Vedinių pateikimo sistemiškumas „Bendrinės lietuvių kalbos žodyne“

D. MURMULAITYTĖ. Systematyczność prezentacji derywatów w „Słowniku ogólnego języka litewskiego” 71 DAIVA MURMULAITYTĖ Lietuvių kalbos institutas SYSTEMATYCZNOŚĆ PREZENTACJI DERYWATÓW W „SŁOWNIKU OGÓLNEGO JĘZYKA LITEWSKIEGO” SŁOWA KLUCZOWE: derywat, słownik objaśniający, systematyczność, wyraz bazowy, artykuł słownikowy. Słownikiem nazywa się nie dowolny, lecz leksykograficznie uporządkowany zbiór wyrazów, dostarczający jego użytkownikowi niezbędnych informacji (KTŽ 240). Słowniki różnią się przeznaczeniem, zakresem, doborem danych, ich charakterem oraz metodą prezentacji, sposobem użytkowania itd. Ze względu na formę zewnętrzną wyróżnia się słowniki tradycyjne (drukowane, papierowe) i elektroniczne; te ostatnie z kolei również dzielą się na dwa rodzaje: skomputeryzowane słowniki drukowane (elektroniczne wersje słowników papierowych) oraz oryginalne słowniki elektroniczne stworzone na podstawie baz danych (Jakaitienė 2005: 38–40; 293–296). Prawdopodobnie najważniejszą cechą łączącą wszystkie słowniki jest systematyczność. Systematyzacja leksyki jest jedną z funkcji współczesnej leksykografii praktycznej (Морковкин 1993: 37). Zwłaszcza w leksykografii elektronicznej, opierającej się na bazach danych, systematyczność jest jedną z podstawowych zasad leksykografii i głównych wymagań stawianych dobremu słownikowi. Systematyczna powinna być zarówno mikrostruktura, jak i makrostruktura słownika. Do tej ostatniej należy także sposób prezentowania haseł – w odrębnych artykułach czy przez włączanie derywatów w takiej lub innej formie do artykułów haseł podstawowych (Jakaitienė 2005: 35). W słownikach objaśniających (częściej drukowanych, a także w ich wersjach elektronicznych) przyjęte jest prezentowanie niektórych derywatów, zwłaszcza regularnych, w artykule hasłowym (który często nazywa się także gniazdem, choć bynajmniej nie jest ono gniazdem słowotwórczym hasła, ponieważ przedstawiane są w nim nie wszystkie derywaty hasła i nie ukazuje się wzajemnych relacji tych derywatów). Do artykułu innej (podstawowej) jednostki leksykalnej włącza się: • abstrakty czasowników i rzeczowników – nazwy czynności i cech, • nazwy wykonawców czynności lub posiadaczy cechy rzeczownikowej, • przysłówki, Oto kilkanaście przykładów z różnych objaśniających słowników języka litewskiego. Wynika z nich, że w tym samym artykule 72 KULTURA JĘZYKA | 85 • czasowniki zwrotne i rzeczowniki, • zdrobnienia, • słowa z przeczeniami itp. może znajdować się kilka rodzajów włączonych derywatów (w przykładach zostały one podkreślone1): gérti, gẽria, grė 1. pić płyn, gasić pragnienie: Krowa pije z wiadra. P. wodę, mleko. P. kubek (z którego pije). Woda pitna (którą się pije, nadająca się do picia). ǁ przen. : Pić kurz, dym, smród (oddychać). Tytoń (wciągać nosem, zażywać). 2. spożywać napoje odurzające, upijać się: Kiedy niepijany, to dobry człowiek. On jeszcze pije. 3. wciągać, wysysać; przenikać, wsiąkać: Gąbka wchłania wodę. Wiatr przewiewa na wskroś. | zwr. : Woda szybko wsiąka w piasek. ◊ G. просит (о дырявой обуви). угощjǁас, ~a сущ. (1) угощkǁас, ~ė сущ. (2) угощмас (2) угощмасис (1) [DŽ6e]; дышáть, дыши́т, ды́шал гл. (1) (кто) вдыхать и выдыхать: В ко́мнате мно́го ды́ма, не́чем дышáть. ° Он тяжело́ дыши́т. • отриц. nie oddychać oddychanie rzecz. czas. (1,1) [MLKŽ]; słuchać, słucha, słuchał czas. nieprzech. K; SD343,279, R, BPII157, M [...] 4. zwr. zgodzić się, uzgodnić: Ojciec z dziećmi nie słucha się Rm. […] [LKŽe]; jasny, ~a (3) 1. dobrze widoczny, jasny, pogodny: ~e światło. Á. niebo. 2. dobrze widzący: ~e oczy. 3. łatwo pojmowany, zrozumiały: Á. tekst. Á. wymowa. Á. pytanie. ~e jak dzień. ~e jak na dłoni (bardzo jasno). 4. łatwo pojmujący: Á. umysł. ~a głowa. ~iai prv.: ~iai švietė mėnulis. Viską ~iai išdėstyti. ~ỹn prv. ~ýbė (1) ~ùmas (2) [DŽ6e]; mãžǁas, ~à (4) prš. d i d e l i s. 1. mały pod względem objętości, rozmiaru (wysokości, długości, szerokości): M. dziecko. ~os ziemniaki. Pokój, ogród, miasto. Człowiek ~o wzrostu. Strumyk M. On jest nieco ~ėlèsnis. Jakiż on ~utùkas, ~utlis, ~utėláitis! Wybiegł z ~, nie dogonił dużych (przysł.). 1 Przy cytowaniu haseł słownikowych stara się zachować ich oryginalną formę, pominięte części haseł oznacza się [...]. D. MURMULAITYTĖ. Systematyka prezentacji derywatów w „Słowniku ogólnego języka litewskiego” 73 2. mający niewiele lat, niedorosły: Dzieci są jeszcze ~. Pozostawił ~iukùs, ~utėliùs jak wróble. Oddaj nóż, nie bądź m. (nie drażnij się). 3. nieliczny: M. oddział. ~à rodzina. Czyż jest tu ~a pracy! Z dużej chmury m. deszcz (tts.). 