Elektroninio „Lietuvių kalbos žodyno“ naujovės
Full text
92 Logos
Cul u a | 85
GERTRŪDA NAKTINIEN
ins i u o da língua li uana
Ele NINIo
LIETUVIŲ KALBOS ŽODYNO
NauJoVs
ESMINIAI VOODŽIAI: leksika, pala aynas,
ele ônico a ian e, aisymai,
papildymai, a osena, no minimas.
do ins i u o leksikog a is do idioma lie u ios é con inusiado um dos mais
impo an es abalhos ilologias Li uães Dic ioná io do idioma Lie u ių. Es e
dicioná io a ian e ele ônico, à sociedade li emen e acessí el desde 2005 m.
junho 22 d. ende eço www.lkz.l , em mui o lei o ojos. Ele ecebe e de
a aliações posi i as, e comen á ios e deseja imen os. O ocodynho p ecisa-se,
busca-se no as, lei o es mais cla os e con enien es de possibilidades de
ap esen ação lexica. PI Mas LIETUVI KALBOS ORDYNO Elek oNINIs Va IaN as
IN E NE E imp usdin inis in ešim ies omos Lie u ių kalbos žodynas ( oliau
lKŽ) oi p epa ados se e in emeios: kei ėsi diccioná io composição e
edagação p incípios, oco eu e o ma de esc i a e sky ybos. po an o,
p epa ando a p imei a edição ele ônica os ex os o am edi ados e
adap ados. Dado que sob e lKŽ aisimos já oi esc i o e dado não poucos
exemplos conc e os (Nak inienė 2005: 191204; Zaba skai ė, Nak inienė,
Šepe y ė-Pe okienė 2006: 241 247), aqui desc eend emos apenas a mais
impo an e di eção dos aisismos da p imei a edição. A p imei a edição
ele ônica, em compa ação com o li o o iginal, di e encia-se nes es aspec os
undamen ais:
• a mių e elhões esc i os pala as e suas o mas pô em consonância
com os mais ecen es esul ados de pesquisas lingüo y icas.
• E oneamen e ansponidos a igos de pala as analisa , seus
ilius aciniai exemplos pô em co eção e ans e i a co esponden es a igos de pala as.
G. NaK INIEN. No idades do
ocabulá io ele ónico de língua Li uânia 93
• Nuosekliei sepa a ki čiuo i e não ki čiuo i on es, co igidas
aki aizdžios ki čiação e os.
• Co igidas e e ências de a ian es e signi icações de inições
pa a o i pala as, que ago a são conside adas e os de linguagem.
• abandonada de algumas de inições de pala as da ex-a aliação
so ié ica.
• ab e ia u as compendiadadas de aco do com sua ap esen ação nos
úl imos olumes lKŽ. in oduzi no as ab e iunimas: so . (= so ie inė
ealija, so ie izma); dk. (= à língua a ual adap ada da pala a in e miná el ly is).
• Como no os i ula es pala as são ap esen adas no adas mais
a de em omos ilus acá ios exemplos es i em, só p epa ando
anks esnius omus ka o ekoje ainda e em ou pe klaidą neiškel i pala as.
• lKŽ IX omos ex os de o og a ia e ce iba eo ganizada de aco do
com as eg as ago a igen es.
• uni icado azeologismos ag adamen o.
• endo em con a as peculia idades da p epa ação de publicação
ele ónica o am adap ados lexicog a icos ap esen ação e o ma
assun os (zenklai, on es), co igidos alguns apacen an es
leksikog a ních a igos es u u ais e layou de dados inconsodidades.
do diccioná io da língua Li uânia p imei o i ensinho da edição ele ônico
pódalão kū ė Vy au as Zinke ičius lKŽ eks ų s uk inių elemen ų
au oma inio a econhecimen o bei kon e a imo į idne dane s uk ū as
p og aminę į angą (Zinke ičius 2004, 2007) e E aldas ože ai is lKŽ da abase
pilimo, sua ges ão, p og amas de busca de in o mações bei p es ação aos
usuá ios.
