Lietuvių kalbos fonologijos įsisavinimas: netikrų žodžių kartojimo eksperimentinis tyrimas

E. KrivicKaitė, i. DabašinsKiEnė. Lietuvių kalbos fonologijos įsisavinimas: netikrų žodžių kartojimo eksperimentinis tyrimas 237 EGLĖ KRIVICKAITĖ vytauto Didžiojo universitetas INETA DABAŠINSKIENĖ vytauto Didžiojo universitetas Przyswajanie fonologii języka litewskiego: wyrazy nieprawdziwe Eksperymentalne badanie powtarzania NAJWAŻNIEJSZE SŁOWA: przyswajanie fonologii, test powtarzania wyrazów nieprawdziwych, struktura sylaby, teoria fonologii naturalnej. 1. Prawidłowości rozwoju fonologii języka dziecka w pierwszym roku życia rozwój mowy determinują dwa ściśle powiązane czynniki: biologiczny (rozwój narządów mowy) i kognitywno-lingwistyczny (postrzeganie i przyswajanie cech języka słyszanego w otoczeniu) (stoel-gammon 2011: 2). Porównawcze badania nad przyswajaniem języków pokazują, że do 6 miesiąca życia dzieci różnych narodowości gaworzą w taki sam sposób: najpierw zaczynają wymawiać spółgłoski zwarte (p, t, k, p, d, g), nosowe (m, n) oraz samogłoski (velleman, vihman 2007; žukauskienė 2012). Twierdzi się, że dzieci zaczynają wymawiać te głoski przede wszystkim nie tylko ze względu na łatwość ich artykulacji, lecz także dlatego, że najczęściej słyszą je w swoim otoczeniu. Na przykład artykulacja v, z i ð oraz głosek szczelinowych jest bardziej złożona, a ponadto są one używane rzadziej (velleman, vihman 2007: 26; Edwards, beckman 2008: 124). Nieco później te pojedyncze głoski zaczynają być łączone w zbitki głosek o strukturze sylaby cv (spółgłoska– samogłoska) (velleman, vihman 2007: 26), a kilkakrotnie powtórzone zbitki głosek cv przypominają słowa języka dorosłych, np. mama, tete, baba, bamido itp. (stoel-gammon 2011: 8). Od 6–7 miesiąca życia dziecko coraz częściej wymawia głoski języka ojczystego: stale słysząc mowę dziecięcą1, zaczyna przyswajać słysza­ne w otoczeniu gło1 Mowa dziecięca – rejestr języka, którym dorośli porozumiewają się z dziećmi. Mowie dziecięcej właściwy jest uproszczony słownik, krótkie, nieskomplikowane pod względem budowy zdania, obfitość rzeczowników (zwłaszcza form zdrobniałych) i czasowników (Cameron-Faulkner i in. 2003; Kamandulytė 2006a). 238 KuLtUrA JęZyKa | 86 s, a inne dźwięki zanikają (Velleman, Vihman 2007: 26). W ten sposób przebiega naturalne przyswajanie fonologii: dzieci, słuchając języka otoczenia, zauważają dimi 10 mies. w okresie gaworzenia dzieci francuskich niż szwedzkich lub japońskich niemowląt, w których dėsningumus ir pradeda jais remtis. Lyginamieji kalbų tyrimai atskleidė, kad, pvz., lūpiniai garsai, kurie yra būdingi prancūzų kalbai, dažniau girjęzyku otoczenia tych dźwięków jest mniej (Edwards, Beckman 2008: 123); Dzieci szwedzkie, estońskie i bułgarskie wcześniej uczą się wymawiać głoskę v niż osoby anglojęzyczne (Ingram 1988); Dzieci francuskie uczą się wymawiać głoskę l później niż osoby anglojęzyczne (Chervrie-Muller, Lebreton 1973, cyt. za Edwards, Beckman 2008: 3–4). Wpływ języka słyszanego w otoczeniu wzrasta wraz z bogaceniem się zasobu słownictwa dziecka; z czasem dziecko potrafi wymówić coraz bardziej złożone i rzadsze dźwięki oraz ich zbitki (Velleman, Vihman 2007; Kavitskaya i in. 2011). Stwierdzono, że dzieci litewskie około trzeciego roku życia potrafią już wymówić w sylabie następujące zbitki spółgłoskowe: bl, dž, gt, kd, kl, km, kn, ks, kš, kt, lč, lg, ln, lp, nd, ng, nt, sk, sl, sp, st, sv, šč, tg, zd, žd