Morfologinė italizmų adaptacija lietuvių kalboje

202 Kultura Języka | 84 STEFANO M. LANZA Uniwersytet Witolda Wielkiego MORFOLOGICZNA ADAPTACJA ITALIZMÓW W JĘZYKU LITEWSKIM Słowa kluczowe: adaptacja zapożyczeń, opracowanie morfologiczne, italizmy. WSTĘP W słownikach wyrazów międzynarodowych podaje się następującą Žodis italizmas lietuvių kalbotyroje – nedažnas terminas. Pagrindiniuose definicję: wyraz lub wyrażenie zapożyczone z języka włoskiego1. Różne problematyczne aspekty tej definicji zostały już omówione przez autora (Lanza 2010a: 24 i n.), a w niniejszym artykule za italizmy w szerokim znaczeniu uważa się wszystkie te wyrazy, których źródłem jest język włoski, niezależnie od tego, czy trafiły one do języka litewskiego bezpośrednio, czy za pośrednictwem języków pośredniczących. Oczywiście, im dłuższa była droga wyrazu, tym trudniej wyjaśnić jego związek ze źródłem: relacja między pierwotną a zapożyczoną formą wyrazu jest wynikiem wszystkich pośrednich interakcji. stare zapożyczenia, które już zadomowiły się w leksyce języka litewskiego, mają nawet znaczne zmiany struktury fonetycznej i morfologicznej. porównawcza analiza systemów morfologicznych poszczególnych języków uczestniczących w procesie zapożyczania często pozwala wyjaśnić, czy zmiany te są prawidłowe, a także pomaga ustalić, które języki wpłynęły na dane zapożyczenie. Jest to bardzo ważne z punktu widzenia historii języka i etymologii. Z drugiej strony, w celu ukształtowania nowych zapożyczeń, zazwyczaj trafiających do języka litewskiego bezpośrednio, porównawcza analiza systemów morfologicznych języka włoskiego i litewskiego może mieć, zwłaszcza dla normatywistów językowych, niemałe znaczenie praktyczne. Dość szczegółowo adaptację morfologiczną zapożyczeń opisała Adelė Valeckienė (1967). Językoznawczyni trafnie zauważyła, że „słowa pochodzenia obcojęzycznego są zazwyczaj dostosowywane do morfologicznego systemu języka litewskiego: zbieżne końcówki rzeczowników pozostają, nietypowe dla języka litewskiego końcówki są odrzucane, a zamiast nich dodaje się najbardziej odpowiadające im litewskie. [...] w języku litewskim rzeczowniki pochodzenia obcojęzycznego otrzymują końcówki „mocnych” deklinacji, najczęściej r. m. -as, -is (dopełn. -io), r. ż. -a, -ė” (1967: 128). 1 W ten sposób, słowo w słowo, objaśniają italianizm zarówno tŽŽ 2008, jak i VV tŽŽ. s. M. laNZa. Morfologiczna adaptacja italianizmów w języku litewskim 203 Włoskie słowa charakteryzują samogłoskowe końcówki, które zwykle są nieakcentowane2. Najczęstszymi końcówkami rzeczowników w liczbie pojedynczej są -a i -o, wywodzące się odpowiednio z pierwszej i drugiej deklinacji języka łacińskiego, które wskazują odpowiednio rodzaj żeński i męski (np.: łac. rosa(m) ‘różę’ > wł. rosa; łac. lupu(m) ‘wilka’ > wł. lupo3). Dwukrotnie częstsza końcówka -e jest właściwa wyrazom obu rodzajów (np.: madre ‘matka’; padre ‘ojciec’). Końcówki -i i -u są bardzo rzadkie, nie wskazują ani rodzaju, ani liczby i częściej występują w zapożyczeniach. Podstawowymi końcówkami liczby mnogiej są -e (od lp. -a) i -i (od lp. -o, -e, czasami także -a). Poniżej leksyka zapożyczona z języka włoskiego jest omawiana według włoskich końcówek, aby ujawnić etapy przenikania zapożyczeń do języka litewskiego, uwydatnić prawidłowe zmiany