Mui as pessoas egozijam e ap eciam es e diccioná io bem como sua e são
ele ônica. po ém como is o a pa i de espol as, esc i os esc i os lKŽe si e
da In e ne Nuomonių sky elyje, de pe gun as, ap esen ados do dicioná io
ap esen ações, chamabucias ele one, ca as e pessoais pokalbių, dicioná io
usuá ios en en am e com di iculdades. Es u u a do ocodyno ão complexa,
ais dados abundús e di e sos, que mui as ezes lei o ojos ne ilologos di icil
pe cebe in o mação, pasigendama habili ação usa á iosi iapusius,
di e sosalypiais lKŽe dados. No espaço i ual, susi ašinando com os isi ado es
do si e, oco e um ce o diálogo, execu a-se sh e ėjiška a i idade, execu a-se
abalho de popula ização da ciência. Jun amen e acúmula-se in o mação sob e
di iculdades le an ando modos de ap esen ação do ocódino. sob e lKŽe
unciona imen o em si e e e ocâmpio com seus isi an es já es á esc i o em
algumas publicações (ž . Nak inienė 2006; Забарской тэ, Накцiнене 2007).
94 Logos Cul u a | 85
a NauJIN a
EELEK oNINIo
LIETUVI KALBOS VOODYNO VERSIJA IN E NE E a ualizada e são publicada 2008
m. asa io mês diccioná io pako igado, que ki čiuo as le as ossem
egula men e ap esen adas usando usando á ias na egşclês. co igi di os
edi o es e do si e no ados po isi an es. Naudo asi Kalbos pa a imų knygele
Leksika: Skolinių a ojimas (s e imybės, in e pau inie žodžiai) (KP4 2005),
ou os no os eo iniais e abalhos de p á ica de linguagem. oi p ecisado a
a aliação de no miedade de pala as de i ulação, po exemplo: bukie as, dynė
( . p. a ian ai dynia, dynis, dynys) e . . ago a ma cados sinallu x, que
signi ica que essas pala as comuninha língua ne eik ini. Guiando-se pelos
dados disponí eis, oi di ecionada o e a de p io idade das a ian es de
ki čiação, po exemplo: cinãmonas (1), ci namò nas (2), cinamõnas (2)
subs i uído em cinamònas (2), cinãmonas (1), ci namõ nas (2) (ž . Fig. 1).
1 PaV. Daik a a džio cinamònas e seu a igo de a ian es de ki čiação em e são
a ualizada do dicioná io ele ônico da língua Li uânica, p epa ando uma e são
a ualizada do dicioná io, jun amen e oi iniciada a c ia Nacionalinė leksikos
duomenų bazė (Zaba skai ė 2007; Zaba skai ė, Nak inienė 2010), assim o am
p epa ados no os ins umen os pa a di idi o ex o do dicioná io em es u u as
dalimis (2008) segundo o segundo lançamen o ele ônico.
LIETUVIŲ KALBOS ŽODYNO
aN as ElEK oNINIs lEIDIMas Es es anos p epa ado lKŽ2e, que se á
dis ibuído g a ado em a min uką. Nele, quan o possí el, é le ada em con a
a ap o ada pela Comissão Es adual de Lí u ias da língua ki čiação
G. NaK INIEN. No idades do diccioná io ele ônico da língua Li uânia 95 e
ecomendações de a aliação skolinių, Vy au o Vi kausko no li o Lie u ių
kalbos žodyno aisymai (2006) e no seu a igo Papildomi lie u ių kalbos žodyno
aisymai (2010) publicb us abejo inų anspona imo a ejų komen a us,
ki us naujus eo inius i kalbos p ak ikai ski us da bus. lKŽ2e
o ganizado es o am ú eis Jono Šukio, Klemen inas Vosyly ės, Viole os
Če niu ės, ou os colegasų, si es da in e ne www.lkz.l isky ojos
conc e as obse ações sob e ex o do dicódino. na p epa ação da segunda
edição ele ónica, os ex os da sua p imei a edição a ualizada (2008) o am
p ecisados nos seguin es aspec os p incipais:
• Adicionalmen e edigia XVIXX omos ex os, que na p imei a
edição o am conside ados po um ce o exemplo de odos os
omos ex o do dicioná io unidão.
• ei a edi o ial e co ek ú icas co ecções em odos ou os omos
ex os co igi obse ados ne ikslumai.
• Quan o pe mi e complexa des e diccioná io sanda a, conside ada em
no as conclusões de abalhos eó icos e no ma i os.