oraz zbitki spółgłoskowe występujące między sylabami: gs, gt, ks, kš, kt, lk, ls, lt, lv, ms, mt, nk, nt, ps, sk, sn, st, šd, šk, šm, šp, šs, št, tl, tn, tr, tv, ts, žd, žm, žs, žt. Najtrudniej nauczyć się wymawiać zbitki spółgłoskowe kl i sp występujące w sylabach oraz zbitki spółgłoskowe lv, nt, sk, st występujące między sylabami (Kamandulytė 2006b: 85–88). Nieco później – około czwartego–piątego roku życia – dzieci powinny już poprawnie wymawiać połączenia 2–3 spółgłosek (choć nadal mogą opuszczać którąś spółgłoskę) (Garšvienė, Ivoškuvienė 1993: 32–33). Słownictwo dzieci staje się bogatsze, zbliża się do języka dorosłych: używa się coraz większej liczby i coraz bardziej różnorodnych wyrazów pochodnych, doskonali się tworzenie wyrazów złożonych, przybywa przymiotników z przyrostkami (Garšvienė, Ivoškuvienė 1993: 37). Wyniki niestandaryzowanego testu wymowy głosek przez dzieci litewskie pokazują, że jedna piąta (78 proc.) dzieci w wieku przedszkolnym wymawia poszczególne głoski poprawnie, natomiast najczęściej popełniają błędy przy wymawianiu głosek s, z, š, ž, c, dz, č, dž i r. Wyuczoną głoskę występującą w wyrazie trudniej wymówić niż osobno lub w sylabie (Garšvienė, Juškienė 2008: 80), dlatego podczas powtarzania wyrazów popełnia się więcej błędów niż przy wymawianiu pojedynczych głosek. Najczęściej jedne głoski zastępuje się innymi, np. asilas → atilat, ropė → vopė, pjūklas → priūklas, ponadto głoski, zwłaszcza występujące w skupieniach spółgłosek, są często opuszczane, np. zebras → zebas, sviestas → siestas, herbas → hebas (Garšvienė, Juškienė 2008: 80–81). Zatem dzieciom w wieku przedszkolnym nadal trudno jest wymawiać głoski języka litewskiego o E. KrivicKaitė, i. DabašinsKiEnė. Lietuvių kalbos fonologijos įsisavinimas: netikrų žodžių kartojimo eksperimentinis tyrimas 239 złożonej artykulacji i rzadsze głoski. Przyswajanie fonologii, tj. naturalną zdolność człowieka do rozumienia systemu dźwięków, wymawiania głosek i ich połączeń, próbuje się wyjaśniać teorią fonologii naturalnej2. Podejmuje się próbę ustalenia trudności, z którymi dzieci stykają się podczas przyswajania nas garsas ar garsų eilė gali būti klasifikuojami atsižvelgiant į jų suvokimo ir tarimo sudėtingumą. natūralioji fonologija aiškinama priešinimu: lengva właściwości fonologii. ustalono, że dzieciom łatwiej jest rozumieć samogłoski o niższym stopniu wzniesienia (a, e) niż samogłoski o wyższym stopniu wzniesienia (u, i); trudniej jest wyraźnie wymawiać spółgłoski zwarto-wybuchowe dźwięczne niż bezdźwięczne. Trudniej wymówić vs. łatwo zrozumieć (Dziubalska-Kołaczyk 2004). Procesy fonologiczne każdego języka są szczególne, tzn. każdy język ma właściwe sobie dźwięki, połączenia dźwięków, struktury sylab i wyrazów (Dziubalska-Kołaczyk 2004), jednak ludzie podobnie reagują na trudności językowe. Aby móc skutecznie się komunikować, dziecko musi pokonać ograniczenia fizjologiczne, np. dzieci anglojęzyczne muszą nauczyć się i przyzwyczaić do wymawiania zbitek spółgłoskowych, natomiast osoby mówiące po hawajsku nie muszą tego robić, ponieważ zbitki spółgłoskowe nie są charakterystyczne dla tego języka. Jak już wspomniano, przyswajanie języka rozpoczyna się od modeli najczęściej używanych w języku: dzieci najpierw zaczynają używać tych dźwięków i ich połączeń, które najczęściej słyszą w otoczeniu. Badania porównawcze