„Kalbos kultūros“ šaknys ir kylantys modernizacijos vėjai

V. Labutis. Korzenie kultury języka i wzbierające wiatry modernizacji 9 KULTURZE JĘZYKA – 50 lat VITAS LABUTIS KORZENIE KULTURY JĘZYKA I WZBIERAJĄCE WIATRY MODERNIZACJI Piękna rocznica 50-lecia Kultury Języka – odpowiednia okazja, by porozmawiać o tym, jak, w jakich okolicznościach i czyją troską czasopismo to pojawiło się w świecie lituanistyki, co zadecydowało o jego kierunku, zadaniach i charakterze. Jednocześnie pojawia się chęć, by nieco pomyśleć o teraźniejszości i przyszłości tego czasopisma. JAK POWSTAŁA KULTURA JĘZYKA Środowisko, w którym przed 1961 r. zaczęła dojrzewać idea stałego wydawnictwa poświęconego praktyce językowej, nie było łatwe dla tych, którzy coś tworzyli w języku litewskim, tłumaczyli książki, pisali artykuły, a szczególnie dla tych, którym przypadało redagowanie tekstu napisanego po litewsku. Pod koniec szóstej dekady ubiegłego wieku, po okrutnym reżimie Stalina, rozpoczęła się już pewnego rodzaju „odwilż”. Odczuwszy choć nieznaczne zelżenie uścisku partii komunistycznej, najbardziej energiczni językoznawcy młodszego pokolenia (Vytautas Ambrazas, Jonas Palionis, Juozas Pikčilingis, Zigmas Zinkevičius i inni) zaczęli publikować swoje prace badawcze w nowo ukazujących się wydawnictwach – Lietuvių kalbotyros klausimuose, Kalbotyroje, Literatūroje ir kalboje itd. Odżył zreorganizowany Słownik języka litewskiego. Ukazały się ważne dla praktyki językowej prace: Słownik współczesnego języka litewskiego (1954), Wybrane pisma Kazimierasa Būgi (t. 1–3, 1958–1962), zebrane z różnych trudno dostępnych prac i starannie opracowane przez Z. Zinkevičiusa. 10 KALBOS KuLtūRA | 84 Czytelnicy wreszcie uzyskali dostęp do najważniejszych prac Jonasa Jablonskisa, których dwutomowe Wybrane pisma (1957–1959) opracował i opublikował wraz z obszernym wstępem J. Palionis. Pewnym wsparciem dla szkół były także wydawane podręczniki – I i II część Gramatyki języka litewskiego Juozasa Žiugždy, Słownik ortograficzny języka litewskiego dla szkół Napalysa Grigasa i Antanasa Lyberisa. Mimo to dziennikarze, redaktorzy, tłumacze, terminolodzy i inni pracownicy, którym brakowało wiedzy z zakresu praktyki językowej, byli nieustannie dręczeni wątpliwościami, jak wybrać odpowiednie słowo i precyzyjnie wyrazić myśl; wiele problemów dotyczyło także ortografii, interpunkcji, wymowy i akcentowania. Jeżeli ktoś w międzywojennej Litwie znał wydawane wówczas (1933–1940) czasopismo Gimtoji kalba, poświęcone praktyce językowej, oraz wyrosłe z niego uogólnione wydawnictwo Kalbos patarėjas (1939), nie wolno było się na nie powoływać. Pod dziewięcioma zamkami przechowywano 5 tomów pism Jonasa Jablonskisa wydanych przez Juozasa Balčikonisa (1933–1936). Tak więc w połowie lat 60. ubiegłego wieku bardzo brakowało stałego wydawnictwa poświęconego praktyce języka litewskiego, które mogłoby doradzać, jak pisać lub mówić, które sposoby wyrażania myśli są właściwe, a które wszystkim będą rzucać się w oczy jako błędy językowe. Oczekiwano nie tylko wskazówek, lecz także wyjaśnienia i przekonującego uzasadnienia, gdzie i jak czego używać. Nie jest szczególnie ważne, kto pierwszy wypowiedział myśl, że praktyce języka litewskiego potrzebne jest