rzeczywiście kaprycz, maestro i saldo spotyka się w użyciu; lacas i impresarijus, które jeszcze w TŽŽ 1951 pozostawały nieodmienne (lāco, impresārio), są obecnie morfologicznie zaadaptowane. Brak odmiany wynika, jak się zdaje, niekiedy z rzadkości użycia (ažio, franko, inkaso, storno), niekiedy z dawnej tradycji użycia (bruto, fiasko, moto, neto, salto) albo z przyczyn semantycznych (kaprycz, solfedžio pozostają nieodmienne12, podobnie jak większość terminów muzycznych). ADAPTACJA WŁOSKICH RZECZOWNIKÓW Z INNYMI KOŃCÓWKAMI W języku włoskim końcówka -i jest zazwyczaj końcówką liczby mnogiej obu rodzajów, podczas gdy w liczbie pojedynczej występuje -o, -e. Można zapożyczyć formę liczby mnogiej wyrazu, jeśli desygnatem jest grupa ludzi lub przedmioty, które rzadko występują pojedynczo. Wśród pierwszych wymienić należy grupy społeczne, ugrupowania polityczne itp. (čompiai, gibelinaI, gvelfai, ladzarionai, popolaniai) oraz zakony (celestinai, kamalduliai, oratorionai, pasionistai); spośród przedmiotów wymienić można kilka nazw makaronów (ravioliai, spagečiai), kilka rodzajów dokumentów (kredencialai, portolanai) oraz jeszcze pojedyncze inne wyrazy (grafitai13, pocolanai). Jak widać na przykładach, w doborze litewskiej końcówki nie ujawnia się żadna prawidłowość związana z jakością spółgłoski wygłosowej tematu (wł. lazzaroni otrzymuje miękkie n; wł. popolani – twarde n; wł. ravioli otrzymuje miękkie l; wł. credenziali – twarde l). Włoska końcówka -i zachowuje się w całości – tzn. w języku litewskim nie tworzy dyftongu – tylko w wyrazie konfeti (por. confetti)14. Niekiedy adaptacja opiera się na włoskiej formie liczby mnogiej, która jest jednak interpretowana jako forma liczby pojedynczej, np.: broccoli (wł. lp. broccolo) – brokuł, salami (wł. lp. salame) – saliamis, a zapewne także paparazzi (wł. lp. paparazzo) – paparacis15. Dobór końcówki –is jest tu regularny: naturalnie zastępuje ona końcowe nieakcentowane -i (por. Valeckienė 1967: 115). Włoskich wyrazów z końcówką liczby pojedynczej -i jest niewiele. Zapożyczenia są przeważnie nowe i, z wyjątkiem pojedynczych przypadków (kiantis < chianti, papatačis < pappataci), wszystkie oznaczają wyroby, których włoskie nazwy otrzymują końcowe -i od ga- 12 Co prawda, niekiedy w użyciu spotyka się formę solfedis, utworzoną przez analogię do wyrazów o temacie na -ia, przy interpretacji solfedžio jako dopełniacza liczby pojedynczej (solfedžio < solfedis jak drzewa < medis). 13 W Zalecanym wykazie odpowiedników wyrazów obcychSvetimžodžių atitikmenų sąraše, zatwierdzonym uchwałą protokolarną VLKK z 2011–04–07 nr PN–4, proponuje się formę liczby mnogiej grafičiai. Uwaga redakcji. 14 DLKG₄ (s. 82) podaje jako normatywną formę spageti, którą niektórzy językoznawcy poprawiają w innych publikacjach. 15 Formų paparacis ir paparacas konkurencingumą yra nagrinėjusi L.Vaicekauskienė (2007: 178–179). S. M. LANZA. Morfologinė italizmų adaptacija lietuvių kalboje 207 nazwiska wynalazcy, por.: bugatis < Bugatti, feraris < Ferrari, kamparis < Campari, lamborginis < Lamborghini, martinis < Martini16. Wł. lp. buttafuori ‘pracownik sceny, osoba pilnująca porządku w teatrze’ weszło do języka litewskiego (butaforija) za pośrednictwem ros. бутафория. W znaczeniu ‘rekwizyty sceniczne’ nie jest ono używane w języku włoskim. Końcówka -u (zwykle -ù) jest bardzo rzadka