4. niezbyt silny, słaby: L. chłód. L. ból. 5. nieważny, nieznaczny, nieistotny: ~à błąd. ~à darowizna. ~ zasługi, osiągnięcia. ~à bieda, że nie umiesz – nauczysz się. 6. który ma nieznaczną pozycję społeczną: Będąc L., nie mierz się z wielkimi panami (przysł.). ◊ Bez ~a czego (prawie, niemal). ~a co (nieważne, nic nie znaczy). Być ~esniám (ustąpić). Daug ~a (mniej więcej). ~a przysł. ~ỹn przysł. : Zdrowie idzie ~ỹn (pogarsza się). ~ùmas (2) [DŽ6e]; trob rzecz. żeń. (3) [...] 1. [...] budynek mieszkalny, chata: [...] Gyvenamoji trob NdŽ. [...] Przy lesie była chatka Sk. Mieszka on w małej chatce Kb. [...] Chatę sklecił – zaraz się zawaliła, rozpadła i zgniła Yl. [...] Kazimierzowi trzeba dać [część], żeby postawił sobie chatę Krt. Dostała z ojcowizny ziemię i postawiła sobie taką chatynkę Pln. [...] Zagarniaj te ziemie, jak daleko zdołasz, tylko nie zburz mojej chatki Pžrl. Było kilka chatek, a teraz się rozrosło, miasto stało się duże Vdk. Przycupnięta chatynka Šts. Trobulãlė (pogard.) Šts. Toki oto chatynkę postawiono Lž. Tutaj postawił sobie chatkę Alv. [...] Staruszek postawił chatynkę DrskŽ. Postawiłem sobie chatynkę na wodzie JD20. Najmniejsza chatynka KlvrŽ. Posłańcy mieli przed oczami po prostu śmiesznie małą, niczym zagroda dla gęsi, kwadratową chatynkę Vaižg. [...] [LKŽe]; rozpuszczalny, ~ (4) 1. łatwo rozpuszczający się: Nierozpuszczalne domieszki. Kawa ~ (~ióji). 2. który szybko, łatwo się topi: Tłuszcz – t. rzecz. ~ùmas (2) [DŽ6e]. W słownikach innych języków również zwyczajowo włącza się różne derywaty do artykułów haseł podstawowych. Zawierają one także niewymienione rodzaje haseł włączonych, zależy to od gramatyki i właściwości słowotwórczych konkretnego języka – na przykład w słownikach języka rosyjskiego i polskiego w artykułach czasowników dokonanych nierzadko podaje się również czasowniki niedokonane. Kilka przykładów: līdzīgs -ais, līdzīga -ā, īp. ; podobne warunki 1. Taki, który ma w przybliżeniu takie same właściwości, cechy jak (ktoś/coś) inny/innego. Córka jest podobna do matki. Podobne charaktery. Mają podobne głosy. Podobne warunki geograficzne. 2. Równoważny, odpowiadający (zwykle wzajemnie). P. partner. Rozmawiać jak równy z równym. // Równy (pod względem wielkości, wartości). Pokroić tort na równe części. Podzielić równo. Równa suma pieniędzy pot. – suma pieniędzy, która dokładnie odpowiada wartości płatności. ◊ równość v. rzecz. [MLVVe]; 74 KALBOS KULTŪRA | 85 ābOLS v. Ābeles auglis. Sulīgs, salds, skābs, sārts ā. Ābola serde, sēklas, miza. Ābolu sula, ievārījums, kompots. Žāvēti āboli. Sārts kā ā. – tāds, kam ir veselīga krāsa, ar veselīgu sārtumu (parasti par vaigiem, seju). Acs ā. – acs galvenā sastāvdaļa, apaļš ķermenis acs dobumā. ◊ Przyczyna sporu. – przyczyna sporu./ jabłuszko, -szka; jabłoneczka; jabłuszko. [LVV]; ДЕД, -a; m. 1. Ojciec ojca lub matki. 2. разг. Stary człowiek, starzec. 3. lm. : dziadkowie, -ów. Ludzie żyjący w dawnych czasach, przodkowie. Dziadkowie i pradziadkowie; ojcowie i dziadkowie (przodkowie). [...] < Dziadka, -i; lm. dop. -dokument, celownik. -dokumentom; rodz. pieszczotliwa (1–2 znaczenia). Dziadkowy, -a, -e. Dziadowy, -a, -e. Dziadkowski, -a, -ie. Sposób D. (stary, sprawdzony). Dziadek, -dka; m. pot. (2 zn.). Diedulia, -i; m. Zdr. (1–2 zn.). Diedulin, -a, -o. Dziadek (zob.). Po dziadkowemu, przysł. [БТСРЯ]; СЛОВА’РЬ, -я’, м. 1. Собрание слов (обычно в алфавитном порядке), устойчивых выражений с пояснениями, толкованиями или с переводом на другой язык. Толковый с. Энциклопедический с. Фразеологический с. Двуязычный с. Терминологический с. Словари синонимов, омонимов, антонимов. С. морфем (толкующий значимые части слов). 2. ед. Совокупность слов какого-н. языка, а также слов, употреблённых в каком-н. одном произведении, в произведениях какого-н. писателя или вообще употребляемых кем-н. Богатство русского словаря. Поэтический с. Пушкина. Он изъясняется по-английски с трудом: его с. очень беден. ǁ уменьш. слова'рик, -а, м. (к 1 знач.). ǁ прил. слова'рный, -ая, -ое. Словарная статья (главка словаря, посвящённая отдельному слову или фразеологизму, вынесенному в её заглавие). С. запас. [ТСОШ]; СТРО’ИТЬ 1, -о'ю, -о'ишь; -о'енный; несов. 1. что. Возводить, создавать какое-н. сооружение, здание, а также конструкцию, машину. С. дом. С. плотину. С. корабли, локомотивы. Ломать - не с. (посл.). 2. что. Созидать, создавать, организовывать. С. новый быт, новую жизнь. С. своё благополучие на чём-н. С. семью. 3. что. Мысленно создавать. С. планы. С. разные предложения. С. гипотезу. С. себе иллюзии. 4. что. Организовывать, основываясь на чём-н. С. доклад на точных данных. С. свою тактику на чём-н. 5. что. Выражать, формулировать. Правильно с. фразу. С. систему доказательств. 6. что. Вычерчивать на основании заданных размеров (спец.). С. треугольник. С. усечённый конус. 7. что. Делать что-н. (в соответствии со знач. следующего далее существительного) (разг.). С. гримасы (гримасничать). С. глазки (кокетничать, играя глазами). С. рожи (гримасничая, придавать лицу какое-н. неестественное выражение). 