pokazują, że dzieci najpierw przyswajają sylaby o strukturze cv, najczęściej redukują zbitki spółgłoskowe i nie wymawiają ostatnich spółgłosek występujących w sylabie (fikkert 2000). Naukowcy obserwują procesy fonologiczne zachodzące w mowie dzieci i najczęściej wymieniają asymilację odległą oraz metatezę. ustalono, że asymilacja odległa w mowie dzieci zachodzi nawet w 32 proc. słów używanych przez dzieci (velleman, vihman 2007: 33). Metateza w mowie dzieci również jest częsta – spółgłoski znajdujące się na początku wyrazu najczęściej zamieniają się miejscami ze spółgłoskami końcowymi. Przypuszcza się, że takie procesy w mowie dzieci zachodzą dlatego, że ucząc się nowych słów, dzieci opierają się na doświadczeniu wymowy już zgromadzonych słów. Pierwsze słowa wymawiają wystarczająco dokładnie (najczęściej jest to pierwszych 10–20 słów o nieskomplikowanej strukturze), natomiast późniejsze słowa wymawiają już mniej poprawnie. Taka regresja fonologii jest charakterystyczna dla wczesnej mowy, ponieważ dzieci systematyzują prawidłowości wymowy pierwszych słów i opierają się na nich, przyswajając późniejsze słowa. Innymi słowy, dzieci wybierają słowa odpowiadające wzorcowi znanemu od okresu gaworzenia (np., cvcv), dlatego w przypadku słów o bardziej złożonej strukturze próbują szukać sposobów ułatwiających 2 teoria fonologii naturalnej ukształtowała się w XX w. na podstawie studiów fonetycznych i fonologicznych. Pionierem tej teorii był David Stampe (1969, 1973). później fonologia naturalna rozwijała się pod wpływem prac z zakresu lingwistyki naturalnej, zwłaszcza związanych ze studiami W. u. Dresslera (1985, 1994, Dressler i in. 1987). 240 KaLbos KuLtūra | 86 tarimą, pvz., prideda balsį žodžio pabaigoje, supaprastina žodžio pabaigos priebalsių tarimą (velleman, vihman 2007). fonologijos raida tęsiasi ilgai, todėl net priešmokyklinio ar pradinio modzieci w wieku szkolnym mogą mieć trudności z wymawianiem bardziej złożonych głosek, zbitek spółgłoskowych lub wyrazów wielosylabowych. w tym procesie występują łatwiejsze ir sudėtingesnių atvejų, kuriuos mėginama aptarti kituose skyriuose. 2. nEtiKrų žoDžių Kartojimo tEstas Wiele przydatnych informacji o późniejszym rozwoju fonologicznym można uzyskać, przeprowadzając specjalne testy. Test powtarzania pseudowyrazów – to zadanie, w którym badanego prosi się o powtórzenie pseudowyrazów3. powtórzenie niezwykłego połączenia głosek, bezsensownego wyrazu nie jest proste – wymaga wielorakich zdolności kognitywnojęzykowych: rozumienia mowy, pamięci fonologicznej, artykulacji itp. (rispens, parigger 2010). badania pokazują, że dzieci z zaburzeniami mowy mają szczególne trudności z dokładnym powtórzeniem po raz pierwszy usłyszanego bezsensownego wyrazu (marshall, van der Lely 2009: 40). Wnioski z badań przeprowadzonych za granicą są zgodne: dzieci z zaburzeniami mowy powtarzają statystycznie istotnie gorzej pseudowyrazy niż ich rówieśnicy z prawidłowym rozwojem mowy (gathercole 2006a, 2006b; rispens, prigger 2010). Na przykład, badając za pomocą testu powtarzania pseudowyrazów dzieci w wieku 8;3–10;114 z prawidłowym rozwojem mowy oraz dzieci z zaburzeniami rozwoju mowy5, stwierdzono statystycznie istotną różnicę między tymi dwiema grupami badanych, szczególnie przy porównywaniu powtarzania pseudowyrazów dłuższych niż dwusylabowe (od trzech do pięciu sylab) (Weismer i in. 2011). Dlatego twierdzi się, że test