zarówno w języku włoskim, jak i litewskim. Jedynym odnotowanym italianizmem z końcowym -u jest nieprzetłumaczalna nazwa deseru tiramisù17. Jedyny wyraz zakończony na spółgłoskę to fiat – skrótowiec FIAT (Fabbrica Italiana Automobili Torino ‘Turyńska Fabryka Samochodów Włoskich’). Wł. rzeczownik rodzaju żeńskiego fiat najpierw stał się nazwą marki, a następnie metonimicznie zaczął oznaczać każdy samochód tej marki18. Istnieje kilka możliwych wyjaśnień, dlaczego litewskie fiatas otrzymało końcówkę -as. Ponieważ w oryginale brak wyraźnej końcówki rodzaju żeńskiego, -as funkcjonuje zarówno jako końcówka nieoznaczona, jak i najbardziej typowa końcówka rodzaju męskiego w języku litewskim (por. Valeckienė 1967: 128). Ponadto fonetycznie -as jest końcówką dobrze dopasowaną po twardej spółgłosce. Wreszcie fiatas wiąże się z hiperonimem automobilis, który również jest rodzaju męskiego (szerzej o postrzeganiu rodzaju wyrazów obcych por. Vaicekauskienė 2007: 170 i n.). PRZYPADKI NIEZGODNOŚCI RODZAJU I LICZBY FORM ORYGINALNYCH I ZAPOŻYCZONYCH Jak wspomniano, przy przejmowaniu wyrazu gramatyczne znaczenie końcówki może ulegać zmianie z różnych przyczyn. W języku zapożyczającym dana końcówka może nie występować, być rzadka albo mieć inne znaczenie gramatyczne. Na przykład w językach polskim, niemieckim i rosyjskim końcówki spółgłoskowe są typowe dla rodzaju męskiego i nijakiego, dlatego włoska końcówka samogłoskowa jest często odrzucana jako niesystemowa. Z drugiej strony, gdy rodzaj zapożyczenia jest umotywowany, w języku zapożyczającym 16 Włoskie nazwiska zakończone na –i są częste; jest to po prostu forma liczby mnogiej. Np. Ferrari pochodzi od wł. dial. ferraro ‘kowal’. 17 Tę nazwę należy rozumieć przenośnie: ‘popraw mi nastrój’, ‘pomóż mi dojść do siebie’ itp. Por. także Lanza 2010b. W zalecanym Wykazie odpowiedników wyrazów obcych, zatwierdzonym uchwałą protokolarną VLKK z 2011-04-07 nr PN-4, proponuje się odpowiedniki tiramis 2, tiramisù. Uwaga redakcji. 18 Dla tej kategorii nazw własnych używanych metonimicznie można zaproponować neologizm ženklavardis. Oznaczałby on zastrzeżony znak towarowy, nazwę firmową, nazwisko odkrywcy lub podobne słowo, które stało się rzeczownikiem pospolitym. Typologię zapożyczeń tego rodzaju jako pierwszy opisał włoski językoznawca B. Migliorini (1927). 208 KALBOS KULTŪRA | 84 w języku litewskim końcówka może nabrać rzadszego znaczenia gramatycznego; na przykład litewskie Brigela, dučė, kazanova, podesta ir Pulčinela, wszystkie oznaczające osoby płci męskiej, niewątpliwie są rodzaju męskiego. Gdy italianizm nie jest adaptowany, zasady przypisywania rodzaju w języku litewskim są dość jasne. Końcówkę -a interpretuje się jako żeńską, -o, -i, -u – jako męskie19. Gdy wyraz zapożyczony został przejęty pośrednio, w języku litewskim podlega adaptacji morfologicznej, niezależnie od autentycznej postaci oryginału. Dlatego przypadki niezgodności kategorii rodzaju można wyjaśnić formami pośrednimi, por. wł. r.ż. torta > ros. r.m. mопт > lit. r.m. tortas, wł. r.m. violoncello > ros. r.ż. виолончель > lit. r.ż. violončėlė, wł. r.m. mosaico > pol. r.ż. mozaika > lit. r.ż. mozaika, wł. r.ż. palafitta > pol. r.m. palafit > lit. r.m. palafitas, wł. r.m. brigantino > pr. r.ż. brigantine > lit. r.ż. brigantina, wł. r.