morfologiczne, a także wskazać i omówić kilka problematycznych przypadków. pewne przypadki niezgodności rodzaju lub liczby form opisano osobno. Chociaż największą część italianizmów stanowią rzeczowniki, zapożyczano również inne odmienne części mowy. Ich adaptacja morfologiczna również jest omawiana osobno. Dane zaczerpnięto z Katalogu italianizmów języka litewskiego (dalej – lKIs), który składa się z 936 italianizmów (więcej o jego składzie, specyfice i metodach opracowania zob. lanza 2010a: 105 i n.). ItalŲ Kalbos DaIKtaVarDŽIŲ aDaPtaCja z końCóWką -A Kiedy w języku pośredniczącym włoskie słowo traci końcówkę -a, a na końcu wymawiana jest spółgłoska twarda4, w języku litewskim zazwyczaj otrzymuje ono końcówkę -as (por. Valeckienė 1967: 112), np.: bancarotta > bankrotas (niem. Bankrott), porcellana > porcelianas (niem. Porzellan), spaccata > špagatas (niem. Spagat), cupola > kupolas (ros. купол), fontana > fontanas (ros. фонтан), tarantola > tarantulas (ros. тарантул), torta > tortas (ros. торт), banca > bankas (ros. 2 Wyjątek stanowią zasadniczo wyrazy służebne (np.: rodzajniki il, un, przyimki con, per itd.), zapożyczenia (np.: sport ‘sportas’, film ‘filmas’) oraz niektóre pojedyncze elementy leksyki o nietypowej budowie. 3 Najczęściej forma włoskiego słowa opiera się na bierniku odpowiedniego słowa łacińskiego. 4 Pojęcia „spółgłoska twarda” i „spółgłoska miękka” są właściwe w odniesieniu do języków litewskiego, polskiego i rosyjskiego. dla takich języków jak włoski (i częściowo francuski, angielski i niemiecki) ta cecha artykulacyjna nie jest charakterystyczna (swoją drogą A. Valeckienė w ogóle o tym nie wspomina). Włoskie spółgłoski nie są zmiękczane: podczas ich artykulacji język wcale nie unosi się ku podniebieniu. Nieznaczne uniesienie języka jest charakterystyczne tylko dla fonemów /l/, /ʎ/ i /ɲ/, dlatego tylko w odniesieniu do ich realizacji można by mówić – i to jeszcze umownie – o miękkich spółgłoskach języka włoskiego. 204 Kalbos Kultūra | 84 банк, ros. Bank, pol. bank), polizza > polisas (fr. police), risalita > rizalitas (niem. Risalit, pol. ryzalit), spinetta > spinetas (niem. Spinett, pol. szpinet). Kiedy w języku pośredniczącym włoskie słowo traci końcówkę -a, a na końcu wymawiana jest miękka spółgłoska, w języku litewskim otrzymuje ono albo końcówkę rodzaju męskiego -is (por. Valeckienė 1967: 115), np. medaglia > medalis (fr. médaille, pol. medal), albo końcówkę rodzaju żeńskiego -ė, np.: caravella > karavelė (fr. caravelle), carmagnola > karmanjolė (fr. carmagnole). prawdą mówiąc, włoska końcówka wyrazowa -a w wielu przypadkach mogła przekształcić się w -ė pod wpływem języka niemieckiego (por. Valeckienė 1967: 121), np.: arietta > arijetė (niem. Ariette), barcarola > barkarolė (niem. Barkarole), fughetta > fugetė (niem. Fugette), bagattella > bagatelė (niem. Bagatelle), berretta > beretė (niem. Berette), fumarola > fumarolė5 (niem. Fumarole), novella > novelė (niem. Novelle), operetta > operetė (niem. Operette), sardina > sardinė (niem. Sardine), cittadella > citadelė (niem. Zitadelle). o staffetta > estafetė otrzymano za pośrednictwem francuskiego estafette. język polski zwykle zachowuje końcówkę -a, dlatego trudno rozstrzygnąć, czy wyraz został przejęty za jego pośrednictwem, czy bezpośrednio. takich