jakieś stałe wydawnictwo. Wiadomo, że taką myśl wysunął zastępcy dyrektora Instytutu Języka i Literatury Litewskiej (lub całemu kierownictwu?) w 1957 r. (lub 1958 r.) redaktor prac Akademii Nauk Valdas Petrauskas. Kiedy autor tego artykułu mniej więcej w tym czasie wspomniał swojemu bezpośredniemu przełożonemu Jonasowi Kruopasowi w nieoficjalnej rozmowie, że praktyka językowa potrzebuje periodycznego wydawnictwa, J. Kruopas odpowiedział, że podobna prośba już wpłynęła i jest rozpatrywana w instytucie. Okładka pierwszego zeszytu Kalbos kultūra V. Labutis. Korzenie kultury języka i nadciągające wiatry modernizacji 11 Niestety nie udało się zebrać wystarczającej ilości danych archiwalnych o początkach omawianego wydawnictwa poświęconego praktyce językowej, dlatego trzeba w większości zadowolić się tym, co opublikowano w programowych artykułach redaktora Kultury Języka Kazysa Ulvydasa, posłużyć się fragmentami danych archiwalnych, dodać mało wiarygodne skrawki własnej pamięci i spróbować co nieco wywnioskować. Od powstania myśli o potrzebie wydawnictwa poświęconego praktyce językowej do ukazania się Kultury Języka trzeba było pokonać niemałą, krętą i wyboistą drogę. Najprawdopodobniej pomysł wydawnictwa poświęconego praktyce językowej, przeznaczonego dla społeczeństwa, dojrzewał w toku konsultacji między kierownikiem Działu Słowników J. Kruopasem, K. Ulvydasem kierującym Działem Współczesnego Języka Literackiego (działy nazywano wówczas sektorami) oraz dyrektorem Instytutu Kostasem Korsakasem. Przecież trzeba było zrozumieć kierunek takiego wydawnictwa, sformułować jego zadania, a także dobrze przygotować się do udowodnienia podczas wieloszczeblowych rozważań, że wydawnictwo jest bardzo potrzebne społeczeństwu. W Radzie Naukowej Instytutu sprawy wydawnictwa poświęconego praktyce językowej nie powinny były napotkać przeszkód (nie udało się znaleźć protokołów). jednakże Litewski Instytut Języka i Literatury był wówczas jednostką Akademii Nauk, toteż żadne wydawnictwo (tym bardziej ciągłe, przeznaczone dla społeczeństwa) nie mogło się ukazać bez zatwierdzenia przez Prezydium Akademii Nauk. Wcześniej czy później decydujący głos musiały zabrać rząd i wszechwierzchołek partii komunistycznej. Wobec tego autorom pomysłu trudno było oczekiwać osiągnięcia czegokolwiek bez odwołania się do dyplomacji, a czasem także do doświadczenia w posługiwaniu się sprytem, jak się to robi. 12 sierpnia 1960 r. Wydział Nauk Społecznych Akademii Nauk, w planie wydawniczym Instytutu Języka i Literatury Litewskiej, obok innych prac postanowił rozpocząć w 1961 r. wydawanie specjalnego biuletynu o objętości 5 arkuszy autorskich, zatytułowanego Kalbos kultūros klausimai. Wskazuje się tu, że społeczeństwo Republiki budujące komunizm coraz bardziej interesuje się zagadnieniami kultury języka oraz że pracownicy Instytutu stale udzielają konsultacji w różnych kwestiach i muszą rozstrzygać dyskutowane sprawy, dlatego wszystko to przewidziano omówić w specjalnym biuletynie, który powinien być wydawany dwa razy w roku. Wydziałem Nauk Społecznych kierował K. Korsakas. Prezydium Akademii Nauk zatwierdziło plan Instytutu na 1961 r., a więc także wydawanie wspomnianego biuletynu, w 1960 r. 23 grudnia. Nowa publikacja