Pa ašy a no os a igos, cujos exemplos as a em a igos ou de inições de
ou as pala as, mas pa a eles a igos sepa ados an e io men e não o am
su o mulados, pois p epa ando espec i os omus ka o eko ainda
ne u i ada seus dados. po ém, segundo complemen amen os ka o eca ou
no as on es es e eno me olume de ei o a é ago a não es a a p eenchido.
U ilizando lKŽ no a qui o p incipal con idos dados esc e e ais a igos de
pala as o madas como sk ebas, sk ibas, s ibas, s ibi elis, s ibokas e . .
como base de es animidade no discu so das populações, quando p epa ando os
co esponden es omos lKŽ (XI 1978; 1981; XIII 1984) eles não pode iam se
publicados, pois as p óp ias pala as e suas e en es ilus adas es i icam
os sakões e a in e p e ação dos anos pós-gue a, con a iamen e ao que é
ca ac e ís ico do so ie mecio o icialmen e de endem as pala as do agedies.
Po exemplo: s bas, -ė smob. (2) DŽ2, (4); K.saj, š šnek. ginkluo auxilibinis a da
milição so ié ica 19441954 m.: s iba miškiniais pa si engia, ie ė s ibas, nesup asi,
nė ka ie onde ai, nė ko que sdb. Miškinių s ibai nesigailėjo, exklada a eles como
malkas sp.
^ O que aqui laks ai kap s bas? Š n. a ažiuoja , aikai, kai s iba: g ei g ei ,
nė[ a] kada, ažiuojam! Jd. Kad não s ibùkai, i[ ] mies elin miškiniai bū [ų]
a ėję Mžš. (lKŽ2e)
96 Kalbos Kul ū a | 85 s ib elis ( us. иcтpeбитeль) sm. (1) šnek. s ibas: sykį aka e
a dei eio s ib elis e me disse com ele i Plšk. segunda noi e a aps a é s ib eliai
casas e esška o mškininkų Plšk. o am bandi os, susi ė ė ma paskiau ujau
s ibi eliai Pl . Aqueles odos s ibi elhos lá saí am co endo po esse pas o Š s.
(lKŽ2e) s ibõkas sm. (2) Pl , Žg šnek. s ibas: s ibõkai encon ou miškinių slap inę K n.
I s ibõkams ago a não kažin quem caminš inė i po ja das sln . a edu ga om nu
daqueles a ai s ibõkų i lupos, i mūšos Jd . Vazio ( ėmė) esposais, demonios abalha a
quan o aqui daqu [e a] s ibõkų! K š. (lKŽ2e) pa ág a os sepa ados dis inguidas não só
pala as signi ica i as, mas e signi ica i os onsal iai, smulkioji au osaka,
azeologizmai, a igos iduje pa yškin uoju š i u pa eik i pala as. Nas lis as de
paieškos do dicioná io e sepa ados a igos adicionalmen e incluídas p incipais
a ian es de azeologisms, ca ac e a džių be a dės giminės o mas,
ca ac e a džių e eiksmažodžių a igos ap esen ados an e eiksmiai e k . Po
exemplo, à lis a paisejada adicionalmen e incluída o ma de be a dês giminês azulna,
p é eiksmiai azulnai, mėlynyn, azeologizmai mėlynos dienos apie sunkų gy enimą,
mėlynas k aujas apie kilmingą osobį, mėlynas spaugas p aga o auplės (a kų liga) e
azeo logizmų mėlynas akmuo (akmenėlis, kūlelis, kūlis) a ian e mėlynas akmuo a io
sul a as (ž . 2.). sem isso, is aisius ansponamen o não o a igo em seu luga likę
sakiniai Mėlenai žydi (salan ai, K e ingos .), Mėlenai p i ūky a oba (Ša ės, skuodo .)