ż. porcellana > niem. r.n. Porzellan > lit. r.m. porcelianas. Gdy zapożyczenie najprawdopodobniej przejęto bezpośrednio, najczęściej za pośrednictwem języka pisanego, włoskie podstawowe końcówki rodzaju męskiego i żeńskiego -a i -o utożsamia się z odpowiadającymi im litewskimi -a i -as, por. mafia > mafija, mozzarella > mocarela, cappuccino > kapučinas, espresso > espresas itd.20 Dopiero przy przekładzie włoskiej końcówki -e, wspólnej obu rodzajom, na litewskie -ė, zwykle właściwe rodzajowi żeńskiemu, pojawiają się rozbieżności rodzaju. Oto już skodyfikowana nazwa sera maskarponė jest wyraźnie oparta na pisowni włoskiej (por. mascarpone), chociaż włoskie słowo jest rodzaju męskiego, a twarda głoska na końcu tematu (tu [n]) lepiej pasowałaby do końcówki -as. Ponadto forma maskarponas (podobnie provolonas, od wł. provolone, oraz rzadsze kolašonas, kesonas) jest znacznie lepsza także z punktu widzenia systemu ze względu na zakończenie -one i pasuje do już istniejących balkonas (< wł. balcone), frontonas (< wł. frontone), kartonas (< wł. cartone), trombonas (< wł. trombone) i vazonas (< wł. vasone)21. Jeszcze więcej wątpliwości budzi wł. 19 W przypadku zapożyczeń z innych języków, w których końcówki samogłoskowe są rzadsze, zasady przypisywania rodzaju są bardziej złożone (por. Vaicekauskienė 2007: 170 i nast.). 20 Dotyczy to również nazw symbolicznych, por. uwagę R. Vaskelaitė: „można zauważyć tendencję do używania przymiotników rodzaju żeńskiego z tymi nazwami symbolicznymi, których zakończenie przypomina końcówkę rzeczowników rodzaju żeńskiego. [...] Przykłady te rzeczywiście wskazują już na pewne syntaktyczne wyrażanie rodzaju rzeczowników symbolicznych: [...] Mirė mafijos bosas T.B., pirmasis atsukęs nugarą liūdnai pagarsėjusiai Sicilijos „Cosa nostra“ ir papasa-koj ęs teisėsaugos organams jos paslaptį R 2000 12 29” (Vaskelaitė 2003: 47). 21 Maskarponas jest bardziej systematyczne także z uwzględnieniem praw słowotwórczych. Zakończenie -one jest w języku włoskim w istocie przyrostkiem augmentatywnym (powiększającym). Tak jak wł. cartone (od car-ta ‘papier’ + -one) oznacza ‘duży, gruby papier’, wł. trombone (od tromba ‘trąbka’ + -one) oznacza ‘duża trąbka’, a wł. vasone (od vaso ‘wazon’ + -one) oznacza ‘duży wazon’, słowo mascarpone (dawna forma: mascherpone, utworzona od mascherpa ‘chudy ser twarogowy’ + -one) oznacza „duży, tłusty ser mascherpa”. S. M. LANZA. Morfologinė italizmų adaptacija lietuvių kalboje 209 adaptacja męskiego latte ‘mleko’ jako latė. Pytanie nie dotyczy jednak tego, czy właściwie dobrano końcówkę, lecz tego, czy takie zapożyczenie jest w ogóle potrzebne językowi litewskiemu²². Przypadki niezgodności kategorii liczby są rzadkie. Oprócz wspomnianych zapożyczeń, takich jak brokolis, w których włoska liczba mnoga stanowi podstawę litewskiej formy liczby pojedynczej (można do nich dodać litewskie pomidoras > ze starowłoskiego l.mn. pomi d’oro ‘złote jabłka’), rozbieżność liczby wykazuje jedynie dość rzadki wyraz maremai (z wł. l.p. r.ż. maremma ‘bagnisty obszar na wybrzeżu Morza Tyrreńskiego’)²³. MORFOLOGICZNA ADAPTACJA INNYCH CZĘŚCI MOWY Ponieważ większość zapożyczeń pojawia się z potrzeby nazwania nowej realii, przedmiotu fizycznego itp., italianizmy należące do innych części mowy występują rzadko. Według danych LKIS rzeczowniki stanowią 84,4 proc. wszystkich italianizmów w języku litewskim, a pozostałe odmienne części mowy zaledwie około 2 proc.