Instytutu jest tu określana jako biuletyn, a nazwa być może została nadana na wzór wydawanego w Moskwie od 1955 r. czasopisma Вοпросы культуры речи. Obfitość konsultacji językowych rzeczywiście ciążyła na barkach pracowników wydziałów Instytutu, później wyznaczono i ogłoszono nawet jeden telefon konsultacyjny, 12 KALBOS KuLtūRA | 84 przy którym kolejno musieli dyżurować pracownicy Wydziału Słowników i Współczesnego Języka Literackiego. jednak sprawy konsultacji nadawały się również jako przykrywka przy ubieganiu się o przeznaczoną dla społeczeństwa publikację, której zadania obejmowały znacznie więcej niż konsultacje. DĖL KALBOS KULTŪROS PaVaDiNiMO iR statusO DLACZEGO I Z CZYJEJ INICJATYWY PUBLIKACJA OTRZYMAŁA TYTUŁ KALBOS KULTŪRA Nie udało się znaleźć dokładnych danych na temat tego, dlaczego i z czyjej inicjatywy planowana publikacja otrzymała tytuł Kalbos kultūra. Być może wspomniana wcześniej nazwa Kalbos kultūros klausimai mogła sprawiać wrażenie, że będzie to jedynie tłumaczenie moskiewskiej publikacji na język litewski, a może przeszkadzało słowo „klausimai”, które miała już wcześniej ukazująca się Lietuvių kalbotyros klausimai? Tytuł Kalbos kultūra znajdujemy na początku 1961 r. we sporządzonych przez Akademię Nauk perspektywicznych planach prac na lata 1961–1980 (podano tam również jego rosyjski odpowiednik Культура речи). Nie chcielibyśmy po cichu pominąć faktu prawdopodobnie mało komu znanego: w tym planie przewidziano utworzenie od 1969 r. odrębnego Instytutu Języka Litewskiego, ponieważ zakres prac językoznawców jest bardzo szeroki, a ponadto taki instytut działał w latach 1941–1952. Niestety, odrębny Instytut Języka Litewskiego w czasach sowieckich tak i nie został odtworzony. Kultūra języka później nigdzie nie jest nazywana biuletynem, a poszczególne publikacje są zeszytami. Dopóki miały 60–70 stron, nazwa „zeszyty” być może pasowała, jednak teraz, gdy znacznie przekroczyły 300 stron, są to oczywiście już prawdziwe tomy. Rzeczywisty status publikacji określono w „Przedmowie” do 1ego zeszytu Kultury języka – jest to nieperiodyczna publikacja Instytutu Języka Litewskiego i Literatury, przeznaczona dla szerokiego grona odbiorców. Początkowo nie było nawet kolegium redakcyjnego, a jedynie konsultanci poszczególnych zeszytów. Przy opracowywaniu pierwszego zeszytu konsultowali dwaj językoznawcy Instytutu – V. Ambrazas i J. Kruopas, literaturoznawczyni (pracująca wówczas również w Instytucie) Petronėlė Česnulevičiūtė, z Instytutu Pedagogicznego Vincentas Drotvinas oraz z Uniwersytetu Wileńskiego Juozas Pikčilingis. Po upływie 25 lat, gdy rozpoczęła się już tak zwana przebudowa, K. Ulvydas, oceniając 50 zeszytów Kultury języka, ponownie nawiązał do początków: „Należało skoncentrować pracę nad praktyką językową, należało założyć publikację periodyczną”. Tę ideę popierało ówczesne kierownictwo Akademii i V. Labutis. Korzenie kultury języka i nadciągające wiatry modernizacji 13 kultura (z. 51, 31). To, co było maskowane przez 25 lat, ujawniono po zmianie sytuacji. Już także konsultanci od z. 36 zostali nazwani „Kolegium Redakcyjnym“. O tym, że przez długi czas trzeba było ukrywać status kultury języka, może świadczyć również taki, powiedzmy, „liryczny dygresyjny