powtarzania pseudowyrazów może być stosowany jako narzędzie diagnostyczne do wykrywania możliwych zaburzeń rozwoju mowy zarówno u młodszych (4–5 lat), jak i starszych (11–12 lat) dzieci (stokes, Klee 2009). Oprócz diagnostycznych przyczyn związanych z wczesnym rozwojem mowy testy powtarzania pseudowyrazów mają znaczenie dla monitorowania rozwoju słownictwa i innych poziomów języka. Zdolność dziecka do powtórzenia we wczesnym wieku nowego, usłyszanego po raz pierwszy wielosylabowego słowa wskazuje na gotowość do uczenia się nowych słów i rozwijania słownictwa 3 pseudowyrazy – to ciąg fonologiczny dźwięków, który odpowiada zasadom fonotaktyki konkretnego języka, lecz nie ma żadnego znaczenia i nie jest żadną częścią zdania (clark i in. 2012: 578). 4 Wiek oznacza się następująco: 8;3 – osiem lat, trzy miesiące. 5 W niniejszej pracy mowa jest o specyficznym zaburzeniu językowym (ang. Specific Language Impairment – SLI). Więcej na ten temat zob. ruzaitė, Dabašinskienė 2010. E. KrivicKaitė, i. DabašinsKiEnė. Lietuvių kalbos fonologijos įsisavinimas: netikrų žodžių kartojimo eksperimentinis tyrimas 241 (gathercole 2006a): słabe powtórzenie słowa usłyszanego po raz pierwszy może oznaczać trudności w uczeniu się nowych słów lub zaburzenie rozwoju mowy. Test powtarzania pseudowyrazów utożsamia się z przyswajaniem języka: twierdzi się, że powtarzanie pseudowyrazów zaczyna się już w niemowlęctwie, gdy dzieci dopiero zaczynają uczyć się pierwszych słów (gathercole 2006a). Innymi słowy, każde słowo, które dziecko kiedyś usłyszało po raz pierwszy, brzmiało dla niego nietypowo, nowo – podobnie jak słowa, o których powtórzenie prosi się podczas wykonywania testu powtarzania pseudowyrazów (chiat, roy 2007). Jednymi z pierwszych, którzy przedstawili wyniki testu powtarzania pseudowyrazów, byli angielscy psychologowie s. E. gathercole i a. baddaley (1989): po przeprowadzeniu badania podłużnego dotyczącego powtarzania pseudowyrazów stwierdzono korelację między wynikami testu powtarzania pseudowyrazów a dalszym rozwojem słownictwa dziecka. Na początku badania zmierzono zasób słownictwa 70 czworoletnich dzieci i przeprowadzono test powtarzania pseudowyrazów. Po ponownym przeprowadzeniu badania rok później stwierdzono, że wyniki powtarzania pseudowyrazów przez czworoletnie dzieci korelują statystycznie istotnie z zasobem słownictwa tych samych dzieci w wieku pięciu lat: dzieci, których wyniki powtarzania w teście pseudowyrazów przeprowadzonym rok wcześniej były lepsze, miały bogatszy zasób słownictwa niż te, których wyniki testu powtarzania pseudowyrazów były słabsze (baddeley ir kt. 1998: 160). Słabsze wyniki testu pseudowyrazów ostrzegają, że dziecku może być trudno nauczyć się i zapamiętać nowe słowa. Wyniki badania eksperymentalnego (gathercole, baddely 1990), analogicznego do testu powtarzania pseudowyrazów, pozwoliły sformułować jeszcze jedną hipotezę dotyczącą rozwoju słownictwa dziecka: im nowe słowo jest bardziej podobne do już znanego, tym łatwiej je zapamiętać. w ramach tego badania poproszono dzieci anglojęzyczne w wieku 5 lat o zapamiętanie typowych imion (Peter, Michael) i nietypowych (Puemass, Meeton). stwierdzono korelację między wynikami tego testu a wynikami testu powtarzania pseudowyrazów: dzieci, których wyniki w teście powtarzania pseudowyrazów były gorsze, gorzej zapamiętywały również imiona, których nigdy wcześniej nie