²⁴. Spośród nich najważniejsze są dwa liczebniki – nulis (z wł. nulla ‘wartość zerowa’, za pośrednictwem niem. Null) i milijonas (z wł. milione ‘wielki tysiąc’, prawdopodobnie za pośrednictwem niem. Million). Jak widać, zostały zaadaptowane regularnie: do miękkiej spółgłoski kończącej temat l dodano końcówkę –is, do twardej n – końcówkę –as (por. wcześniejsze uwagi dotyczące rzeczowników). Zapożyczone przymiotniki również są rzadkie. Znaleziono jedynie grandiozinis lub grandioziškas (por. wł. grandioso), makaroniškas (por. wł. maccheronesco, maccheronico), merkan-tilinis (por. wł. mercantile), pastozinis lub pastoziskas (por. wł. pastoso). Przyrostki przymiotnikowe –inis, –iškas są w języku litewskim najbardziej produktywne (por. DLKG₄ 207–210), dlatego to ukształtowanie morfologiczne jest regularne. Nie można wykluczyć, że sam przyrostek –iškas może być spokrewniony z wł. –esco i –ico (por. Skardžius 1943: §96). W LKIS uwzględniono dwanaście czasowników²⁵. Są wśród nich zarówno potencjalne autonomiczne litewskie derywaty od zapożyczeń (np.: inkaso > inkasuoti, koncertas > koncertuo-ti, tara > taruoti), jak i właściwe zapożyczenia, które otrzymują przyrostek –uoti²⁶. W istocie jedyn- ²² Ten napój z mleka i kawy nazywa się po włosku caffellatte (także caffellatte arba caffè e latte), a nie latte. To po prostu kawa z mlekiem albo mleko z kawą (to drugie określenie może być dokładniejsze, ponieważ napój zawiera więcej mleka niż kawy). Należy przypuszczać, że litewskie latė (początkowo używano – i miejscami nadal używa się – morfologicznie niezaadaptowanej, nietypowej fonetycznie nazwy latè) było jedynie skrótem caffè e latte, ponieważ pojedyncze słowo latte oznacza mleko, a nie napój z mleka i kawy. ²³Maremai po raz pierwszy odnotowano w przetłumaczonym z rosyjskiego TŽŽ z 1969 r. Trafniejszą formę marema podano w TŽŽ z 1936 r. ²⁴ Pozostałe około 14 proc. stanowią przysłówki (odnaleziono 120) i wykrzykniki (odnaleziono 6). Duża liczba przysłówków wynika z obfitości zapożyczeń z terminologii muzycznej, oznaczających wskazówki wykonawcze. ²⁵ Apie keblumus kilndinant ir klasifikuojant veiksmažodžius žr. Lanza 2010a: 84. ²⁶ Wydaje się, że –uoti jest najczęstszym przyrostkiem czasowników zapożyczonych (por. Vaicekauskienė 2007: 196). 210 KALBOS KULTŪRA | 84 telis balotiruotis nie ma litewskiego wyrazu podstawowego, dlatego nie ma wątpliwości, że jest zapożyczeniem. Francuzi przejęli je z włoskiego, Litwini zaś otrzymali je z języka rosyjskiego (por. wł. ballottare > fr. ballotter > ros. баллотироваться). Obecna, ustabilizowana forma zwrotna (zamiast podawanej w TŽŽ 1936, TŽŽ 1951 balotiruoti) albo powstała na zasadzie analogii znaczeniowej do kandidatuotis, albo raczej została zaczerpnięta z rosyjskiego. Pojedyncza żargonowa forma czasownika kapiš (czasem kapisch, capisc) najprawdopodobniej została zaczerpnięta z amerykańskiego angielskiego groźby capeesh [ka’piːʃ], pochodzącej od włoskiej formy 2. osoby czasu teraźniejszego capisci [ka’piʃi] (bezokolicznik capire „rozumieć”). Tak czy inaczej, lepiej uznać tę formę za wykrzyknik, ponieważ nie została ukształtowana morfologicznie27. PODSUMOWANIE Ponieważ przez cały okres historyczny ziemie Litwy znajdowały się w otoczeniu potężniejszych sąsiadów albo przynajmniej takich, którzy górowali liczebnością ludności, przez