fragment“. W 1966 r. przyszło sporządzić indeksy zeszytów 1–10. Nie lada zagadką było, jak pogrupować według tematyki artykuły drukowane w tym czasie. Który artykuł wskazać w którym rozdziale, skoro w samych zeszytach nie były one w ten sposób podzielone? Wprawdzie tak było w spisie treści zeszytu 1ego „Kalbos kultūra”, lecz później z tego zrezygnowano. Młodej, gorącej głowie wydało się, że w każdym zeszycie powinny znajdować się odrębne rozdziały tematyczne. I sporządzanie zeszytu miałoby być łatwiejsze, gdyby terminolog zbierał artykuły terminologiczne, specjaliści od nazewnictwa – dotyczące swojej dziedziny itd. Kiedy przedstawiłem te rozważania K. Ulvydasowi, ten, nie komentując ich szerzej, odrzucił taki pomysł: wystarczy jeden redaktor i nie ma potrzeby wymyślać żadnych odrębnych działów zeszytu. Instytutu, szczególnie dyrektor K. Korsakas. W ten sposób powstała nowa, pierwsza w latach powojennych publikacja periodyczna poświęcona zagadnieniom praktyki językowej – Kultura języka. Wtedy odważyłem się przedstawić swój pomysł dyrektorowi Instytutu K. Korsakasowi. Dodałem, że bardzo potrzebny jest krótki dział pytań i odpowiedzi. Dyrektor krótko i dobitnie oświadczył, że obecny plan jest całkiem dobry i trzeba się cieszyć, że mamy dobre wydawnictwo. Nic nie wskórawszy, po kilku dniach w nieoficjalnej rozmowie, gdy nikt inny nie słyszał, poskarżyłem się J. Kruopasowi na swoją nieudaną „wyprawę”. Ujawnił prawdę: wydawnictwo z odrębnymi działami i ukazujące się w ustalonych odstępach byłoby uznawane za periodyczne, na które trzeba by uzyskać specjalne zezwolenie Moskwy, a nie ma co na nie liczyć. Oczywiście najważniejsze są kwestie dotyczące treści Kultury Języka. Czasami zarzuca się redaktorowi odpowiedzialnemu tego wydawnictwa, K. Ulvydasowi, schlebianie ustrojowi radzieckiemu. Oto w programowym artykule pierwszego zeszytu Kultury Języka pisze się o jakościowo nowym etapie litewskiego języka literackiego, o dokonanej rewolucji kulturalnej, a zarazem czyni się zarzut z powodu ciężkich warunków panujących w burżuazyjnej Litwie (zob. z. 1, 3). to nic innego, jak tylko propagandowe bańki osłonowe. A przecież i ten artykuł rozpoczyna się tak, jak przystoi dobremu litewskiemu językoznawcy: „Współczesny litewski język literacki – to ogromny skarb narodu, który zgromadziły dla nas dziesiątki żyjących wcześniej pokoleń. naszym świętym obowiązkiem jest zachować ten skarb, pomnażać go i przekazać przyszłym pokoleniom. Nie mamy prawa niczego z tego skarbu utracić ani roztrwonić”. takie słowa i dziś są bardzo ważne. Przytoczmy jeszcze jedną myśl K. Ulvydasa z teoretycznych rozważań o pojmowaniu kultury języka: „Wraz z funkcjami litewskiego języka literackiego 1 Pierwsza liczba wskazuje numer zeszytu, druga – stronę. 