wyrazów jest niemało, np.: acquatinta > akvatinta (pol. akwatinta), bravura > bravūra (pol. brawura), campagna > kampanija (pol. kampania), firma > firma (pol. firma), guardia > gvardija (pol. gwardija), loggia > lodžija (pol. lodżia), malaria > maliarija (pol. malaria), sottana > sutana (pol. sutanna), tara > tara (pol. tara) itd.6 Natomiast za pośrednictwem języka polskiego przejęto wyraz kaliaropė (pol. kalarepa, z wł. cavolo rapa) – rzadki przykład doboru końcówki całkowicie niezależnego od innych języków. Wyraz został zaadaptowany na zasadzie analogii: niejasny człon kala pozostawiono (por. kalafioras, wł. cavolfiore od cavolo fiore), natomiast człon r(z)epa (czyli rzepa, wł. rapa) po prostu przetłumaczono na jego litewski odpowiednik (zob. Fraenkel 1962 sub voce). Gdy wyraz został przejęty bezpośrednio (najczęściej za pośrednictwem języka pisanego), jak szczególnie często bywa w przypadku niedawno zapożyczonych wyrazów, końcówka -a zostaje zachowana, np.: grapa (wł. grappa), mafija (wł. mafia), mocarela (wł. mozzarella), pica (wł. pizza). Gdy wyraz oznacza osobę płci żeńskiej, zwykle zachowuje się końcówka -a (por.: ballerina > balerina, diva > diva, madonna > madona, primadonna > primadona, signora > sinjora, signorina > sinjorina); -ė występuje rzadziej (por.: dogaressa > dogaresė, favorita > favoritė, cortigiana > kurtizanė7; zob. także dalej). 5 W ŽŽ 1936 i ŽŽ 1951 podawana jest forma fumarolas. 6 O pośrednictwie języka polskiego może świadczyć przesunięcie akcentu na drugą sylabę od końca, np. wł. góndola > pol. gondola > lit. lp. dopełn. gondòlos. 7 Formę favoritė wyjaśnia opozycja wobec rzeczownika rodzaju męskiego favoritas (z wł. favorito), natomiast kurtizanė – wpływ innych języków (por. pr. courtisane, niem. Kurtisane). s. M. laNZa. Morfologiczna adaptacja italianizmów w języku litewskim 205 Włoskie wyrazy z międzynarodowym przyrostkiem -ista oznaczającym obie rodzaje (z łac. -ista(m), które pochodzi z gr. -ιστης) w języku litewskim bez wyjątku przejmują przyrostek -istas (rodz. żeń. -istė), np.: fascista > fašistas, -ė, novellista > novelistas, -ė, solista > solistas, -ė8, albo tylko -istė, gdy wyraz oznacza osobę wyłącznie płci żeńskiej, np.: camerista > kameristė. ItalŲ Kalbos DaIKtaVarDŽIŲ z KOŃCÓWKAMI -E, -O ADAPTACJA Przedstawione uwagi dotyczące końcówki -a mogą również pomóc w wyjaśnieniu właściwości adaptacji włoskich wyrazów z końcówką -e (i częściowo -o). Gdy po odrzuceniu włoskiej końcówki wyrazu pozostaje twarda spółgłoska, zapożyczenie w języku litewskim otrzymuje końcówkę -as, np.: (z wł. -e) allarme > aliarmas (pol. alarm), arsenale > arsenalas (pol. arsenał, ros. арсенал), balcone > balkonas (pol. balkon, ros. балкон), cornice > karnizas (ros. карниз), finale > finalas (ros. финал), maggiore > mažoras (fr. majeur, ros. мажор), marzapane > marcipanas (niem. Marzipan), pallone, tarm. ballone > balionas (fr. ballon, pol. balon), tenore > tenoras (pol. tenor); (z wł. -o) accordo > akordas (niem. Akkord, pol. akord), barocco > barokas (niem. Barock), cardano > kardanas (pol. kardan), duetto > duetas (pol. duet, ros. дуэт), colorito > koloritas (pol. koloryt), libretto > libretas (ros. либретто), quartetto > kvartetas (niem. Quartett, pol. kwartet), sonetto > sonetas (niem. Sonett, pol. sonet, ros. сонет), soprano > sopranas (niem. Sopran, pol. sopran, ros. сопрано)9. Gdy po odrzuceniu końcówki włoskiego wyrazu na końcu jego tematu wymawiana jest miękka spółgłoska, zapożyczenie w języku litewskim otrzymuje albo końcówkę rodzaju męskiego -is, np.: (z wł. -e) bemolle > bemolis (fr. bémol); (z wł. -o) modello > modelis (pol. model), profilo > profilis (pr. profil), zoccolo > cokolis (ros. цоколь), albo końcówkę rodzaju żeńskiego -ė, np.: acquarello > akvarelė (pr. acquarelle, niem. Akvarell, ros. акварель), pastello > pastelė (pr. pastel, ros. пастель), trillo > trelė (ros. трель), violoncello > violončelė (ros. виолончель). 8 Obok tych (w jego lKIs nie ma) należy wymienić baristas -ė (w znaczeniu ‘mistrz przygotowywania kawy’, chociaż po włosku oznacza to po prostu barmana), całkiem niedawno włączone do Wykazu odpowiedników wyrazów obcych, zatwierdzonego przez Państwową Komisję Języka Litewskiego (dalej – VlKK) uchwałą protokolarną nr PN-4 z 2011-04-07. 9 Niektóre z tych italianizmów, zwłaszcza terminy muzyczne, mogłyby być również zapożyczeniami bezpośrednimi (por. Valeckienė 1967: 114). 206 Kalbos Kultūra | 84 Wyrazy z końcówkami pochodzenia łacińskiego -ario, -iere (obie z późnołac. -arius) i -tore (z łac. przyrostka końc. -tore(m)) nigdy nie zachowują samych końcówek -o i -e. Do takich wyrazów tradycyjnie dodaje się odpowiednio końcówki -ijus i -ius (-ė), np.: impresario > impresarijus, scenario > scenarijus, cavaliere > kavalierius, accompagnatore > akompaniatorius, improvvisatore > improvizatorius, investitore > investitorius, registratore > registratorius, stiratore > stiratorius. oddalenie lit. kurjeris od źródła (wł. corriere) należy wyjaśniać pośrednictwem języka francuskiego lub – raczej – polskiego (por. pr. courrier, pol. kurier). Czasami nieregularnie -iere przechodzi w -jeras, np.: bersagliere > bersaljeras, gondoliere > gondoljeras10. W pojedynczych przypadkach włoska końcówka rodzaju męskiego -o zostaje zastąpiona litewską -a, np.: contrabbando > kontrabanda, mandolino > mandolina, mosaico > mozaika (niewątpliwie zadziałał tu jakiś język słowiański, por. pol. kontrabanda, mandolina, mozaika, ros. контрабанда, мандолина), jeszcze rzadziej litewską -ė, np. grupė (sekwencja zmian fonetycznych jest tu dość złożona: wł. gruppo > pr. groupe [gru:p] > niem. Gruppe [gruppe] > lit. grupė, por. Stammerjohann 2008 sub voce). Nieco rzadziej włoska końcówka -e jest oddawana litewską -ė. Na podstawie wskazanych prawidłowości i danych LKIS można stwierdzić, że jest to charakterystyczne przede wszystkim dla niedawno zapożyczonych wyrazów, które mogły przeniknąć do języka litewskiego bezpośrednio, zwłaszcza za pośrednictwem języka pisanego. Z wyjątkiem wyrazów dučė (wł. duce), čičeronė (wł. cicerone) i saltomortalė (wł. salto mortale), pozostałe italianizmy, w których końcówka -ė jest oddawana z -e, zaczęto używać lub odnotowywać w słownikach11 całkiem niedawno, np.: bienalė < wł. biennale, kvadrienalė < wł. quadriennale, trienalė < wł. triennale, latė < wł. latte, maskarponė < wł. mascarpone, provolonė < wł. provolone. Końcówka mianownika -o jest nietypowa dla języka litewskiego. Ponieważ nie pasuje ona do systemu deklinacyjnego, zapożyczenia z oryginalnym -o należy przekształcać w odmienne, dodając