8. кого (что) из кого. Представлять, изображать себя или кого-н. кем-н. (разг. неодобр.). С. из себя простака, дурачка. С. из ребёнка вундеркинда. ǁ сов. вы'строить, -ою, -оишь; -оенный (к 1 знач.), постро'ить, -о'ю, -о'ишь; -о'енный (к 1, 2, 3, 4, 5 и 6 знач.) и состро'ить, -о'ю, -о'ишь; -о'енный (к 7 и 8 знач.). ǁ сущ. стро'йка, -и, ж. (к 1 знач.), построе'ние, -я, ср. (к 1 устар., ко 2, 4, 5 и 6 знач.) и постро'йка, -и, ж. (к 1 знач.). ǁ прил. строи'тельный, -ая, -ое (к 1 знач.). С. сезон. Строительные материалы. Строительная площадка. [ТСОШ]; D. MURMULAITYTĖ. Systematyczność prezentacji derywatów w Słowniku ogólnego języka litewskiego 75 kabaret 1. «spektakl satyryczno-rozrywkowy; także: lokal, w którym odbywają się takie spektakle» 2. «absurdalna lub surrealistyczna sytuacja» • kabaretowy • kabaretowość • kabarecik • kabareciarz, kabarecista [SJP]; pacha 1. «wgłębienie między wewnętrzną stroną ramienia a bokiem klatki piersiowej» 2. «otwór na ramię w ubraniu; także: część ubrania znajdująca się w miejscu wgłębienia pod ramieniem» • pachowy • paszka [SJP]; spić dk Xa, spity – spijać ndk I, ~any 1. «upić kogoś do nieprzytomności» 2. «pić, zebrać płyn, zwłaszcza jego górną warstwę»: Ptaki spijały rosę z listków. spić się – spijać się « upić się alkoholem, być pijanym» [NSJP]; at·ten·tive [...] adj. [...] 1 paying attention; uważny 2 troskliwy, uprzejmy, oddany itd. [troskliwy mąż] – syn. t r o s k l i w y – uważnie, troskliwie przysł. – at·ten´tive·ness n. [WNWD]; fryzura [...] rzecz. specjalny sposób uczesania, często charakterystyczny i modny – fryz´jer´stwo rzecz. – fryz´jer rzecz. [WNWD]. Z przykładów wynika, że derywaty są włączane do artykułów haseł podstawowych poprzez prezentowanie ich: • jako odrębnego leksemu (np. czasowniki zwrotne), • jako odrębnego odcienia znaczeniowego (np. czasowniki zwrotne), • w ilustracyjnych przykładach użycia (np. zdrobnienia, wyrazy z negacją), • na końcu artykułu, po wszystkich informacjach o haśle (np. abstrakty czasowników i nazw, nazwy wykonawców czynności, przysłówki); czasami (częściej w słownikach elektronicznych) są one zapisywane od nowej linii. W Instytucie Języka Litewskiego, stosując nowe metody, kończy się opracowywanie Słownika Ogólnego Języka Litewskiego (dalej – BŽ), w którego koncepcji akcentowana jest zasada systemowości (Liutkevičienė 2010: 141). Stara się jej przestrzegać również przy podawaniu derywatów, które pod względem samodzielności leksykalnej są równorzędne z innymi hasłowymi jednostkami leksykalnymi. Dlatego informacje o nich muszą być nie mniej wyczerpujące, różnorodne i dokładne, czego nie da się osiągnąć żadnym ze wspomnianych sposobów włączonego podawania derywatów. A zatem: • abstrakta (np., miáuktelėjimas, priglaudmas, paskiẽpijimas, broliã vima sis, audringùmas, aukštýbė, brangýbė, brolỹstė), 76 KALBOS KULTūRA | 85 • deminutyvai (pvz., ausẽlė, balandlis, namùkas), • prieveiksmiai (pvz., áiškiai, nuoseklia, aiškỹn, garsỹn), • nazwy wykonawców czynności (np., griežkas, áuklėtojas), • wyrazy zawierające negację (z wyjątkiem czasowników, np., nedarnà, nedaũ ge lis, neddelis, neblõgas, nebloga, negiñčijamai) oraz inne derywaty (z wyjątkiem czasowników zwrotnych i nieczasowników z przedrostkiem) podaje się analogicznie do wszystkich innych jednostek leksykalnych BŽ, tj. poświęca się im osobne artykuły. W nich derywaty wyodrębnia się jako hasła, a zatem trafiają one do alfabetycznego szeregu wszystkich jednostek leksykalnych i są zwyczajowo odnajdywane2. Systemowość zachowuje się również w przedstawianiu informacji o akcentowaniu derywatów – podobnie jak w przypadku innych rzeczowników i przymiotników, wskazuje się ich typy akcentuacyjne; należy zauważyć, że derywaty zdrobniałe zamieszczane hasłowo zazwyczaj podawane są bez oznaczenia ich typów akcentuacyjnych, chociaż te ostatnie często różnią się od typów akcentuacyjnych wyrazów podstawowych, w artykułach hasłowych których zamieszczono derywaty zdrobniałe (zob. cytowane artykuły mãžas, trobà z DŽ6e i LKŽe). W artykułach hasłowych derywatów BŽ na podstawie użycia wyodrębnia się i odpowiednio przedstawia wszystkie przewidziane do podania ich znaczenia, każdą leksemę oznacza się wymaganymi kwalifikatorami gramatycznymi, leksykalnymi, stylistycznymi, dotyczącymi dziedzin użycia itd. oraz ilustruje charakterystycznymi przykładami użycia, ukazującymi ich łączliwość semantyczną i składniową. A zatem informacja o derywatach nie ogranicza się jedynie do odnotowania ich związku z wyrazem podstawowym; dane o derywatach są równie wyczerpujące i różnorodne jak dane o innych jednostkach leksykalnych będących hasłami. Najważniejsze – tylko w artykule hasłowym można przedstawić strukturę semantyczną derywatu, hierarchię znaczeń i ich