14 KULTURA JĘZYKA | 84 Wraz z jego rozprzestrzenianiem się wzrasta także odpowiedzialność jego użytkowników za jego czystość, poprawność, piękno i wyrazistość” (zesz. 9, 7). W Kulturze Języka opublikowano nie dziesiątki, lecz liczone w setkach artykułów poświęconych różnym bardziej ogólnym lub całkiem konkretnym zagadnieniom, których autorami byli niemal wszyscy językoznawcy pracujący w Instytucie oraz niemało wykładowców szkół wyższych, redaktorów, dziennikarzy, tłumaczy, a nawet pracowników nauk ścisłych. Nie próbuje się tutaj nawet omówić wszystkich tematów rozważanych w tym wydawnictwie ani całej długiej drogi Kultury Języka. Niemało o tym pisano zarówno w tym wydawnictwie, jak i w innych pracach podsumowujących. Można podkreślić, że w czasach sowieckich Kultura Języka torowała drogę innym pracom z zakresu praktyki językowej – Naszemu Językowi, Poradom z praktyki językowej, pracom poszczególnych autorów w tym nurcie. Po odzyskaniu przez Litwę niepodległości pojawiło się wiele nowych zadań. Wydawnictwo kierowane przez 50 lat przez trzech redaktorów naczelnych (Kazysa Ulvydasa, Pranasa Kniūkšty, Rasuolė Vladarskienė) zasadniczo zachowało stosunkowo wysoki poziom naukowy i odpowiedzialne podejście do kwestii językowych. WIATRY HULAJĄCE NAD KULTURĄ JĘZYKA Wyrosłe drzewo Kultury Języka rozgałęzia się dziś we wszystkich kierunkach. to naturalne, dlatego można by się nawet cieszyć. jednak wzbierające nowatorskie wiatry zaczynają rozwiewać gałęzie tego drzewa. Rozlegają się głośno wypowiadane rozważania, że czasy normowania języka pozostały już tylko przeszłością, że sama kultura języka jako publikacja i taka kultura jako zjawisko są rzekomo już rzeczami przebrzmiałymi. takie słowa zaczynają padać z ust hiperglobalizowanych i supernowoczesnych językoznawców. Pozostawmy publicystyczne metafory i rozważmy przynajmniej parę z tych postmodernistycznych koncepcji. Podejmuje się próbę podzielenia wszystkich prac językowych na dwie ściśle przeciwstawne grupy – preskryptywne, w których wskazuje się, jak należy i jak nie należy mówić, oraz deskryptywne, opisujące wszystko, co tylko zostaje użyte w mowie. Dla propagatorów tego poglądu wszystkie prace noszące choćby w niewielkim stopniu cechy normatywne wydają się preskryptywne i ani trochę nienaukowe. Do tej grupy, zgodnie z takim poglądem, zaliczono by prace J. Jablonskisa, wszystkie słowniki i gramatyki normatywne. Nie wnikając w istotę, za przykład preskrypcji uważa się niemal całą Kulturę Języka. Aby nie zagłębiać się w dyskusje teoretyczne, przyjrzyjmy się artykułowi Adelė Valeckienė o znaczeniach przymiotników zaimkowych, opublikowanemu w 1. zeszycie Kultury Języka. Autorka, opierając się na materiałach zgromadzonych do swojej V. Labutis. Korzenie kultury języka i wschodzące wiatry modernizacji Kartoteka 15 przymiotników zaimkowych (można ją nazwać wyspecjalizowanym korpusem) najpierw szczegółowo opisuje cztery funkcje semantyczne przymiotników zaimkowych, a następnie omawia kilka przypadków ich nieprecyzyjnego użycia. A zatem A. Valeckienė najpierw pracuje jako deskryptywistka, a kończy jako preskryptywistka. rozprawy doktorskiej, podąża drogą najczęściej obieraną w pracach Jonasa Jablonskisa oraz we wszystkich normatywnych gramatykach i słownikach języka litewskiego. Wiele artykułów Kultury Języka również odpowiada takiemu modelowi. A jeśli od razu opisuje się błędy językowe, to ogólny „obraz” pozytywnych przypadków użycia ma się na myśli. A zatem preskrypcja (innymi słowy: normalizacja, pielęgnowanie języka) jest nierozerwalnie związana z prawami języka wyprowadzanymi z opisu faktów językowych (deskr ypcji). Można wskazać współczesnych autorów anglojęzycznych, którzy w swoich