długi czas nie mogło dochodzić do kontaktów między Litwinami a geograficznie odległym językiem włoskim, poza kontaktami przypadkowymi i pośrednimi. Potwierdzają to również dane językowe. Zapożyczenia z języka włoskiego trafiały do litewskiego za pośrednictwem innych języków: do XIX wieku — polskiego i niemieckiego, później — rosyjskiego. Morfologiczne przyswajanie italianizmów przebiegało dość regularnie, według jasnych kryteriów fonetycznych (uwzględniających przede wszystkim końcówkę wyrazu lub cechy fonetyczne wygłosu tematu) i zazwyczaj bez odwoływania się do formy oryginalnej. Pod wpływem innych języków italianizmy nabywały nowych cech językowych, na podstawie których można dziś często ustalić drogę zapożyczenia do języka litewskiego28. Porównanie systemów języka włoskiego i litewskiego ma znaczenie przy normowaniu nie zapożyczeń, które zadomowiły się niedawno i są już powszechnie używane, lecz nowych, które jeszcze nie trafiły do słowników normatywnych. Współczesne technologie szczególnie przyspieszają wzajemne oddziaływanie języków, a wyrazy w oryginalnej postaci mogą szybko i bezpośrednio przenikać z jednego języka do drugiego. Należy więc przypuszczać, że rola języków pośredniczących osłabnie, a taka sytuacja czyni kwestię adaptacji zapożyczeń szczególnie aktualną. 27 Pozwala na to analogia z innym italianizmem basta, który, utraciwszy już związek z czasownikiem, zasadniczo funkcjonuje w języku jako wykrzyknik. Końcówka -a nawet po włosku jest niemal niezrozumiała jako końcówka 3. osoby czasu teraźniejszego czasownika bastare „wystarczać” (basta! znaczy dość!). 28 Można też ustalić, przez który język zapożyczenie nie trafiło do litewskiego. Na przykład, skoro dowiedziono, że po miękkim wygłosie tematu -l dodaje się litewską końcówkę -is, to bez wątpienia cokolis trafiło do języka litewskiego przez rosyjski (цоколь), a nie przez polski (por. cokół). S. M. LANZA. Morfologinė italizmų adaptacija lietuvių kalboje 211 Chociaż ustalone wytyczne dotyczące adaptacji zapożyczeń do litewszczyzny oraz względna zgodność systemów końcówek włoskiego i litewskiego ułatwiają adaptację morfologiczną, nie da się jednak sformułować zasad, które można stosować mechanicznie. Jeśli po zbadaniu znaczenia i użycia zapożyczenia staje się jasne, że nie da się bez niego obejść w języku litewskim, dobór końcówki należy ściśle powiązać z dostosowaniem fonetycznej struktury wyrazu (a tym samym również jego pisowni) do litewskiego. Niestety, nie zawsze wystarcza czasu, zasobów i wiedzy, dlatego nawet w zaleceniach publikowanych przez VLKK zdarza się pojedynczy wyraz obcy zaadaptowany zupełnie nietrafnie29. Jedynym sposobem skutecznego rozwiązywania kwestii adaptacji wyrazów obcych jest zacieśnienie współpracy między organami ustalającymi normy językowe a specjalistami języków obcych i litewskiego. LITERATŪRA DLKG4 2006: Dabartinės lietuvių kalbos gramatika. Red. V. Ambrazas, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas. Fraenkel E. 1962–1965: Litauisches etymologisches Wörterbuch 1–2, Heidelberg: Carl Winter Universitätsverlag; Göttingen: Vandenhoek and Ruprecht. KP G 2002: Kalbos patarimai. Gramatinės formos ir jų vartojimas. Sud. R. Miliūnaitė, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas. Lanza S. 2010a: Italų kilmės žodžiai (italizmai) ir jų adaptacija lietuvių kalboje [Daktaro