odcieni, wzajemne relacje oraz związki ze znaczeniami wyrazów podstawowych (w przypadku abstraktów). Hasłowe zamieszczenie derywatu nie wyjaśnia i nie ujawnia jego semantyki (albo wyjaśnia ją niewystarczająco i niedokładnie). Przypuśćmy, że nazwy wykonawców czynności często opierają się nie na wszystkich, lecz tylko na niektórych znaczeniach podstawowych czasowników. Użytkownik słownika nie dowiaduje się tego, jeśli derywat zostaje jedynie wpisany na końcu artykułu hasłowego wyrazu podstawowego, np.: rzeczowniki ėjjas, ėjja, które opierałyby się na 5., 6. lub 23. znaczeniu czasownika eti, można by sobie wyobrazić jedynie jako okazjonalizmy: 2 Podawanie jednostek leksykalnych w porządku alfabetycznym nie jest już tak istotne w leksykografii elektronicznej, ponieważ ich wyszukiwanie wykonuje komputer. Jednak w słownikach drukowanych niektóre derywaty włączone do artykułów haseł podstawowych znalazły się dość daleko od miejsca, w którym powinny być wpisane zgodnie z alfabetem (np. mezgėjas, -a, mezgimas i mezgimasis znajdują się między artykułami megzdinti i megztinis, rovėjas, -a, rovikas, -ė i rovimas – między artykułami rautas i rautinis itd. [DŽ4]). D. MURMULAITYTĖ. Systematyczność prezentacji derywatów w Słowniku Ogólnego Języka Litewskiego 77 eti, ena, jo 1. przemieszczać się z miejsca na miejsce pieszo, krokiem: E. keliu. On nie jo, lecz biegł. Tędy ścieżka jest przeznaczona dla pieszych. Ek precz. Idziemy jeść, tańczyć, polować. E. przez drzwi, przez pole, do szkoły, do lasu. [...] 5. jechać: Pociąg, autobus jedzie. 6. upływać (o czasie): Dni, miesiące mijają. [...] 23. być wyświetlanym: Dziś w teatrze wystawiają „Skirgaila“. Dobry film leciał. ◊ Idźże, idźże (mówi się, wyrażając zdziwienie, zaprzeczenie). chodzący, ~a przym. (1). chodzenie (2) [DŽ6e]. Ponadto, pisząc osobny artykuł hasłowy dla derywatu, unika się jego powtarzającego się przedstawiania, por.: bendrýbǁė (1) wspólna rzecz: Języki litewski i łotewski mają wiele wspólnych cech [DŽ6e]; 1 beñdrǁas, ~à (4) 1. należący do wszystkich: Wspólna własność. Wspólna kuchnia. 2. wykonywany, realizowany wspólnie: Wspólna praca. Wspólne życie. Wspólnymi siłami wykonamy. ~óji giminė (gram. obejmuje słowa używane w tej samej formie zarówno w rodzaju męskim, jak i żeńskim). 3. jednolity, podobny: ~ dążenia. 4. zbiorczy: ~à suma. 5. obejmujący podstawy czegoś: ~ojo szkoła kształcenia ogólnego. ~a przysł. ~ýbė (1). ~ùmas (2) [DŽ6e]; bendrýbė rzecz. (1) to, co wspólne, wspólna rzecz, właściwość, cecha: Bendrýbė ir ats kirýbė (fil.). Wspólne cechy języków litewskiego i łotewskiego. Mẽs su tavim bend rý bių nei skirtýbių. • ant. atskirybė, skirtybė. [BŽ]. tùrime dau giaũ Grynieji abstraktai (veiksmų ar ypatybių pavadinimai) BŽ pateikiami nurodant pamatinį veiksmažodį ar vardažodį bei atitinkamą pastarųjų reikšmės numerį, o leksikalizuotieji apibrėžiami ar (ir) aiškinami sinonimais. Pavyzdžiai (dar gali būti redaguojami, nes žodynas nebaigtas rengti): giedójimas dkt. (1) 1. → giedoti 1: Hmno giedójimas. 2. → giedoti 2: Atsibùsti nuo paũkščių giedójimo. bendrininkãvimas dkt. (1) 1. dviejų ar daugiau asmenų tyčinis bendras dalyvavimas nusikaltime: Bendrininkãvimas gãli bti realizúotas neveikimù. 2. → bendrininkauti 2: Keli ieškõvų [atsakõvų] bendrininkãvimas civliniame proce sè. Pro cè si nis bendrininkãvimas. Współudział obligatoryjny [fakultatywny]. 78 KULTURA JĘZYKA | 85 jasność rzecz. (2) 1. → jasny 1: W corocznym orędziu prezydenta zabrakło jasności. Dopóki nie ma jasności, tli się nadzieja. Wyszukaność szkodzi jasności stylu [języka]. 2. → jasny 2: Profesor w podeszłym wieku zadziwia jasnością umysłu. Choroba utrudniła mowę, ale nie jasność myśli naukowej. 3. → jasny 3: Istnieją różne ćwiczenia służące kształceniu wyrazistości wymowy. 4. → aiškus 4: Koks ryto aiškumas – danguje nė debesėlio! 5. → aiškus 5: Ereliai [katės] garsėja regėjimo aiškumu. baikštýbė rzecz. ż. (1) wielka, niezwykła bojaźliwość, tchórzostwo, lękliwość: Co to za bojaźliwość dziecka! • anton. odwaga. Przy nieformalnym przedstawianiu abstraktów ujawniło się kilka problemów, z którymi być może nie spotkano się podczas opracowywania słowników o innej strukturze. Jednym z nich są jednak gramatinės pažymos. BŽ stengiamasi nuosekliai žymėti ne tik daugiskaitinius, także rzeczowniki występujące wyłącznie w liczbie pojedynczej. W gramatykach języka litewskiego stwierdza się, że jednym z rodzajów rzeczowników występujących wyłącznie w liczbie pojedynczej są rzeczowniki oznaczające abstrakcyjne pojęcia, których nie można liczyć (LKG 1965: 175; por. DLKG 1996: 66; Valeckienė 1998: 219). Skonkretyzowane, nabrawszy nowego znaczenia lub nowego odcienia znaczeniowego, mogą być używane również w liczbie mnogiej. Takie użycie jest możliwe także ze względów stylistycznych. Te leksemy, jak