scieee Open visual document viewer

Elektroninio „Lietuvių kalbos žodyno“ naujovės

Gertrūda Naktinienė

Full text

92 Logos Cul u a | 85 GERTRŪDA NAKTINIEN ins i u o da língua li uana Ele NINIo LIETUVIŲ KALBOS ŽODYNO NauJoVs ESMINIAI VOODŽIAI: leksika, pala aynas, ele ônico a ian e, aisymai, papildymai, a osena, no minimas. do ins i u o leksikog a is do idioma lie u ios é con inusiado um dos mais impo an es abalhos ilologias Li uães Dic ioná io do idioma Lie u ių. Es e dicioná io a ian e ele ônico, à sociedade li emen e acessí el desde 2005 m. junho 22 d. ende eço www.lkz.l , em mui o lei o ojos. Ele ecebe e de a aliações posi i as, e comen á ios e deseja imen os. O ocodynho p ecisa-se, busca-se no as, lei o es mais cla os e con enien es de possibilidades de ap esen ação lexica. PI Mas LIETUVI KALBOS ORDYNO Elek oNINIs Va IaN as IN E NE E imp usdin inis in ešim ies omos Lie u ių kalbos žodynas ( oliau lKŽ) oi p epa ados se e in emeios: kei ėsi diccioná io composição e edagação p incípios, oco eu e o ma de esc i a e sky ybos. po an o, p epa ando a p imei a edição ele ônica os ex os o am edi ados e adap ados. Dado que sob e lKŽ aisimos já oi esc i o e dado não poucos exemplos conc e os (Nak inienė 2005: 191204; Zaba skai ė, Nak inienė, Šepe y ė-Pe okienė 2006: 241 247), aqui desc eend emos apenas a mais impo an e di eção dos aisismos da p imei a edição. A p imei a edição ele ônica, em compa ação com o li o o iginal, di e encia-se nes es aspec os undamen ais: • a mių e elhões esc i os pala as e suas o mas pô em consonância com os mais ecen es esul ados de pesquisas lingüo y icas. • E oneamen e ansponidos a igos de pala as analisa , seus ilius aciniai exemplos pô em co eção e ans e i a co esponden es a igos de pala as. G. NaK INIEN. No idades do ocabulá io ele ónico de língua Li uânia 93 • Nuosekliei sepa a ki čiuo i e não ki čiuo i on es, co igidas aki aizdžios ki čiação e os. • Co igidas e e ências de a ian es e signi icações de inições pa a o i pala as, que ago a são conside adas e os de linguagem. • abandonada de algumas de inições de pala as da ex-a aliação so ié ica. • ab e ia u as compendiadadas de aco do com sua ap esen ação nos úl imos olumes lKŽ. in oduzi no as ab e iunimas: so . (= so ie inė ealija, so ie izma); dk. (= à língua a ual adap ada da pala a in e miná el ly is). • Como no os i ula es pala as são ap esen adas no adas mais a de em omos ilus acá ios exemplos es i em, só p epa ando anks esnius omus ka o ekoje ainda e em ou pe klaidą neiškel i pala as. • lKŽ IX omos ex os de o og a ia e ce iba eo ganizada de aco do com as eg as ago a igen es. • uni icado azeologismos ag adamen o. • endo em con a as peculia idades da p epa ação de publicação ele ónica o am adap ados lexicog a icos ap esen ação e o ma assun os (zenklai, on es), co igidos alguns apacen an es leksikog a ních a igos es u u ais e layou de dados inconsodidades. do diccioná io da língua Li uânia p imei o i ensinho da edição ele ônico pódalão kū ė Vy au as Zinke ičius lKŽ eks ų s uk inių elemen ų au oma inio a econhecimen o bei kon e a imo į idne dane s uk ū as p og aminę į angą (Zinke ičius 2004, 2007) e E aldas ože ai is lKŽ da abase pilimo, sua ges ão, p og amas de busca de in o mações bei p es ação aos usuá ios. Mui as pessoas