disertacija]. Kaunas. Lanza S. 2010b: Dėl trijų skolinių iš italų kulinarijos. – Kalbos kultūra 82, 308–316. Migliorini B. 1927: Dal nome proprio al nome comune, Firenze: Olschki. Pakerys A. 1991: Tarptautinių žodžių kirčiavimas, Kaunas: Šviesa. Skardžius P. 1943: Lietuvių kalbos žodžių daryba, Vilnius: Lietuvos mokslų akademija, Lietuvių kalbos institutas. Stammerjohann H. 2008: Dizionario di italianismi in francese, inglese, tedesco, Firenze: Accademia della Crusca. TŽŽ 1936: Tarptautinių žodžių žodynas, Kaunas: Sakalas. TŽŽ 1951: Tarptautinių žodžių žodynas, Vilnius: Valstybinė politinės ir mokslinės literatūros leidykla. TŽŽ 1969: Tarptautinių žodžių žodynas, Vilnius: Mintis. TŽŽ 2008: Tarptautinių žodžių žodynas, Vilnius: Alma littera. Vaicekauskienė L. 2007: Naujieji lietuvių kalbos svetimžodžiai, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas. 29 Į tokių skolinių, kaip tiramisas, čiabata, karpačas, latė, fokacija, adaptavimą šio straipsnio autor(i)us yra mėginęs atkreipti dėmesį tiek viešai (plg. Lanza 2010b), tiek susirašinėdamas su kalbos norminimo institucijos specialistais. 212 KALBOS KULTŪRA | 84 Valeckienė A. 1967: Kitų kalbų kilmės žodžiai lietuvių kalbos morfologinėje sistemoje. – Lietuvių kalba tarybiniais metais, Vilnius: Lietuvių kalbos ir literatūros institutas, 108–128. Vaskelaitė R. 2003: Nelietuviškų nekaitomų žodžių sintaksiniai vaidmenys. – Kalbos kultūra 74, 43–52. VV TŽŽ 2007: Vaitkevičiūtė V. Tarptautinių žodžių žodynas, Vilnius: Žodynas. Gauta 2011 11 15 MORPHOLOGICAL ADAPTATION OF ITALIAN LOAN WORDS IN LITHUANIAN Summary The paper overviews Italian loan words adopted in Lithuanian from the point of view of morphological adaptation. The lexis borrowed from Italian is discussed considering Italian inflections and illustrating the periods when the loan words were adopted, highlighting regular morphological changes, discussing several problematic issues. Most of loan words are nouns; they are introduced alongside the features of morphological adaptation of other parts of speech as well. Previous research into the lexicon and a large number of examples demonstrate that the adaptation of Italian loan words has been rather smooth and regular, following certain established phonetic criteria (mostly phonetic peculiarities of inflections and stem-final elements); usually without reference to the original form. In the course of time, under the influence of intermediate languages, mainly Slavic, Italian loan words have acquired linguistic features, which now often help identify their way to the Lithuanian language. However, modern technological developments have eased the interaction between languages, which is why the role of intermediate languages tends to decrease. Hence the question of adapting loan words becomes topical. The paper argues that attempting to cope with the issues of adapting new loan words, more research is needed into the phonetic and morphological features of the word in the language of origin. For that purpose, specialists of Lithuanian and other languages should work together. KEY WORDS: adaptation of loan words, morphological adaptation, Italian loan words. STEFANO M. LANZA Vytauto Didžiojo universitetas K. Donelaičio g. 52–206, LT-44244 Kaunas [email protected] S. M. LANZA. Morfologinė italizmų adaptacija lietuvių kalboje 213