wspomniano, w BŽ są podawane jako zdefiniowane lub objaśniane za pomocą synonimów, natomiast derywaty transpozycyjne (tj. takie, w których znaczenie słowotwórcze i leksykalne się pokrywają), czyli innymi słowy czyste abstrakty, odsyłają do leksemu podstawowego. Wydawałoby się, że te ostatnie, nieleksykalizowane, abstrakcyjne nazwy czynności lub właściwości powinny być oznaczane skrótem vns. (liczba pojedyncza), jednak bynajmniej nie każdy leksem abstraktu wyodrębnionego w osobnym artykule można tak oznaczyć3. Nierzadko zdarzają się przypadki, gdy dla leksemu abstrakcyjnego bardzo trudno sformułować definicję leksykograficzną (jest to właściwe dla derywatów transpozycyjnych, dlatego też objaśnia się je odsyłaczowo), a niekiedy używane, brzmiące zwyczajnie, jego formy liczby mnogiej wskazują przynajmniej na rozpoczętą leksykalizację. Po zbadaniu użycia abstraktu czasownikowego bėgiojimas znaleziono mnóstwo przykładów, w których używana jest liczba mnoga tego wyrazu (we wszystkich trzech przewidzianych do podania w BŽ znaczeniach): Chociaż zabawy, spacery czy bieganie poprawiają sylwetkę psa i nie pozwalają mu przybrać na wadze, bardzo ważne jest, aby pies podczas uprawiania sportu się nie przegrzał. Koty to zwierzęta nocne: w dzień głównie się wylegują, a w nocy wszystko się zaczyna: bieganie, miauczenie, zabawy. Regularne poranne bieganie w Londynie, niezależnie od warunków pogodowych. Nie nowość te ich [posłów] biegania z 3 O liczbie mnogiej rzeczowników abstrakcyjnych zob. także dyskusyjny artykuł Ramunė Vaskelaitė Abstrakčiųjų daiktavardžių daugiskaitos vartojimas ekonomikos kalboje ir norma w tym tomie „Kultury języka”, s. 190–215. D. MURMULAITYTĖ. Systematyczność prezentacji derywatów w Słowniku ogólnego języka litewskiego 79 z jednych partii do innych. Za każdym razem, gdy trzeba jechać w delegację, zaczynają się biegania i prośby, żeby ktoś zaopiekował się zwierzęciem. Formy liczby mnogiej abstrakcyjnych rzeczowników mogą być używane w celu wzmocnienia znaczenia, ukazania intensywności, trwania, powtarzania się zjawiska lub konkretnych przypadków przejawiania się cechy albo czynności pojmowanej rzeczownikowo (LKG 1965: 178–181). Ważna jest również semantyka wyrazu podstawowego. Powiedzmy, czynności fizyczne mogą być powtarzane i liczone, dlatego liczba mnoga ich nazw jest częstsza, np. wspomniane bieganie oraz inne abstrakty odczasownikowe występujące w przytoczonych jego ilustracjach (miauczenie, proszenie, chodzenie). Również: Kierowcy nie zdążają dowiedzieć się, gdzie pełnią służbę funkcjonariusze policji, i nie mogą już ostrzegać o tym innych miganiem reflektorów. Niektórzy mieszkańcy wybrzeża mówią, że podczas burzy widzieli około 90 błyskawic. Polka z przytupywaniem. Mam już dość przeprowadzek, chcę mieć własny dom. Jednak abstrakcyjne rzeczowniki utworzone od czasowników oznaczających czynność psychiczną lub różne stany i relacje najprawdopodobniej przybierają formy liczby mnogiej częściej ze względów stylistycznych, a spotyka się je rzadziej, np. : Ile głów – tyle poglądów. Po długich rozważaniach i przemyśleniach dotyczących pracy postanowiłem jej nie zmieniać. Wszystkie twoje plany poszły na marne. Z przykładów wynika, że przy ocenie występowania abstraktu jako rzeczownika w liczbie pojedynczej wiele zależy od semantyki konkretnego czasownika bazowego. W przypadku istnienia przykładów użycia abstraktu w liczbie mnogiej lub przynajmniej wyraźnej możliwości takiego użycia (opartej na przykładach o analogicznej semantyce) abstrakt w BŻ postanowiono tymczasem oznaczać skrótami ppr. l. poj., zwracając uwagę, że zazwyczaj, lecz nie zawsze, używane są formy liczby pojedynczej oznaczonego wyrazu, np.: brangmas rzecz. ppr. l. poj. (2) → brangti: Wzrost cen paliw skãtina nusikals tamù mą. Wzrost czynszu za mieszkanie. Rynek mieszkaniowy Litwy zaczął z czasem drożeć. Na rýnku walút wzròst zanotowáły dolàr amerykański i jé n japońska. narzekanie rzecz. skr. l. poj. (1) → narzekać: Jeszcze jednõ częstym narzekaniem jest brak kultury politycznej. Znudziło nieustanne narzekanie, płakanie i skarżenie się na drobiazgi. Bezgraniczne narzekania i pesymistyczne nastroje stają się cechą narodową. straszenie rzecz. imiesł. l.poj. (1) → zastraszać: Przemoc może być nie tylko fizyczna, lecz także psychologiczna: zastraszanie, groźby, wyśmiewanie się. | zwr. : Histeria, zastraszanie i obrona przed zastraszaniem nie są oznaką godnej postawy. wyjaśnienie rzecz. (1) 1. imiesł. l.poj. → wyjaśnić 1: Objaśnienie znaków. 2. zwr. przech. l. poj. → wyjaśnić 2 (zwr.): Dodatkowe objaśnienie zasad. 3. zwr. przech. l. poj. → wyjaśnić 3 (zwrotny): Niewiarygodne wyjaśnienie. 4. zwrotny. pismo przedstawiane urzędnikowi, w którym wyjaśnia się przyczyny wykroczenia, usprawiedliwia się z czegoś: Z powodu marnotrawienia środków przedstawił wyjaśnienie. 