egozijam e ap eciam es e diccioná io bem como sua e são ele ônica. po ém como is o a pa i de espol as, esc i os esc i os lKŽe si e da In e ne Nuomonių sky elyje, de pe gun as, ap esen ados do dicioná io ap esen ações, chamabucias ele one, ca as e pessoais pokalbių, dicioná io usuá ios en en am e com di iculdades. Es u u a do ocodyno ão complexa, ais dados abundús e di e sos, que mui as ezes lei o ojos ne ilologos di icil pe cebe in o mação, pasigendama habili ação usa á iosi iapusius, di e sosalypiais lKŽe dados. No espaço i ual, susi ašinando com os isi ado es do si e, oco e um ce o diálogo, execu a-se sh e ėjiška a i idade, execu a-se abalho de popula ização da ciência. Jun amen e acúmula-se in o mação sob e di iculdades le an ando modos de ap esen ação do ocódino. sob e lKŽe unciona imen o em si e e e ocâmpio com seus isi an es já es á esc i o em algumas publicações (ž . Nak inienė 2006; Забарской тэ, Накцiнене 2007). 94 Logos Cul u a | 85 a NauJIN a EELEK oNINIo LIETUVI KALBOS VOODYNO VERSIJA IN E NE E a ualizada e são publicada 2008 m. asa io mês diccioná io pako igado, que ki čiuo as le as ossem egula men e ap esen adas usando usando á ias na egşclês. co igi di os edi o es e do si e no ados po isi an es. Naudo asi Kalbos pa a imų knygele Leksika: Skolinių a ojimas (s e imybės, in e pau inie žodžiai) (KP4 2005), ou os no os eo iniais e abalhos de p á ica de linguagem. oi p ecisado a a aliação de no miedade de pala as de i ulação, po exemplo: bukie as, dynė ( . p. a ian ai dynia, dynis, dynys) e . . ago a ma cados sinallu x, que signi ica que essas pala as comuninha língua ne eik ini. Guiando-se pelos dados disponí eis, oi di ecionada o e a de p io idade das a ian es de ki čiação, po exemplo: cinãmonas (1), ci namò nas (2), cinamõnas (2) subs i uído em cinamònas (2), cinãmonas (1), ci namõ nas (2) (ž . Fig. 1). 1 PaV. Daik a a džio cinamònas e seu a igo de a ian es de ki čiação em e são a ualizada do dicioná io ele ônico da língua Li uânica, p epa ando uma e são a ualizada do dicioná io, jun amen e oi iniciada a c ia Nacionalinė leksikos duomenų bazė (Zaba skai ė 2007; Zaba skai ė, Nak inienė 2010), assim o am p epa ados no os ins umen os pa a di idi o ex o do dicioná io em es u u as dalimis (2008) segundo o segundo lançamen o ele ônico. LIETUVIŲ KALBOS ŽODYNO aN as ElEK oNINIs lEIDIMas Es es anos p epa ado lKŽ2e, que se á dis ibuído g a ado em a min uką. Nele, quan o possí el, é le ada em con a a ap o ada pela Comissão Es adual de Lí u ias da língua ki čiação G. NaK INIEN. No idades do diccioná io ele ônico da língua Li uânia 95 e ecomendações de a aliação skolinių, Vy au o Vi kausko no li o Lie u ių kalbos žodyno aisymai (2006) e no seu a igo Papildomi lie u ių kalbos žodyno aisymai (2010) publicb us abejo inų anspona imo a ejų komen a us, ki us naujus eo inius i kalbos p ak ikai ski us da bus. lKŽ2e o ganizado es o am ú eis Jono Šukio, Klemen inas Vosyly ės, Viole os Če niu ės, ou os colegasų, si es da in e ne www.lkz.l isky ojos conc e as obse ações sob e ex o do dicódino. na p epa ação da segunda edição ele ónica, os ex os da sua p imei a edição a ualizada (2008) o am p ecisados nos seguin es aspec os p incipais: • Adicionalmen e edigia XVIXX omos ex os, que na p imei a edição o am conside