słyszały. twierdzi się, że dokładność powtarzania pseudowyrazów jest związana ze zdolnościami pamięci fonologicznej: im bardziej nowe słowo przypomina już znane lub wywołuje skojarzenia ze znanym słowem, tym łatwiej się go nauczyć (gathercole, baddely 1990). test powtarzania pseudowyrazów okazał się odpowiedni również do badania uczenia się języka obcego: fińskie dzieci (w wieku 9–10 lat), zanim rozpoczęły naukę angielskiego jako drugiego języka obcego, poddano testowi powtarzania pseudowyrazów opracowanemu na podstawie właściwości fonologicznych języka angielskiego. po dwóch latach, sprawdziwszy zasób słownictwa angielskiego tych samych dzieci, stwierdzono silny związek między wynikami testu powtarzania pseudowyrazów przeprowadzonego dwa lata wcześniej a wielkością zasobu słownictwa angielskiego zgromadzonego po dwóch latach (baddeley ir kt. 1998: 160). 242 KaLbos KuLtūra | 86 2.1. Pagrindinės netikrų žodžių kartojimo testo ypatybės sugeruje się, aby test powtarzania pseudowyrazów opracowany na to lyginamieji tyrimai leido išskirti dvi pagrindines netikrų žodžių struktūros ypatybes, lemiančias testo rezultatus: 1) skiemens struktūrą (priebalsis–balsis (cv) arba priebalsių samplaika–balsis (ccv)); 2) žodžių ilgį (skiemenų skaičių žodyje) (chiat, roy 2007; gutierrez-clellen, simon-cereijido 2010). podstawie fonologii różnych języków składał się z tych fonemów, które dzieci przyswajają najwcześniej; w takim przypadku na dokładność powtarzania nie wpływałaby fizjologiczna niemożność wymówienia danego dźwięku (Dollagham, campbell 1998). wyniki testów powtarzania pseudowyrazów w różnych językach świata są zgodne: 1) trudniej powtórzyć pseudowyrazy zawierające zbitki spółgłoskowe niż wyrazy bez zbitek (Santos i in. 2006; Marshall i in. 2009, Kapalkova i in. 2013; Kavitskaya i in. 2011); 2) dokładniej powtarzane są zbitki spółgłoskowe znajdujące się na początku wyrazu (Marshall i in. 2009: 42), ponieważ wiąże się to z głośniejszą i silniejszą wymową pierwszej sylaby wyrazu (Pegy, Mork 2010). ustalono również, że dzieci najpierw zaczynają wymawiać zbitki spółgłoskowe na początku wyrazu (około drugiego–trzeciego roku życia), w tej pozycji zbitki spółgłoskowe są stosowane częściej i są bardziej różnorodne (McLeod i in. 2001); 3) najdokładniej powtarzane są pseudowyrazy jednoi dwusylabowe, tzn. dokładność powtarzania pseudowyrazów zmniejsza się wraz z wydłużaniem się wyrazu (Kavit skaya i in. 2011). Powtarzając pseudowyrazy, dziecko musi polegać na krótkotrwałej pamięci fonologicznej. zrozumienie i powtórzenie dłuższych wyrazów wymaga więcej czasu, ich reprezentacja fonologiczna stopniowo zanika z pamięci krótkotrwałej, dlatego wyniki powtarzania dłuższych wyrazów są gorsze. uważa się, że słaba funkcja krótkotrwałej pamięci fonologicznej wiąże się z powolnym uczeniem się pojedynczych wyrazów (Gathercole 2006a: 600–601). Kolejnym ważnym czynnikiem wpływającym na dokładność powtarzania pseudowyrazów jest wiek badanych: im starsze dziecko, tym dokładniej powtarza zarówno krótsze (jednolub dwusylabowe), jak i dłuższe (trzydo pięciosylabowe) pseudowyrazy (Santos i in. 2006; Kavitskaya i in. 2011; Kapalkova i in. 2013). starsze dzieci znają więcej słów złożonych z różnych połączeń głosek, co oznacza, że mają większą wiedzę fonologiczną i potrafią dokładniej powtórzyć nieznane słowa usłyszane po raz pierwszy (Munson i in. 2005: 