86 KULTURA JĘZYKA | 85 aby ujawnić ich związki składniowe, łączliwość, którą równie dobrze można ukazać oboma sposobami przedstawiania czasowników zwrotnych – zarówno samodzielnym, jak i włączonym. Główne wady włączania czasowników zwrotnych do artykułów hasłowych czasowników podstawowych: 1) większość czasowników zwrotnych w BŽ nie ma form hasłowych (podstawowych); 2) leksemy czasowników zwrotnych nie tworzą między sobą struktury semantycznej, ponieważ artykuły hasłowe podstawowych czasowników prostych są opracowywane według stopnia leksykalizacji czasowników zwrotnych. Z powodu niesystematycznego (mając se išdėstomos ne nuosekliai, iš eilės, o pagal semantinį ryšį su pastarųjų leksemomis; 3) pats įtrauktinis pateikimas yra nevienalytis – keli minėti na względzie cały słownik) przedstawiania czasowników zwrotnych włączone są także ich abstrakty. W osobnym artykule umieszcza się tylko te rzeczowniki zwrotne, które, podobnie jak czasowniki podstawowe, nie mają odpowiedników niezwrotnych, np. džiaugmasis, juokmasis. Inne rzeczowniki zwrotne są włączane do artykułów dotyczących odpowiednich rzeczowników niezwrotnych (a więc w tym przypadku nawet nie do artykułów dotyczących wyrazów podstawowych), a użytkownik nie widzi ich form hasłowych (podstawowych), chyba że rzeczownik zwrotny należałoby również podać w nagłówku artykułu ze względu na odmienny akcent (Liutkevičienė, Naktinienė, Vosylytė 2010: 246). Np.: atnaũjinimas rzecz. (1) 1. → atnaujinti 1: Sen badų atnaũjinimas. 2. → atnaujinti 2: Kompiùterių atnaũjinimas. 3. → atnaujinti 3: Tesmo procèso at naũ jinimas. | sngr. : Lėtnio uždegmo atsinaũjinimas. karščiãvimas rzecz. (1) 1. → gorączkować 1: Gorączka pacjenta trwała kilka dni. Leki przeciwgorączkowe. 2. zwr. → gorączkować 2 (zwr.): Gorączkowanie się na nic się nie zda. bicie rzecz. (2), bicie się zwr. (1) 1. → bić 1: Bicie ręką [pasem]. Byłem sądzony za bicie córki. Nie wolno bić [wychowywać] dziecka. Będziesz mnie bić, nie wejdziesz przez to. Nie tyle bicia, ile krzyku (flk.). | zwr. : Bicie się i przejawianie agresji wskazują na agresywność dziecka. Bijąc się, nastolatkowie wyładowują nadmiar energii. […] 13. zwr. → bić 20 (zwr.): Rzucanie się na naukę [na wyższe sfery]. 14. zwr. → bić 21 (zwr.): Ir k tókiu sàvo mušmusi užgyvena? W późniejszych wydaniach BŽ, zwłaszcza w ich wersjach elektronicznych, od podstawowych czasowników prostych należałoby oddzielić utworzone od nich czasowniki zwrotne. Te ostatnie, podobnie jak ich abstrakty (zwrotne rzeczowniki), również powinny być prezentowane w osobnych hasłach. Wówczas słowa zwrotne byłyby odnajdywane tak jak wszystkie inne jednostki leksykalne BŽ, a zatem także ich dane byłyby systematycznie strukturyzowane. Tylko takie przedstawienie derywatów można byłoby uznać w BŽ za systematyczne. D. MURMULAITYTĖ. Systematyczność prezentacji derywatów w Słowniku ogólnego języka litewskiego 87 w taki czy inny sposób włączane są do BAIGIAMOSIOS PASTABOS 1. Aiškinamuosiuose žodynuose, ypač tradiciniuose, vediniai neretai artykułów hasłowych ich wyrazów podstawowych (lub spokrewnionych). Taki sposób prezentacji występuje nie tylko w słownikach języka litewskiego, lecz także w słownikach innych języków. Najczęściej w artykułach dotyczących wyrazów podstawowych podaje się regularne derywaty (abstrakcyjne nazwy czynności lub właściwości itp.); to, jakie dokładnie, zależy od właściwości słowotwórstwa i gramatyki każdego języka. 2. Uznając derywaty za równie samodzielne jednostki leksykalne jak ich wyrazy podstawowe oraz inne wyrazy hasłowe, należy przedstawiać dotyczące ich dane równie wyczerpująco i dokładnie jak dane dotyczące tych ostatnich. Do tego nie nadaje się łączne prezentowanie derywatów. Dla derywatów należy formułować odrębne artykuły słownikowe. Tylko w ten sposób można ukazać strukturę semantyczną wyrazu i scharakteryzować go pod wszystkimi pozostałymi aspektami (gramatycznym, akcentuacyjnym, stylistycznym, związanym z dziedzinami użycia itd.). 3. W koncepcji słownika ogólnego języka litewskiego akcentuje się zasadę systemowości. Stara się jej przestrzegać również przy prezentowaniu derywatów. Nie udaje się to we wszystkich przypadkach, ponieważ słownik zaczęto opracowywać jako tradycyjny, drukowany. Gdy jego opracowanie weszło w etap końcowy, zmiana metody przedstawiania niektórych derywatów nie jest racjonalna. Jednakże derywatów uwzględnianych w artykułach nadrzędnych nie powinno pozostać w późniejszych wydaniach BŽ, zwłaszcza w ich wersjach elektronicznych, przy opracowywaniu których powinna zmienić się również struktura danych BŽ. 4. W BŽ odrębnymi artykułami będą prezentowane abstrakta czasownikowe i imienne, deminutywy, wyrazy z negacją (z wyjątkiem czasowników). Czasownikowe derywaty przedrostkowe z przedrostkiem ne-, aby nadmiernie nie zwiększać objętości słownika, na razie pozostawia się w artykułach czasowników podstawowych. Przedstawianie czasowników zwrotnych i rzeczowników również pozostaje niejednorodne; zdecydowana większość z nich jest prezentowana w artykułach podstawowych czasowników prostych. Czasowniki zwrotne jako odrębna i swoista grupa leksyki są w BŽ prezentowane zgodnie z tradycyjnym systemem (DŽ1), jednak system ten nie jest zgodny z podstawowym wymogiem systemowości, stosowanym do całej leksyki tego słownika objaśniającego – jednakowo dokładnie przedstawiać i szczegółowo objaśniać (zwłaszcza semantycznie) wszystkie jednostki leksykalne. 