ados po um ce o exemplo de odos os omos ex o do dicioná io unidão. • ei a edi o ial e co ek ú icas co ecções em odos ou os omos ex os co igi obse ados ne ikslumai. • Quan o pe mi e complexa des e diccioná io sanda a, conside ada em no as conclusões de abalhos eó icos e no ma i os. Pa ašy a no os a igos, cujos exemplos as a em a igos ou de inições de ou as pala as, mas pa a eles a igos sepa ados an e io men e não o am su o mulados, pois p epa ando espec i os omus ka o eko ainda ne u i ada seus dados. po ém, segundo complemen amen os ka o eca ou no as on es es e eno me olume de ei o a é ago a não es a a p eenchido. U ilizando lKŽ no a qui o p incipal con idos dados esc e e ais a igos de pala as o madas como sk ebas, sk ibas, s ibas, s ibi elis, s ibokas e . . como base de es animidade no discu so das populações, quando p epa ando os co esponden es omos lKŽ (XI 1978; 1981; XIII 1984) eles não pode iam se publicados, pois as p óp ias pala as e suas e en es ilus adas es i icam os sakões e a in e p e ação dos anos pós-gue a, con a iamen e ao que é ca ac e ís ico do so ie mecio o icialmen e de endem as pala as do agedies. Po exemplo: s bas, -ė smob. (2) DŽ2, (4); K.saj, š šnek. ginkluo auxilibinis a da milição so ié ica 19441954 m.: s iba miškiniais pa si engia, ie ė s ibas, nesup asi, nė ka ie onde ai, nė ko que sdb. Miškinių s ibai nesigailėjo, exklada a eles como malkas sp. ^ O que aqui laks ai kap s bas? Š n. a ažiuoja , aikai, kai s iba: g ei g ei , nė[ a] kada, ažiuojam! Jd. Kad não s ibùkai, i[ ] mies elin miškiniai bū [ų] a ėję Mžš. (lKŽ2e) 96 Kalbos Kul ū a | 85 s ib elis ( us. иcтpeбитeль) sm. (1) šnek. s ibas: sykį aka e a dei eio s ib elis e me disse com ele i Plšk. segunda noi e a aps a é s ib eliai casas e esška o mškininkų Plšk. o am bandi os, susi ė ė ma paskiau ujau s ibi eliai Pl . Aqueles odos s ibi elhos lá saí am co endo po esse pas o Š s. (lKŽ2e) s ibõkas sm. (2) Pl , Žg šnek. s ibas: s ibõkai encon ou miškinių slap inę K n. I s ibõkams ago a não kažin quem caminš inė i po ja das sln . a edu ga om nu daqueles a ai s ibõkų i lupos, i mūšos Jd . Vazio ( ėmė) esposais, demonios abalha a quan o aqui daqu [e a] s ibõkų! K š. (lKŽ2e) pa ág a os sepa ados dis inguidas não só pala as signi ica i as, mas e signi ica i os onsal iai, smulkioji au osaka, azeologizmai, a igos iduje pa yškin uoju š i u pa eik i pala as. Nas lis as de paieškos do dicioná io e sepa ados a igos adicionalmen e incluídas p incipais a ian es de azeologisms, ca ac e a džių be a dės giminės o mas, ca ac e a džių e eiksmažodžių a igos ap esen ados an e eiksmiai e k . Po exemplo, à lis a paisejada adicionalmen e incluída o ma de be a dês giminês azulna, p é eiksmiai azulnai, mėlynyn, azeologizmai mėlynos dienos apie sunkų gy enimą, mėlynas k aujas apie kilmingą osobį, mėlynas spaugas p aga o auplės (a kų liga) e azeo logizmų mėlynas akmuo (akmenėlis, kūlelis, kūlis) a ian e mėlynas akmuo a io sul a as (ž . 