litewską końcówkę -as (por. KP G: 64). Część uznawanych (skodyfikowanych) wyjątków stanowią właśnie zapożyczenia z języka włoskiego (por. Pakerys 1991), takie jak ažio (wł. aggio), belkanto (wł. bel canto), bruto (wł. brutto), fiasko (wł. fiasco), franko (wł. franco), inkaso (wł. incasso), kapričo (wł. capriccio), maestro (wł. maestro), moto (wł. motto), neto (wł. netto), saldo (wł. saldo), salto (wł. salto), solfedžio (wł. solfeggio), storno (wł. storno). W literaturze teoretycznej nie udało się znaleźć argumentów, dlaczego te słowa nie miałyby przejść do odmiany10, ale gonfaloniere > gonfalonieras (tŽŽ 2008). 11 Niektóre z nich są niezwykle rzadko używane. Np. kampanila (wł. campanile) tylko raz została odnotowana w Korpusie Tekstów Języka Litewskiego, natomiast kasona (wł. cassone), kolaszona (wł. colascione) – ani razu. s. M. laNZa. Morfologiczna adaptacja italianizmów w języku litewskim 207 klasy wyrazów. I rzeczywiście kaprys, maestro i saldo występują w użyciu, zaś laco i impresario, które jeszcze w tŽŽ 1951 nie były odmieniane (lãco, impresãrio), obecnie są uformowane morfologicznie. Nieodmienność wynika, jak się wydaje, w niektórych przypadkach z rzadkości użycia (agio, franko, inkaso, storno), w innych zaś z dawnej tradycji użycia (brutto, fiasko, moto, netto, salto) albo z przyczyn semantycznych (kapryčo, solfedžio pozostają nieodmienne12, podobnie jak większość terminów muzycznych). ItalŲ Kalbos DaIKtaVarDŽIŲ aDaPtaCJa z INNyMI kOŃCÓWKaMI W języku włoskim końcówka -i jest zazwyczaj końcówką liczby mnogiej obu rodzajów, gdy w l.poj. występują końcówki -o, -e. Liczba mnoga wyrazu może być zapożyczana, gdy desygnatem jest grupa ludzi lub przedmioty, które rzadko występują pojedynczo. Spośród pierwszych należy wymienić grupy społeczne, ugrupowania polityczne i in. (czompowie, gibelinowie, gwelfowie, lazzaroni, popolanowie) oraz zakony (celestyni, kameduli, oratorianie, pasjoniści); spośród przedmiotów należy wymienić kilka nazw makaronów (ravioli, spaghetti), kilka rodzajów pism (kredencjały, portolany) oraz jeszcze kilka innych wyrazów (grafity13, pocolany). Jak widać z przykładów, pod względem jakości spółgłoski na końcu tematu nie ujawnia się żadna prawidłowość w doborze polskiej końcówki (wł. lazzaroni otrzymuje miękkie n; wł. popolani – twarde n; wł. ravioli otrzymuje miękkie l; wł. credenziali – twarde l). Włoska końcówka -i zostaje zachowana w całości – tzn. po polsku nie tworzy dyftongu – tylko w wyrazie konfeti (por. confetti)14. Niekiedy adaptacja opiera się na oryginalnej formie liczby mnogiej, ale jest ona interpretowana jako liczba pojedyncza, np.: broccoli (wł. l.poj. broccolo) – brokuł, salami (wł. l.poj. salame) – salami i, jak się wydaje, paparazzi (wł. l.poj. paparazzo) – paparazzi15. Dobór końcówki -is jest tu prawidłowy, zastępuje ona w sposób naturalny końcowe nieakcentowane -i (por. Valeckienė 1967: 115). Włoskich słów z końcówką liczby pojedynczej -i jest niewiele. zapożyczenia najczęściej uzyskane niedawno i, z wyjątkiem nielicznych (kiantis < chianti, papatačis < pappataci), wszystkie oznaczają wyroby, których włoskie nazwy otrzymują końcowe -i z ga12 prawda, czasami w użyciu pojawia się forma solfedis, utworzona przez analogię do słów z tematem -ia, po zinterpretowaniu solfedžio jako lp. poch. (solfedžio < solfedis jak medžio < medis). 