5. Przy ujednolicaniu formalnego przedstawiania derywatów napotyka się nieprzewidziane problemy merytoryczne, które z kolei również utrudniają konsekwentne przestrzeganie zasady systemowości. Na przykład dopiero po szczegółowym zbadaniu użycia abstraktów w liczbie pojedynczej i mnogiej, sklasyfikowaniu ich pod tym względem oraz ścisłym ustaleniu metodyki prezentacji można byłoby oczekiwać, że 88 KALBOS KULTŪRA | 85 w słowniku rzeczowniki oznaczające pojęcia abstrakcyjne, występujące tylko w liczbie pojedynczej oraz mające obie formy liczby, są odpowiednio oznaczone. Problem ten uwidocznił się dopiero po wyodrębnieniu abstraktów z artykułów poświęconych czasownikom i wyrazom nominalnym, od których zostały utworzone, oraz po oznaczeniu w razie potrzeby ich właściwości gramatycznych, a więc w dążeniu do systematycznego przedstawienia wszystkich jednostek leksykalnych BŽ. Można go rozwiązać jedynie poprzez połączenie sił leksykografów, gramatyków, kodyfikatorów i innych specjalistów językowych. 6. Mając na uwadze, że wcześniej czy później ukaże się również elektroniczna wersja BŽ, systematyczne przedstawianie derywatów pomogłoby uniknąć problemów napotykanych podczas komputeryzacji tradycyjnego słownika, gdy trzeba uwzględnić wiele nieujednoliconych kwestii formalnej prezentacji danych. Traktując derywaty jako inne jednostki leksykalne i przedstawiając je odpowiednio, systematycznie, można dokładniej przenieść dane słownikowe do bazy danych. Dokładniejsza struktura tej ostatniej bazy danych, przewidująca mniej wyjątków, stwarzałaby większe możliwości ich różnorodnego badania; niewątpliwie dokładniejsza byłaby analiza statystyczna danych. Przewiduje się wdrożenie tego rozwiązania przy opracowywaniu kolejnych wydań BŽ. 7. Systemowość była i pozostaje celem twórców BŽ. Przygotowywany słownik pod pewnymi względami będzie bardziej systemowy niż jego poprzednicy. Niektórych przejawów niesystemowości nie dało się uniknąć podczas opracowywania słownika nie na podstawie elektronicznej bazy danych. Korzystanie z bardziej systematycznie uporządkowanych danych w przyszłości pozwoliłoby uniknąć wielu formalnych błędów i nieścisłości oraz bardziej konsekwentnie doskonalić już przygotowany słownik, a także na jego podstawie opracować doskonalsze, bardziej różnorodne i pod względem naukowym wyższej jakości środki normalizacji, nauczania i uczenia się języka litewskiego. ŠALTINIAI BŽ – Bendrinės lietuvių kalbos žodynas (rengiamas). DŽ1 1954: Dabartinės lietuvių kalbos žodynas. Ats. red. J. Kruopas. 1 leidimas, Vilnius: Valstybinė politinės ir mokslinės literatūros leidykla. DŽ2 1972: Dabartinės lietuvių kalbos žodynas. Ats. red. J. Kruopas. 2 leidimas, Vilnius: Mintis. DŽ4 2000: Dabartinės lietuvių kalbos žodynas. Vyr. red. S. Keinys. 4 leidimas, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas. DŽ6e 2006: Dabartinės lietuvių kalbos žodynas. Vyr. red. S. Keinys. 6 (elektroninis) leidimas, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas. LKŽe 2005: Lietuvių kalbos žodynas 1–20 (elektroninis variantas). Vyr. red. G. Naktinienė. Vilnius: Lietuvių kalbos institutas. Prieiga per internetą: <www.lkz.lt>. D. MURMULAITYTĖ. Vedinių pateikimo sistemiškumas Bendrinės lietuvių kalbos žodyne 89 LVV 1987: Latviešu valodas vārdnīca, Rīga: Avots. MLKŽ 2010: M. Norkaitienė, R. Šepetytė, Z. Šimėnaitė. Mokomasis lietuvių kalbos žodynas, Vilnius: Baltos lankos. MLVV 2003–2008: Mūsdienu latviešu valodas vārdnīca. Red. Dr. philol. I. Zuice na. LU Latviešu valodas institūts. Prieiga per internetą: <www.tezaurs. lv/mlvv>. NSJP 2002: Nowy słownik języka polskiego, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN. SJP: Słownik języka polskiego, Wydawnictwa Naukowego PWN. Prieiga per internetą: <http://sjp.pwn.pl>. WNWD 1988: Webster’s New World Dictionary of American English, 3rd college edition. Editor-in-chief V. E. Neufield. Cleveland and New York: Webster’s New World. БТСРЯ 2002: Большой толковый словарь русского языка, Санкт-Петербург: Норинт. ТСОШ – Толковый словарь русского языка С. И. Ожегова и Н. Ю. Шведовой. Prieiga per internetą: <http://slovari.ru/default.aspx?s=0&p= 