2.). sem isso, is aisius ansponamen o não o a igo em seu luga likę sakiniai Mėlenai žydi (salan ai, K e ingos .), Mėlenai p i ūky a oba (Ša ės, skuodo .) do a igo mėlynas expo pa a seus ik ąjį mėlenas. Adicionam-se paieškinhas pala as e azeo logizmai paieškos są ašuas ma cimi pakel u sinal do pluso. isso ajuda a sepa a nessas lis asšues o mados adicionais homonimus ( . p. homog a us, homo o mas), que no ocodyne nepažymė i nume ais. Po exemplo, plu aliskai inis daik a a dis bal ai bl ai iena indoeu opiešu šakų li au iai, la iai, p ūsai e k . e bal ai+ p ie eiksmis bal a a igo ca ac e a džio bl as. No ocodínio a igos podem se pesquisados usando dois modos de paeseškos ( eiksenos): simples paieška (pagal pala a ou azę) e especialąja paieška (págulas de consul a ce a sequência, cons i uída po le as e subs i uição de símbolos). Į ai ių duomenų (su umpinimų, neki čiuo ų žodžių i azių) pode-se p ocu a abe ame dicodyno s aipsnio eks e, o que é mui o p a a u, quando p ecisa pe žiū ė i longus plačiai a ojamų žodžių s aipsnius. Ve dyno ex o sob e abb e iações e sinais in oduzidos pelės žymeklį exclude-se suas explicações. su u inamen os lis as pa a es e p opósi o adap a am Ge ūda Nak inienė e Zi a Šimėnai ė. in oduzidos pelės žymeklį nas p incipais pa es es u u a-nis do diccioná io a igo in oduzidos os seus í ulos: homonimo numbe is, an aš i- G. NaK INIEN. No idades do ocabulá io ele ônico da língua Li uânica 97 nis pala a, paan aš inis pala a, ki čiuo ė, signi ica i os g upo numbe is, signi ica i as numbe is, signi ica i as aškinimas, signi ica i as a spal is, smulkioji au osaka, azeologizmai e k . c iada de á ios ou os pa obulinamen os, que pe mi e ocabulá io men ą caupiamas olha ė ų naudo is g eičiau i pa ogiau, pa yzdžiui, pasi inkus a i inkamą meniu ele- pala as lis a, é possí el aumen a ou eduzi o ex o do a igo do ocabulá io, g a a aides lie u iškas sem cla ia ū as e k . O dyno p og ama unciona Mic oso Windows, Mac OS X e Linux nos sis emas ope a i os. segunda edição edaga o: ona Kažukauskai ė, Ge ūda Nak inienė, i u ė Pe okienė, lijana Puzinienė, Vilija agaišienė, Zi a Šimėnai ė, angelė Vilu y ė. Cien í ico consul o Vy au as Vi kauskas. Ve dyno exus compu ado e iu a ou Dana s akienė. Zodyno ele ônico pa idalą kū ė linas Valiukas. Duomenis digi ino e es uc u ino E aldas ože ai is e Vy au as Zinke ičius. sem o p óp io ocodyno, pa a a lembin uká es á g a ado bas an e comple ous ilus iado conhecynas, ao qual o ocodyno desc i ą Ge ūda Nak inienė, p og ama desc i ą linas Valiukas pa eng. 2 PaV. P ie eiksmio mėlynai paieškos ezul a as būd a džio mėlynas pa e do a igo com es e p ie eiksmiu Lie u ių kalbos žodžio segundo edição ele ônica 98 Lingbos Cul u a | 85 Elek oNINIo LIETUVI KALBOS VOODYNO PaPIlDYMaI O dicioná io ele ônico do dicioná io de línguas li uanias ( . IXX, 19412002) é o p incipal ezau o da língua li uana, uma a iedade de léxico, ab angendo ce ca de 1000 exemplos de on es: desde XVI a. on es esc i as e léxico de a minas, sis emicamen e kaup os de 1902 a 2002 m. (Pa a mais on es l.K. e Shimenai e 2007; Šimėnai ė 2010; Šimėnai ė, Zaba skai ė 2011). imp ensdin ico a ian e des e dicódino oi p epa ado usando 4,5 mln. unidades de ka o eka, po ém g adualmen e acumulada 0,5 mln. unidades de suplemen ymų ka o eka ainda nãousado. al ipo de diccioná ios, qual é 19412002 m. publicado dicioná io da língua Lie u ių, são nebaig iniai, eles cons an emen e p eeno iam, co igí eis, pe žiū imi (plg. simpson 2009: 46). sepa ados omai do dicioná io o am p epa ados em á ios pe íodos: muda am-se os edi o es-che es, ou o ci cuns âncias