1034). E. KrivicKaitė, i. DabašinsKiEnė. Lietuvių kalbos fonologijos įsisavinimas: netikrų žodžių kartojimo eksperimentinis tyrimas 243 2.2. Struktura testu powtarzania litewskich słów nieistniejących Litewskie słowa nieistniejące6 utworzono z uwzględnieniem specyfiki struktury słów języka litewskiego: zastosowano wyłącznie takie głoski i struktury sylab, które są możliwe i najczęściej występują w słowach języka litewskiego. Litewskie słowo składa się średnio z 7 fonemów (najczęściej z około 5–8 fonemów) (Kazlauskienė 2010: 35–37), przeważają słowa dwu–czterosylabowe (Karosienė, Girdenis 1990: 21). Najczęstszymi typami sylab w słowach litewskich są CV, CVC, CCV, CCVC (Karosienė, Girdenis 1994; Kazlauskienė, Raškinis 2008: 26–27), co oznacza, że sylaba w języku litewskim najczęściej składa się z 2–3 głosek (Karosienė, Girdenis 1994). ustalono, że dwie trzecie wszystkich sylab w słowach litewskich (około 65 proc.) to sylaby otwarte (CV, CCV, CCCV) (Girdenis, Karosienė 2010: 82), sylaba najczęściej rozpoczyna się spółgłoskami k, l, s, t, p, n, a kończy samogłoskami: o, a, i, e, u (Girdenis, Karosienė 2004: 220), w środkowych sylabach wyrazów występuje wiele spółgłosek miękkich, przeważają samogłoski przedniego szeregu (Garšva, Girdenis 1996). Najczęstszymi głoskami tworzącymi słowo są i, a, e, o oraz s, k, t, m, n, r (Karosienė, Girdenis 1993; Kazlauskienė, Raškinis 2009). W litewskim teście powtarzania słów nieistniejących znajdują się słowa wyłącznie ze skupieniami dwóch spółgłosek, ponieważ skupienia trzech spółgłosek są dla małych dzieci zbyt trudne do wymówienia. Najczęstszymi typami połączeń dwóch spółgłosek w języku litewskim są: rt7 (42 proc.) (nt, rt, nk, rb); st (18 proc.) (st, šk, št, sp); tr (13 proc.) (kl, pr, tr, tv, gr, bl, tl, pl); sr (6 proc.) (sm, sn, šv, sl, sv, šl) (Girdenis 1995: 107–111; Kazlauskienė 2007: 37–40). Zatem, opierając się na tych podstawowych cechach struktury wyrazów języka litewskiego oraz na wcześniejszych badaniach nad przyswajaniem struktury fonologicznej przez dzieci litewskie (Kamandulytė 2006b; Garšvienė, Juškienė 2008), utworzono sztuczne wyrazy języka litewskiego (zob. aneks). Starano się utworzyć litewskie sztuczne wyrazy w taki sposób, aby nie przypominały prawdziwych wyrazów języka litewskiego, nie wywoływały żadnych skojarzeń ze znanym wyrazem, a jednak odpowiadały wszystkim cechom struktury wyrazów języka litewskiego: zbitki spółgłoskowe sztucznych wyrazów utworzono z trzech typów połączeń dwóch spółgłosek: st (39 proc.), tr (33 proc.) i sr (28 proc.)8; długość wyrazów waha się 6 Litewski test powtarzania sztucznych wyrazów (aut. Dabašinskienė, Krivickaitė 2013) opracowano przy udziale projektu COST ISO804 Language Impairment in a Multilingual Society: Linguistics Patterns and the Road to Assessment (2011–2013). 7 s – pučiamasis (s, z, š, ž, f, h, ch); t – sprogstamasis (p, b, t, d, k, g); r – sklandusis (l, m, n, r, v, j). 8 W teście powtarzania sztucznych wyrazów nie występują zbitki spółgłoskowe typu rt, ponieważ takie połączenie jest możliwe tylko między sylabami. 