do a igo mėlynas expo pa a seus ik ąjį mėlenas. Adicionam-se paieškinhas pala as e
azeo logizmai paieškos są ašuas ma cimi pakel u sinal do pluso. isso ajuda a sepa a
nessas lis asšues o mados adicionais homonimus ( . p. homog a us, homo o mas), que
no ocodyne nepažymė i nume ais. Po exemplo, plu aliskai inis daik a a dis bal ai bl ai
iena indoeu opiešu šakų li au iai, la iai, p ūsai e k . e bal ai+ p ie eiksmis bal a a igo
ca ac e a džio bl as. No ocodínio a igos podem se pesquisados usando dois modos
de paeseškos ( eiksenos): simples paieška (pagal pala a ou azę) e especialąja paieška
(págulas de consul a ce a sequência, cons i uída po le as e subs i uição de
símbolos). Į ai ių duomenų (su umpinimų, neki čiuo ų žodžių i azių) pode-se
p ocu a abe ame dicodyno s aipsnio eks e, o que é mui o p a a u, quando p ecisa
pe žiū ė i longus plačiai a ojamų žodžių s aipsnius. Ve dyno ex o sob e
abb e iações e sinais in oduzidos pelės žymeklį exclude-se suas explicações.
su u inamen os lis as pa a es e p opósi o adap a am Ge ūda Nak inienė e Zi a
Šimėnai ė. in oduzidos pelės žymeklį nas p incipais pa es es u u a-nis do diccioná io
a igo in oduzidos os seus í ulos: homonimo numbe is, an aš i-
G. NaK INIEN. No idades do ocabulá io ele ônico da língua Li uânica 97 nis
pala a, paan aš inis pala a, ki čiuo ė, signi ica i os g upo numbe is,
signi ica i as numbe is, signi ica i as aškinimas, signi ica i as a spal is,
smulkioji au osaka, azeologizmai e k . c iada de á ios ou os
pa obulinamen os, que pe mi e ocabulá io men ą caupiamas olha ė ų
naudo is g eičiau i pa ogiau, pa yzdžiui, pasi inkus a i inkamą meniu ele-
pala as lis a, é possí el aumen a ou eduzi o ex o do a igo do
ocabulá io, g a a aides lie u iškas sem cla ia ū as e k . O dyno p og ama
unciona Mic oso Windows, Mac OS X e Linux nos sis emas ope a i os.
segunda edição edaga o: ona Kažukauskai ė, Ge ūda Nak inienė, i u ė
Pe okienė, lijana Puzinienė, Vilija agaišienė, Zi a Šimėnai ė, angelė Vilu y ė.
Cien í ico consul o Vy au as Vi kauskas. Ve dyno exus compu ado e iu
a ou Dana s akienė. Zodyno ele ônico pa idalą kū ė linas Valiukas. Duomenis
digi ino e es uc u ino E aldas ože ai is e Vy au as Zinke ičius. sem o p óp io
ocodyno, pa a a lembin uká es á g a ado bas an e comple ous ilus iado
conhecynas, ao qual o ocodyno desc i ą Ge ūda Nak inienė, p og ama desc i ą
linas Valiukas pa eng. 2 PaV. P ie eiksmio mėlynai paieškos ezul a as būd a džio
mėlynas pa e do a igo com es e p ie eiksmiu Lie u ių kalbos žodžio segundo
edição ele ônica
98 Lingbos
Cul u a | 85
Elek oNINIo LIETUVI KALBOS VOODYNO PaPIlDYMaI O dicioná io ele ônico do dicioná io
de línguas li uanias ( . IXX, 19412002) é o p incipal ezau o da língua li uana, uma
a iedade de léxico, ab angendo ce ca de 1000 exemplos de on es: desde XVI a. on es
esc i as e léxico de a minas, sis emicamen e kaup os de 1902 a 2002 m. (Pa a mais
on es l.K. e Shimenai e 2007; Šimėnai ė 2010; Šimėnai ė, Zaba skai ė 2011).