poli icas, opinião da sociedade pa a a língua e seus alo es. Sociomenê mui o in e esa lKŽ apildymai, isi an es do si e da in e ne pasigenda de á ias pala as, que p epa ando espec i os omus ainda não ha ia espali ę ou não oi acumulada su icien emen e seus dados a osenen. Ac ualmen e o cen o de lexicog a ia pa icipa em Ilgalaikėje ins i ucional cien í ica de pesquisa e expe imen al (social, cul u al) p og ama de desen ol imen o, e uma das mais impo an es a e as é p epa á-los dicioná io ele ônico a ian e do dicioná io da língua Li uânia. isso pode se ealizado só cuidadosamen e a aliando o ocabulá io da língua Li uânica e seu a ian e ele ônica do léxico dados comple os. o p incipal p oblema é que na esc i a de no os omos de dicioná io de língua Li uânica, o am usados dados de on es ecém publicadas e cons an emen e p eenchidos ka o eca, po an o di e e mui o a ex ensão do léxico dos omos an e io es e pos e io es e suas on es (За- бар скайте, Нактинене, Шяпятите 2005: 340355). Po exemplo, en e G le a de a igos (III ., 1956) não há a mių žodynų leksikos, pois o p imei o diccioná io a mių oi edi ado apenas 1976 m. Os dados de suplemen ymų ka o ekos (ap oximadamen e 0,5 mln. n .) o am acúmulos depois de que os co esponden es omai já o am edi ados. emos ecém-publicados e a aliados on es his ó icas (Kons an ino si ydo, Jokūbo b odo ski, lau yno I inski e k . diccioná ios, Jono b e kūno, Mikalojaus Daukšos, samuelio Chylinskio Bible, Vol enbiu elio p o ec ed pos ilę, Danieliausino giesmynus e k .), Ma y Kleinas Maž ydo's diccioná io de esc i os (u bas), 1996XVII a.a de sele kinis de esc i os li u ianos (Palionis 2004), e unciona uma base de dados de elhos esc i os [email p o ec ed] analisando K. si ydo pala aynų leksikos ap esen ação maio ia do dicioná io da língua Li uânia (Nak inienė 2012: 14), examina a-se que Li uânia língua dicioná io on e Ju gio amb aziejaus Pab ėžos bo anikos eikalas Taislius augyminis é ki čiuo as (Šepe y ė 2009: 50). Ku iama caixo eca do ocabulá io da língua Li uânica baIGIaMosIos Pas abos Nes e es ágio do abalho não consegue conside a -se em alguns desejada imen os dos G. NaK INIEN. 99 banco de dados de no idades do ocabulá io ele ônico da língua Li uânia, concepção de suplemen os de a ian e ele ônico, ealizadas lKŽ on es pesquisas, suas dados in en o ização (Nak inienė 2009: 3234) e ou os pa engiam abalhos. a ualiza dados e noling is inos da língua li uânica, econs ui nacionalino pasaulė aizdį segundo ex os do diciono da língua Li uânia é iniciada Jolan a Zaba skai ė (2010: 126143). é necessá io e con inua acumula leksiką da língua li uãs, pesquisa leksicog a ia pa imeldą (lau yno I inskio, F yd icho Ku šaičio žodynų lie u iškąją leksiką) e u iliza esul ados das pesquisas lKŽ ele ônico a ian e complemen a . do ocabulá io da língua Lie u ių e sua ka o ekas es u u a e dados complexidade exigem especial p epa amen o, pa i ies, sabe any i sua his ó ia e speci iką, po an o mui o impo an e, que nãou ūk ų ka o ekų conhecimen o, acumimo e Lie u ių kalbos ocabula leksikog a inės mokyklos ęs inumas. usuá ios do ocabulá io da língua Li uânica ele ônico, po exemplo, indica uma de alhada skolinių e imologiją, o nece mais pala as con empo âneas (y in e nacionalinių) de qualque língua especí ica, pa