244 KaLbos KuLtūra | 86 od 2 do 4 sylab (od 4 do 9 fonemów), a sylaby wyrazów mają struktury cv, ccv lub ccvc (zob. aneks). sylab (6–7 fonem) i 8 – z czterech sylab (6–9 fonem). W każdej grupie znajdują się po 2 słowa bez zbitki spółgłoskowej i po 6 słów zawierających zbitki spółgłoskowe: w trzech Lietuvišką netikrų žodžių testą sudaro 24 žodžiai, kurie suskirstyti į tris grupes: 8 žodžiai, sudaryti iš dviejų skiemenų (4–6 fonemos), 8 – iš trijų słowach zbitka spółgłoskowa występuje na początku wyrazu, a w trzech – w środku wyrazu. wszystkie zbitki spółgłoskowe występują w sylabie, tylko w dwóch słowach dwusylabowych – zarówno w sylabie, jak i na granicy sylab (zob. aneks). autorki badania chciały sprawdzić, czy dzieci potrafią wymawiać nie tylko słowa nieistniejące, lecz także słowa języka litewskiego o podobnej strukturze, dlatego do każdego słowa nieistniejącego dobrano odpowiednik – słowo języka litewskiego (zob. aneks). odpowiedniki dobierano, uwzględniając: 1) długość słów: słowa nieistniejące i rzeczywiste mają taką samą liczbę sylab, np., šve.la9 → sma.la (dwusylabowe), šku.li.nė → ska.re.lė (trzysylabowe), ma.gvu.no.lė → re.kla.mė.lė (czterosylabowe); 2) strukturę sylaby (liczbę fonemów w sylabie) i zbitki spółgłoskowe, np., ke.mu → do.ja (po dwie fonemy w sylabach); spa.de.ki → sta.tu.la (zbitki spółgłoskowe w pierwszych sylabach). nie uwzględniono innych aspektów (cech artykulacyjnych spółgłosek i samogłosek), ponieważ nie udało się znaleźć identycznych słów, jednak starano się zachować zbitki spółgłoskowe o możliwie podobnej artykulacji. np. pr (zwarto-wybuchowa dwuwargowa + płynna przedniojęzykowa zębodołowa) zastąpiono odpowiednikiem br (zwarto-wybuchowa dwuwargowa + płynna przedniojęzykowa zębodołowa): gaprė → kobra; gv (zwarto-wybuchowa tylnojęzykowa podniebienna tylna + płynna wargowo-zębowa) zastąpiono kl (zwarto-wybuchowa tylnojęzykowa podniebienna tylna + płynna przedniojęzykowa zębowa): magvunolė → reklamėlė; šk (szczelinowa przedniojęzykowa zębodołowa + zwarto-wybuchowa tylnojęzykowa podniebienna tylna) zastąpiono sk (szczelinowa przedniojęzykowa zębowa + zwarto-wybuchowa tylnojęzykowa podniebienna tylna): škulinė → skarelė; Dla kilku słów znaleziono identyczne odpowiedniki spółgłosek w słowach nieprawdziwych i prawdziwych: gitva → gatvė, klesta → klasta, sminto → smiltė (zob. załącznik). 9 sylab oddzielono kropkami. E. KrivicKaitė, i. DabašinsKiEnė. Lietuvių kalbos fonologijos įsisavinimas: netikrų žodžių kartojimo eksperimentinis tyrimas 245 3. LiEtuvišKų nEtiKrų ir tiKrų Badanie powtarzania słów W ramach tego badania pilotażowego wybrano 25 dzieci o prawidłowym rozwoju mowy10, wybranych w przedszkolach i szkołach miasta Kowna. tavimo duomenys. tiriamieji suskirstyti į 5 amžiaus grupes po penkis vaikus: 1) 4–5 m.; 2) 5–6 m.; 3) 6–7 m.; 4) 7–8 m. ir 5) 8–9 m. Duomenys Każde dziecko badano indywidualnie: najpierw przeprowadzano Test powtarzania słów nieprawdziwych11, a następnie Test powtarzania słów prawdziwych. Celem tego badania było porównanie zdolności dzieci w różnym wieku do powtarzania nieprawdziwych i prawdziwych słów języka litewskiego. Postawiono hipotezę, że dzieci będą potrafiły dokładniej powtarzać prawdziwe litewskie słowa niż słowa sztuczne, jednak wszystkie słowa wielosylabowe i słowa ze zbitkami spółgłosek powinny sprawiać więcej trudności. wyniki przeprowadzonego badania pozwoliły sformułować wstępny wniosek zgodny z danymi z podobnych badań przeprowadzonych w innych krajach: dzieciom trudniej powtarzać sztuczne, nigdy wcześniej niesłyszane słowa niż prawdziwe. Litewskie sztuczne słowa dzieci powtórzyły z dokładnością około 89 proc., a prawdziwe – 95 proc. badanie wykazało, że słowa dwusylabowe (zarówno prawdziwe, jak i