13 W rekomendacyjnym wykazie odpowiedników wyrazów obcych, zatwierdzonym uchwałą protokolarną VLKK z 07.04.2011 nr PN-4, proponuje się formę liczby mnogiej grafičiai. Uwaga redakcyjna. 14 DlKG4 (s. 82) podaje jako normatywną, a niektórzy językoznawcy poprawiają ją gdzie indziej, formę spageti. 15 Konkurencyjność form paparacis i paparacas analizowała l. Vaicekauskienė (2007: 178–179). 208 Kalbos Kultūra | 84 nazwy osobowe, por.: bugatis < Bugatti, feraris < Ferrari, kamparis < Campari, lamborginis < Lamborghini, martinis < Martini16. Wł. lp. W języku litewskim buttafuori ‘pracownik sceny, nadzorca porządku w teatrze’ (butaforija) pojawiło się za pośrednictwem ros. бутафория. W znaczeniu ‘rekwizyty scenograficzne’ po włosku nie jest używane. Końcówka -u (zwykle -ù) jest bardzo rzadka zarówno w języku włoskim, jak i litewskim. Jedynym odnotowanym italianizmem z końcowym -u jest nieprzetłumaczalna nazwa deseru tiramisù17. Pojedynczym słowem mającym spółgłoskę na końcu wyrazu jest fiat – od akronimu FIat (Fabbrica Italiana Automobili Torino „turyńska włoska fabryka samochodów”). Wł. rzecz. m. fiat najpierw stało się znakiem towarowym, a następnie metonimicznie zaczęło oznaczać każdy samochód tej marki18. Dlaczego lit. fiatas otrzymał końcówkę -as, można wyjaśniać różnie. Wobec braku wyraźnej końcówki rodzaju żeńskiego w oryginale -as funkcjonuje zarówno jako końcówka nieoznaczona, jak i jako najbardziej po kietojo priebalsio. Galiausiai, fiatas susijęs su hiperonimu automobilis, charakterystyczna końcówka rodzaju męskiego w języku litewskim (por. Valeckienė 1967: 128). ponadto fonetycznie -as jest regularną końcówką który również jest rodzaju męskiego (szerzej o postrzeganiu rodzaju zapożyczeń por. Vaicekauskienė 2007: 170 i n.). FORMY ORYGINAŁU I ZAPOŻYCZENIA PRZYPADKI NIEZGODNOŚCI RODZAJU I LICZBY Jak wspomniano, przy przejmowaniu wyrazu gramatyczne znaczenie końcówki może zmieniać się z różnych przyczyn. W języku zapożyczającym dana końcówka może nie występować, być rzadka lub mieć inne znaczenie gramatyczne. Na przykład w językach polskim, niemieckim i rosyjskim końcówki spółgłoskowe są charakterystyczne dla rodzaju męskiego i nijakiego, dlatego włoska końcówka samogłoskowa jest często odrzucana jako niesystemowa. Z drugiej strony, gdy rodzaj zapożyczenia jest umotywowany, w języku zapożyczającym 16 Włoskie nazwiska z końcówką -i są częste, jest to po prostu forma liczby mnogiej. Np. Ferrari – z wł. dial. ferraro „kowal”. 17 Tę nazwę należy rozumieć w znaczeniu przenośnym: „popraw mój nastrój”, „pomóż mi dojść do siebie” itp.; na ten temat zob. także Lanza 2010b. W wykazie zalecanych odpowiedników wyrazów obcych, zatwierdzonym protokolarną uchwałą nr PN-4 VLKK z 7 kwietnia 2011 r., proponuje się odpowiedniki tiramsas 2, tiramisù. Uwaga redakcyjna. 