gramatykach opierają się nie tylko na przeciwstawieniu deskr ypcji i preskrypcji. I tak w gramatyce języka angielskiego wydanej przez Uniwersytet Cambridge autorzy uznają nie tylko przeciwstawienie deskr yptywizmu i preskryptywizmu dostrzegane w opisach gramatyków2. W tej zasadniczo deskryptywnej gramatyce nie można się obejść bez specjalnych znaków wskazujących, co jest niegramatyczne, co stanowi anomalie semantyczne lub pragmatyczne, co ma wątpliwą gramatyczność, a co jest całkowicie niestandardowe. Autorzy nie zamierzają odrzucać tego, co zostało dobrze opisane w gramatykach tradycyjnych. A zatem prymitywne jest mierzenie wszystkiego wyłącznie opozycją deskrypcji i preskrypcji; deskrypcja (opis) nierzadko kieruje się także preskrypcją (normowaniem). K. Ulvydas opublikował programowy artykuł „Więcej uwagi literackiemu językowi potocznemu” (zesz. 2, 3–10). Nasi liberalni indywidualiści krzyczą na całe gardło, że języka potocznego nie można normować, ponieważ rzekomo wszystko, co słyszałem, jest faktem językowym, który ma prawo funkcjonować. Pewnego letniego poranka, jadąc autobusem z Wilna do Kibartai, kierowca z zanawyskim akcentem wrzasnął do jednego ze starszych pasażerów: „A mnie wasz wiek obchodzi tyle co lampka!” Czyżby więc teraz w języku litewskim to kalkowane wyrażenie iki lemputės miało być równorzędne z litewskimi powiedzeniami: Mnie to nie obchodzi..., Co mnie to obchodzi...? Spójrzmy jeszcze na jedną gramatykę – The Longman Grammar of Spoken and Written („Gramatyka języka potocznego i pisanego Longmana”)3, w której osobny rozdział poświęcono „Gramatyce rozmów”. I tutaj również nie można się obejść bez specjalnych znaków: „nieodpowiednie”, „niezbyt odpowiednie”, „niepożądane2 Huddleston R., Pullum G. K. 2002: The Cambridge Grammar of the English Language, Cambridge: Cambridge university Press. 3 Biber, D., Johansson S., Leech G., Conrad S., Finegan E. 1999: Gramatyka języka angielskiego mówionego i pisanego Longmana, Londyn: Longman. 16 KALBOS KuLtūRA | 84 tina“. to prawdziwa gramatyka deskryptywna, jednak i w niej język mówiony jest w pewien sposób filtrowany. współcześni gramatycy wiele chcą usprawiedliwić tym, że język się zmienia, jednak nie chcą zrozumieć, że zmiana języka wymaga stałego nadzoru. A zatem żywy język nadal powinien podlegać normowaniu, nie może odrywać się od już ustalonych praw i tendencji językowych. Publikacja poświęcona kulturze języka, która rozrosła się zarówno pod względem objętości, jak i zakresu, budzi podziw, ale zarazem niepokój. Czy zbyt duża objętość nie szkodzi czasopismu, podobnie jak człowiekowi, zdrowiu i popularności? Mogłaby wyodrębnić się z niej osobna gałąź socjolingwistyki, choć kultura języka również jest zjawiskiem społecznym. Cieńsze wydanie „Kultury Języka” można byłoby nabyć taniej. Jeszcze jedno życzenie. Może i dobrze, że w tym wydawnictwie nie wdaje się ono w drobne dyskusje, jednak gdy rozważa się nową wersję ustawy językowej, gdy w prasie periodycznej i na konferencjach mówi się o związku języka litewskiego z narodem, milczenie w „Kulturze Języka” – nie jest dobrą rzeczą. Życzymy „Kulturze Języka”, aby mimo wszelkich przeciwnych wiatrów i przeciwności nadal kroczyła drogą rozwoju języka. Otrzymano 2011 12 12