imp ensdin ico a ian e des e dicódino oi p epa ado usando 4,5 mln. unidades de
ka o eka, po ém g adualmen e acumulada 0,5 mln. unidades de suplemen ymų
ka o eka ainda nãousado. al ipo de diccioná ios, qual é 19412002 m. publicado
dicioná io da língua Lie u ių, são nebaig iniai, eles cons an emen e p eeno iam,
co igí eis, pe žiū imi (plg. simpson 2009: 46). sepa ados omai do dicioná io o am
p epa ados em á ios pe íodos: muda am-se os edi o es-che es, ou o
ci cuns âncias poli icas, opinião da sociedade pa a a língua e seus alo es. Sociomenê
mui o in e esa lKŽ apildymai, isi an es do si e da in e ne pasigenda de á ias
pala as, que p epa ando espec i os omus ainda não ha ia espali ę ou não oi
acumulada su icien emen e seus dados a osenen. Ac ualmen e o cen o de
lexicog a ia pa icipa em Ilgalaikėje ins i ucional cien í ica de pesquisa e
expe imen al (social, cul u al) p og ama de desen ol imen o, e uma das mais
impo an es a e as é p epa á-los dicioná io ele ônico a ian e do dicioná io da
língua Li uânia. isso pode se ealizado só cuidadosamen e a aliando o ocabulá io da
língua Li uânica e seu a ian e ele ônica do léxico dados comple os. o p incipal
p oblema é que na esc i a de no os omos de dicioná io de língua Li uânica, o am
usados dados de on es ecém publicadas e cons an emen e p eenchidos ka o eca,
po an o di e e mui o a ex ensão do léxico dos omos an e io es e pos e io es e
suas on es (За- бар скайте, Нактинене, Шяпятите 2005: 340355). Po exemplo, en e G
le a de a igos (III ., 1956) não há a mių žodynų leksikos, pois o p imei o diccioná io
a mių oi edi ado apenas 1976 m. Os dados de suplemen ymų ka o ekos
(ap oximadamen e 0,5 mln. n .) o am acúmulos depois de que os co esponden es
omai já o am edi ados. emos ecém-publicados e a aliados on es his ó icas
(Kons an ino si ydo, Jokūbo b odo ski, lau yno I inski e k . diccioná ios, Jono
b e kūno, Mikalojaus Daukšos, samuelio Chylinskio Bible, Vol enbiu elio p o ec ed
pos ilę, Danieliausino giesmynus e k .), Ma y Kleinas Maž ydo's diccioná io de
esc i os (u bas), 1996XVII a.a de sele kinis de esc i os li u ianos (Palionis 2004), e
unciona uma base de dados de elhos esc i os [email p o ec ed] analisando K. si ydo
pala aynų leksikos ap esen ação maio ia do dicioná io da língua Li uânia (Nak inienė
2012: 14), examina a-se que Li uânia língua dicioná io on e Ju gio amb aziejaus
Pab ėžos bo anikos eikalas Taislius augyminis é ki čiuo as (Šepe y ė 2009: 50).
Ku iama caixo eca do ocabulá io da língua Li uânica baIGIaMosIos Pas abos Nes e
es ágio do abalho não consegue conside a -se em alguns desejada imen os dos
G. NaK INIEN. 99 banco de dados de no idades do ocabulá io ele ônico da língua
Li uânia, concepção de suplemen os de a ian e ele ônico, ealizadas lKŽ
on es pesquisas, suas dados in en o ização (Nak inienė 2009: 3234) e ou os
pa engiam abalhos. a ualiza dados e noling is inos da língua li uânica,
econs ui nacionalino pasaulė aizdį segundo ex os do diciono da língua
Li uânia é iniciada Jolan a Zaba skai ė (2010: 126143). é necessá io e con inua
acumula leksiką da língua li uãs, pesquisa leksicog a ia pa imeldą (lau yno
I inskio, F yd icho Ku šaičio žodynų lie u iškąją leksiką) e u iliza esul ados
das pesquisas lKŽ ele ônico a ian e complemen a . do ocabulá io da língua
Lie u ių e sua ka o ekas es u u a e dados complexidade exigem especial
p epa amen o, pa i ies, sabe any i sua his ó ia e speci iką, po an o mui o
impo an e, que nãou ūk ų ka o ekų conhecimen o, acumimo e Lie u ių
kalbos ocabula leksikog a inės mokyklos ęs inumas.
usuá ios do ocabulá io da língua Li uânica ele ônico, po exemplo, indica uma
de alhada skolinių e imologiją, o nece mais pala as con empo âneas (y
in e nacionalinių) de qualque língua especí ica, pa obuli sang ąžinių eiksmažodžių
e seus daik a a dinių edinių paie, indica e e ências, da de inições de pessoas,
nomes, sob enomes e suas explicações e que as necessidades dos lei o es
pa enkins. A mais ecen e leksiką, começė ą consumi depois 2000-ųjų, se á possí el
encon a no ins i u o leksikog a ijas cen o da língua li uânica baigiamame
ealiza Bend inės lie u ių kalbos žodyne.