18 Na określenie tej kategorii nazw własnych używanych metonimicznie można by zaproponować neologizm ženklavardis. Oznaczałby on zarejestrowany znak towarowy, nazwę firmową, nazwisko odkrywcy lub podobny wyraz, który stał się nazwą pospolitą. Typologię zapożyczeń jako pierwszy opisał włoski językoznawca B. Migliorini (1927). S. M. LaNZa. Adaptacja morfologiczna italianizmów w języku litewskim 209 W języku końcówka może zyskać rzadsze znaczenie gramatyczne, np. lit. Brigela, duce, casanova, podesta i Pulcinela, wszyscy oznaczający osoby płci męskiej, niewątpliwie należą do rodzaju męskiego. Kiedy italianizm nie jest adaptowany, zasady przypisywania rodzaju w języku litewskim są dość jasne. Końcówkę -a rozumie się jako rodzaj żeński, -o, -i, -u – jako rodzaj męski19. Gdy zapożyczenie zostało uzyskane pośrednio, w języku litewskim jest ono adaptowane morfologicznie niezależnie od autentycznej formy oryginału. dlatego przypadki niezgodności kategorii rodzaju można wyjaśnić formami pośrednimi, por. wł. r. żeń. torta > ros. r. męski торт > lit. r. męski tortas, wł. r. męski violoncello > ros. r. żeński виолончель > lit. r. żeński violončelė, wł. r. męski mosaico > pol. węg. rzecz. posp. mozaika > lit. rzecz. posp. mozaika, wł. rzecz. posp. palafitta > pol. m. r. palafit > lit. m. r. palafitas, wł. m. r. brigantino > pr. ż. r. brigantine > lit. ż. r. brigantina, wł. ż. r. porcellana > niem. brak. r. Porzellan > lit. m. r. porcelianas. Jeśli zapożyczenie najprawdopodobniej zostało przejęte bezpośrednio, najczęściej za pośrednictwem języka pisanego, włoskie końcówki podstawowe rodzaju męskiego i żeńskiego -a i -o są utożsamiane z odpowiednimi litewskimi -a i -as, por. mafia > mafija, mozzarella > mocarela, cappuccino > kapučinas, espresso > espresas itd.20 Dopiero przy tłumaczeniu włoskiej końcówki obu rodzajów -e na litewskie -ė, która zwykle charakteryzuje rodzaj żeński, pojawiają się rozbieżności rodzajowe. Już skodyfikowana nazwa sera maskarponė jest oczywiście oparta na włoskiej pisowni (por. mascarpone), chociaż włoskie słowo jest rodzaju męskiego, a twarda głoska na końcu tematu (tu [n]) lepiej odpowiadałaby końcówce -as; ponadto forma maskarponas (a także provolonas, od wł. provolone, oraz rzadkie kolašonas, kesonas) ze względu na zakończenie -one jest znacznie lepsza również z punktu widzenia systemu i pasuje do już istniejących balkonas (< wł. balcone), frontonas (< wł. frontone), kartonas (< wł. cartone), trombonas (< wł. trombone) i vazonas (< wł. vasone)21. Jeszcze więcej wątpliwości budzą wł. 19 zapożyczenia z innych języków, w których samogłoskowe końcówki są rzadkie, a zasady przypisywania rodzaju są bardziej złożone (por. Vaicekauskienė 2007: 170 i n.). 20 Dotyczy to również nazw symbolicznych, por. uwagę r. Vaskelaitė: „można zauważyć tendencję do używania przymiotników rodzaju żeńskiego z tymi nazwami symbolicznymi, których zakończenie przypomina końcówkę rzeczowników rodzaju żeńskiego.” [...] przykłady te już z całą pewnością wskazują na pewne syntaktyczne wyrażanie rodzaju rzeczowników symbolicznych: [...] Zmarł boss mafii T.B., pierwszy, który odwrócił się plecami do osławionej sycylijskiej „Cosa nostra” i opowiedział organom ścigania o jej tajemnicy r 2000 12 29“ (Vaskelaitė 2003: 47). 21 Maskarpon jest bardziej systematyczny, jeśli uwzględnić również prawa słowotwórstwa. przyrostek -one w języku włoskim jest w istocie przyrostkiem augmentatywnym (zwiększającym). tak jak wł. cartone (od carta ‘papier’ + -one) oznacza ‘duży, gruby papier’, wł. trombone (od tromba ‘trąbka’ + -one) oznacza ‘dużą trąbkę’, a wł. vasone (od vaso ‘waza’ + -one) oznacza ‘dużą wazę’, słowo mascar pone (dawna forma: mascherpone, od mascherpa ‘chudy ser twarogowy’ + -one) oznacza „duży, riebus mascherpa sūris“. 