244>. LITERATURA DLKG 1996: Gramatyka współczesnego języka litewskiego. Red. V. Ambrazas. Wydanie 2, Wilno: Wydawnictwo Nauki i Encyklopedii. Jakaitienė E. 2005: Leksykografia, Wilno: Instytut Wydawniczy Nauki i Encyklopedii. KTŽ 1990: K. Gaivenis, S. Keinys. Słownik terminów językoznawczych, Kowno: Šviesa. Liutkevičienė D. 2010: Struktura, cele i perspektywy „Słownika ogólnego języka litewskiego“. – Kultura języka 83, 141–150. Liutkevičienė D., Naktinienė G., Vosylytė K. 2010: Czasowniki i ich abstrakty w „Słowniku ogólnego języka litewskiego“. – Leksykografia i leksykologia 2, 235–251. LKG 1965: Gramatyka języka litewskiego 1. Red. nacz. K. Ulvydas. Wilno: Mintis. Valeckienė A. 1998: Gramatyka funkcjonalna języka litewskiego, Wilno: Instytut Wydawniczy Nauki i Encyklopedii. Морковкин В. В. 1993: О предпосылках системного лексикографирования. – Прагматика словаря. Под ред. О. Ю. Богуславской. Москва, 31–39. Otrzymano 2012 08 29 90 KULTURA JĘZYKA | 85 SYSTEMATYCZNOŚĆ PREZENTACJI DERYWATÓW W BENDRINĖS LIETUVIŲ KALBOS ŽODYNAS (SŁOWNIKU STANDARDOWEGO JĘZYKA LITEWSKIEGO) Streszczenie Instytut Języka Litewskiego stosuje nowe metody przy opracowywaniu Bendrinės lietuvių kalbos žodynas (Słownika ogólnego języka litewskiego), którego koncepcja uwydatnia zasadę systematyczności – jeden z głównych wymogów dobrego słownika. W artykule omówiono, na ile udane były próby zastosowania tej zasady przy prezentowaniu derywatów w niniejszym słowniku oraz jakie napotkano trudności. Badane są różne derywaty: abstrakta werbalne i nominalne, zdrobnienia, derywaty z negatywnym prefiksem neoraz czasowniki zwrotne. Dokonano porównania z innymi słownikami języka litewskiego (Dabartinės lietuvių kalbos žodynas (Słownik współczesnego języka litewskiego), akademicki Lietuvių kalbos žodynas (Słownik języka litewskiego) itd.) oraz objaśniającymi słownikami innych języków (łotewskiego, rosyjskiego, polskiego, angielskiego), a także przedstawiono główne zasady i metodologię prezentacji derywatów w Bendrinės lietuvių kalbos žodynas. Główna zasada polega na tym, że derywaty (z wyjątkiem czasowników z prefiksem neoraz większości czasowników zwrotnych) prezentuje się nie w hasłach wyrazów podstawowych, lecz jako odrębne hasła. W takich hasłach prezentacja rzeczowników abstrakcyjnych (na przykład miauktelėjimas, priglaudimas, paskiepijimas, broliavimasis, audringumas, aukštybė, brangybė, brolystė), zdrobnień (na przykład auselė, balandėlis, namukas) oraz słów innych niż czasowniki z przedrostkiem przeczącym ne- (na przykład nedarna, nedaugelis, nedidelis, neblogas, neblogai, neginčijamai) jest analogiczna do prezentacji innych jednostek leksykalnych. Różne znaczenia są rozdzielone zgodnie z ich użyciem; każdy leksem ma odpowiednie kwalifikatory gramatyczne, leksykalne, stylistyczne, zakresu użycia i inne, a także podane są przykłady użycia ujawniające walencję semantyczną i składniową. Derywaty transpozycyjne i abstrakta (nazwy cech lub czynności) są prezentowane wraz z ich rzeczownikiem lub czasownikiem podstawowym oraz numerem odpowiadającym jednemu ze znaczeń. Leksykalizowane abstrakty są definiowane lub (i) objaśniane za pomocą synonimów. Nieformalna prezentacja rzeczowników abstrakcyjnych nasunęła szereg problemów, z którymi prawdopodobnie nie spotykano się podczas opracowywania słowników o odmiennej strukturze. Na przykład gramatyki sugerują, że rzeczowniki abstrakcyjne są zwykle używane w liczbie pojedynczej, choć nie każdy leksem rzeczownika abstrakcyjnego przedstawiony w osobnym haśle może być oznaczony jako vns. (sing.) – bardzo wiele zależy od semantyki danego czasownika. Ten aspekt prezentacji rzeczowników abstrakcyjnych jest nadal przedmiotem dyskusji. W Bendrinės lietuvių kalbos žodynas istnieją dwa sposoby prezentowania słów z przedrostkiem ne-. Rzeczowniki, przymiotniki i przysłówki są przedstawiane osobno D. MURMULAITYTĖ. Systematyczność prezentacji derywatów w Bendrinės lietuvių kalbos žodyne 91 hasła oraz czasowniki – w hasłach odpowiadających im czasowników podstawowych, jako ich przykłady ilustracyjne. Konsekwentne stosowanie zasady systematyczności oraz prezentowanie takich czasowników analogicznie do prezentacji innych części mowy, które mają przedrostek negujący, znacznie zwiększyłoby objętość słownika i wydłużyłoby czas jego opracowywania. Trwałoby to jeszcze dłużej, gdyby na etapie końcowym zmieniono dwojaką prezentację (łączną i osobną) czasowników zwrotnych. Tym samym w międzyczasie czyni się wyjątek dla tych dwóch grup, z nadzieją na powrót do tej kwestii i poszukiwanie alternatywnych rozwiązań w przyszłych wydaniach. SŁOWA KLUCZOWE: derywat, słownik definicyjny, systematyczność, wyraz bazowy, hasło słownikowe. DAIVA MURMULAITYTĖ Lietuvių kalbos institutas ul. P. Vileišio 5, LT-10308 Wilno [email protected]