obuli sang ąžinių eiksmažodžių e seus daik a a dinių edinių paie, indica e e ências, da de inições de pessoas, nomes, sob enomes e suas explicações e que as necessidades dos lei o es pa enkins. A mais ecen e leksiką, começė ą consumi depois 2000-ųjų, se á possí el encon a no ins i u o leksikog a ijas cen o da língua li uânica baigiamame ealiza Bend inės lie u ių kalbos žodyne. Šal INIaI lKŽ Dic ioná io da língua Li uânica IXX. a s./ y . ed. J. balčikonis, J. K uopas, K. ul ydas, V. Vi kauskas. Vilnius, 19412002. lKŽe Lie u ių kalbos žodynas ( . IXX, 19412002): edição ele ônica. ed. kolegija: G. Nak inienė ( y . ed.), J. Paulauskas, . Pe okienė, V. Vi kauskas, J. Zaba skai ė. Vilnius: ins i u o da língua li uanas, 2005. [a naujinlKŽ2e Lie u ių kalbos žodynas ( . IXX, 19412002): an as edição ele ônica. ed. kolegija: G. Nak inienė ( y . a e sija, 2008.] P ieiga pe in e ne ą: <www.lkz.l >. ed.), †J. Paulauskas, . Pe okienė, Z. Šimėnai ė, †V. Vi kauskas, J. Zaba skai ė. Vilnius: ins i u o da língua li uãs. [ endição.] 100 Lingbos Kul ū a | 85 lI E a ū a KP4: Linguas conselhos 4: Leksika: skolinių a ojimas (s enimybės, pala as in e nacionais). au o ê e suda y oja D. Mikulėnienė. Vilnius: Móslo e enciclopedijas Ins i u o de Publicação, 2005. Nak inienė G. 2005: lie u ių kalbos žodyno aisymai no a ian e ele ônico. Cul u a da língua 78, 191204. Nak inienė G. 2006: Naujas lie u ios linguagem ocodyno ida. Na i a língua 7, 1115. Nak inienė G. 2009: lie u ios linguagem diccionas XXI amžiuje. Desde Cons an ino Si ydo a é o g ande diódino. eses de ela ó ios de con e ência cien í ica in e nacional. Vilnius, 2009 m. 1920 d., 3234. Nak inienė G. 2012: Kons an ino si ydo pala aynų leksika didžiajame lie u ių kalbos žodyne. in e nacional cien í ica con e ência Kons an inas si ydas leksicog a ías li uãs padinhoinka. P anešimen os eses. Vilnius, 2012 m. maio 1011 d., 14. Accesso po in e ne : <h p://www.lki.l / LKI_LTimages/Naujienos/20120503%20K%20Si ydo%20kon %20 ezes.pd > ( isualizado em dezemb o de 2012). Palionis J. 2004: XVIXVII a. lie u iškų aš ų a ankinis ā dynas, Vilnius: Mokslo i encyclopedijų leidybos ins i u as. simpson J. 2009: he s o y o he ox o d English Dic iona y oday. Desde Cons an ino Si ydo a é o g ande diódino. eses de ela ó ios de con e ência cien í ica in e nacional. Vilnius, 2009 m. 1920 d., 46. Šepe y ė . 2009: Ju gio amb aziejaus Pab ėžos Taislius augyminis ki čiuo as Lie u ių kalbos žodyno šal inis. Desde Cons an ino Si ydo a é o g ande diódino. eses de ela ó ios de con e ência cien í ica in e nacional. Vilnius, 2009 m. 1920 d., 50. Šimėnai ė Z. 2010: leksikog a ias li uanas e polkų sąsajos [Związki leksykog a ii polskiej i li ewskiej.] Językowe i kul u owe dziedzic wo Wielkiego Księs wa Li ewskiego. bydgoszcz: Wydawnic wo uniwe sy e u Kazimie za Wielkiego, 158166. u bas D. 1996: Ma yno Maž ydo aš ų žodynas, Vilnius: Mokslo i enciklopedijų leidykla. Vi kauskas V. 2006: Lie u ių kalbos žodyno aisymai, Vilnius: lie u ių kalbos ins i u as. Vi kauskas V. 2010: Alémomi lie u ių kalbos žodyno aisymai. Lexicog a ia e lexicologia 2. Vilnius: ins i u o da língua Li uânica, 114122. Zaba skai ė J., Nak inienė G., Šepe y ė-Pe okienė . 2006: Elek oninio Lie u ių kalbos žodyno ( . IXX) p imei a edição. P ace