210 Kalbos Kultūra | 84 rodz. męsk. latte ‘mleko’ adaptowanie jako latė. lecz kwestia nie polega tu na tym, czy końcówka została dobrana właściwie, ale na tym, czy w ogóle taki zapożyczony wyraz jest potrzebny językowi litewskiemu22. przypadki niezgodności kategorii liczby są rzadkie. oprócz wspomnianych zapożyczeń, takich jak brokolis, gdzie włoska liczba mnoga jest podstawą litewskiej formy liczby pojedynczej (można do nich dodać także lit. pomidoras > st. wł. lm. pomi d’oro ‘złote jabłka’), na niezgodność liczby wskazuje jedynie dość rzadkie słowo maremai (od wł. lp. rodzaju żeńskiego maremma ‘podmokły obszar na wybrzeżu Morza Tyrreńskiego’)23. Morfologiczna adaptacja innych części mowy Ponieważ większość zapożyczeń powstaje z potrzeby nazwania nowej realności, przedmiotu fizycznego itp., italizmy należące do innych części mowy występują rzadko. Według danych LKIs rzeczowniki stanowią 84,4 proc. wszystkich italizmów w języku litewskim, natomiast inne odmienne wyrazy zaledwie około 2 proc.24. Wśród tych ostatnich najważniejsze są dwa liczebniki – nulis (z wł. nulla ‘wartość zerowa’ przez niem. Null) i milijonas (z wł. milione ‘duży tysiąc’, prawdopodobnie przez niem. Million). Jak widać, były one regularnie adaptowane: do miękkiego wygłosowego l dodano końcówkę -is, do twardego n – końcówkę -as (por. to, co powiedziano wcześniej o rzeczownikach). Zapożyczone przymiotniki również są rzadkie. Odnotowano tylko grandiozinis lub grandioziškas (por. wł. grandioso), makaroniškas (por. wł. maccheronesco, maccheronico), merkantilinis (por. wł. mercantile), pastozinis lub pastoziškas (por. wł. pastoso). Przyrostki przymiotnikowe -inis, -iškas są w języku litewskim najbardziej produktywne (por. DlKG4 207–210), dlatego to ukształtowanie morfologiczne jest regularne. Nie można wykluczyć, że sam przyrostek -iškas może być spokrewniony z wł. -esco i -ico (por. skardžius 1943: §96). Do lKIs włączono dwanaście czasowników25. zarówno możliwe są autonomiczne litewskie derywaty od zapożyczeń (np.: inkaso > inkasuoti, koncertas > koncertuoti, tara > taruoti), jak i właściwe zapożyczenia otrzymują przyrostek -uoti26. W istocie jedynie22 Ten napój z mleka i kawy po włosku nazywa się caffelatte (także caffellatte lub caffè e latte), nie latte. to po prostu kawa z mlekiem albo mleko z kawą (ten drugi wariant jest chyba trafniejszy, ponieważ zawiera więcej mleka niż kawy). należy sądzić, że lit. latė (początkowo używana – i jeszcze gdzieniegdzie spotykana – morfologicznie nieuformowana, fonetycznie nieuzasadniona nazwa latè) była jedynie skrótem caffè e latte, ponieważ jedno słowo latte oznacza mleko, a nie napój z mleka i kawy. 23 Marema po raz pierwszy została odnotowana w przetłumaczonym z języka rosyjskiego tŽŽ 1969. Trafniejsza była forma marema podana w tŽŽ 1936. 24 Pozostałe około 14 proc. stanowią przysłówki (znaleziono 120) i wykrzykniki (znaleziono 6). Dużą liczbę przysłówków warunkuje obfitość zapożyczeń z terminologii muzycznej oznaczających oznaczenia wykonawcze. 25 O trudnościach w wyprowadzaniu i klasyfikowaniu czasowników zob. lanza 2010a: 84. 26 Wydaje się, że -uoti jest najczęstszym przyrostkiem wszystkich zapożyczonych czasowników (por. Vaicekauskienė 2007: 196).