Šal INIaI lKŽ Dic ioná io da língua Li uânica IXX. a s./ y . ed. J. balčikonis, J.
K uopas, K. ul ydas, V. Vi kauskas. Vilnius, 19412002. lKŽe Lie u ių kalbos
žodynas ( . IXX, 19412002): edição ele ônica. ed. kolegija: G. Nak inienė ( y .
ed.), J. Paulauskas, . Pe okienė, V. Vi kauskas, J. Zaba skai ė. Vilnius:
ins i u o da língua li uanas, 2005. [a naujinlKŽ2e Lie u ių kalbos žodynas ( .
IXX, 19412002): an as edição ele ônica. ed. kolegija: G. Nak inienė ( y .
a e sija, 2008.] P ieiga pe in e ne ą: <www.lkz.l >.
ed.), †J. Paulauskas, . Pe okienė, Z. Šimėnai ė, †V. Vi kauskas, J.
Zaba skai ė. Vilnius: ins i u o da língua li uãs. [ endição.]
100 Lingbos
Kul ū a |
85 lI E a ū a
KP4: Linguas conselhos 4: Leksika: skolinių a ojimas (s enimybės, pala as
in e nacionais). au o ê e suda y oja D. Mikulėnienė. Vilnius: Móslo e
enciclopedijas Ins i u o de Publicação, 2005.
Nak inienė G. 2005: lie u ių kalbos žodyno aisymai no a ian e
ele ônico. Cul u a da língua 78, 191204.
Nak inienė G. 2006: Naujas lie u ios linguagem ocodyno ida. Na i a
língua 7, 1115.
Nak inienė G. 2009: lie u ios linguagem diccionas XXI amžiuje. Desde
Cons an ino Si ydo a é o g ande diódino. eses de ela ó ios de
con e ência cien í ica in e nacional. Vilnius, 2009 m. 1920 d., 3234. Nak inienė
G. 2012: Kons an ino si ydo pala aynų leksika didžiajame lie u ių kalbos
žodyne. in e nacional cien í ica con e ência Kons an inas si ydas
leksicog a ías li uãs padinhoinka. P anešimen os eses. Vilnius, 2012 m. maio
1011 d., 14. Accesso po in e ne : <h p://www.lki.l /
LKI_LTimages/Naujienos/20120503%20K%20Si ydo%20kon %20 ezes.pd >
( isualizado em dezemb o de 2012).
Palionis J. 2004: XVIXVII a. lie u iškų aš ų a ankinis ā dynas, Vilnius: Mokslo i
encyclopedijų leidybos ins i u as. simpson J. 2009: he s o y o he ox o d
English Dic iona y oday. Desde Cons an ino Si ydo a é o g ande diódino.
eses de ela ó ios de con e ência cien í ica in e nacional. Vilnius, 2009 m.
1920 d., 46. Šepe y ė . 2009: Ju gio amb aziejaus Pab ėžos Taislius augyminis
ki čiuo as Lie u ių kalbos žodyno šal inis. Desde Cons an ino Si ydo a é o
g ande diódino. eses de ela ó ios de con e ência cien í ica in e nacional.
Vilnius, 2009 m. 1920 d., 50.
Šimėnai ė Z. 2010: leksikog a ias li uanas e polkų sąsajos [Związki leksykog a ii
polskiej i li ewskiej.] Językowe i kul u owe dziedzic wo Wielkiego Księs wa
Li ewskiego. bydgoszcz: Wydawnic wo uniwe sy e u Kazimie za
Wielkiego, 158166.
u bas D. 1996: Ma yno Maž ydo aš ų žodynas, Vilnius: Mokslo i
enciklopedijų leidykla.
Vi kauskas V. 2006: Lie u ių kalbos žodyno aisymai, Vilnius: lie u ių
kalbos ins i u as.
Vi kauskas V. 2010: Alémomi lie u ių kalbos žodyno aisymai.
Lexicog a ia e lexicologia 2. Vilnius: ins i u o da língua Li uânica, 114122.
Zaba skai ė J., Nak inienė G., Šepe y ė-Pe okienė . 2006: Elek oninio
Lie u ių kalbos žodyno ( . IXX) p imei a edição. P ace