sztuczne) są powtarzane z jednakową dokładnością (96 proc.), jednak przy porównaniu prawdziwych i sztucznych słów dłuższych niż dwusylabowe zauważono różnice: prawdziwe słowa trzysylabowe dzieci powtarzają równie dokładnie jak dwusylabowe (96 proc.), nieco gorsze wyniki uzyskano przy powtarzaniu prawdziwych słów czterosylabowych12 (93 proc.) (zob. rys. 2). na dokładność powtarzania sztucznych słów liczba sylab ma większy wpływ: sztuczne słowa dwusylabowe powtórzono z dokładnością 96 proc., trzysylabowe – 89 proc., czterosylabowe – 82 proc. (zob. rys. 1). porównując wyniki obu testów, widać, że najczęściej popełniane są błędy przy powtarzaniu prawdziwych i sztucznych słów o tej samej strukturze – tych, które zawierają zbitki spółgłosek, np. smala i švela; kobra i gaprė; žoliapjovė i gosakluni itp., jednak przy powtarzaniu sztucznych słów błędy popełniane są częściej (zob. rys. 2). 10 Za dzieci o prawidłowym rozwoju mowy uważa się te, które nie mają zaburzeń mowy i nie uczęszczają do logopedy. 11 Struktura i metodyka przeprowadzania litewskiego testu powtarzania pseudowyrazów zostały szerzej opisane w: Krivickaitė 2013; Dabašinskienė, Krivickaitė 2013; Krivickaitė 2014. 12 ne visi vaikai žinojo ir tikrų žodžių reikšmes, pavyzdžiui, vienas informantas sakė niekada negirdėjęs žodžio raskila ir nežinantis, ką šis žodis reiškia, galima manyti, kad dėl šios Dokładność powtórzenia słowa raskila z tego powodu nie jest wysoka. oczywiste jest, że wiele dzieci w wieku przedszkolnym i wczesnoszkolnym może nie znać któregoś z rzadziej używanych słów lub słów o bardziej abstrakcyjnym znaczeniu. 252 KuLtura języka | 86 K a m a n d u l y t ė L. 2006a: cechy języka dziecięcego. – Kultura języka 79, K a 264–273. m a n d u l y t ė L. 2006b: przyswajanie morfonotaktyki. – Człowiek i słowo 8 (1), 84–89. K a p a l kova s., po l i š e n s k a K., v i c e n ova Z., 2013: wykonanie zadania powtarzania pseudowyrazów przez dzieci słowackojęzyczne z SLI i bez SLI: nowe metody oceniania. – International Journal of Language, Communication Disorders 48 (1), 78–89. K a ro s i e n ė v., g i rd e n i s a. 1990: statystyczna struktura słowa i sylaby języka ogólnego. – Kalbotyra 1 (1), 36–48. K a ro s i e n ė v., g i rd e n i s a. 1993: częstość fonemów języka ogólnego. – Kalbotyra 2 (1), 28–38. K a r o s i e n ė v., g i rd e n i s a. 1994: częstość typów sylab litewskiego języka ogólnego. – Kalbotyra 3 (1), 34–42. K av i t s k a y a D., b a byo ny s h ev m., Wa l l s t., g r i g o r e n ko E. 2011: badanie wpływu złożoności sylab na rosyjskojęzyczne dzieci ze SLI. – Journal of Child Language 38, 979–998. K a z l a u s k i e n ė a. 2007: spółgłoski interwokaliczne: grupy jednoi dwuelementowe. – Kalbų studijos 11, 36–42. K a z l a u s k i e n ė a. 2010: Prawidłowości struktury fonemowej słów języka litewskiego. – Žmogus ir žodis 1, 35–41. K a z l a us ki en ė a., r a š k i n i s g. 2009: Częstość występowania głosek ogólnego języka litewskiego. – Respectus Philologicus 16 (20), 169–182. K a z l a u s k i e n ė a., r a š k i n i s g. 2008: Częstość występowania strukturalnych modeli sylaby fonologicznej języka litewskiego. – Žmogus ir žodis 1, 24–31. Kr ivi c ka i tė E. 2013: Test wymyślonych słów: badanie języka litewskich dzieci jednoi dwujęzycznych. referat wygłoszony na międzynarodowej konferencji lingwistyki stosowanej Języki i ludzie: przestrzeń, czas, tożsamość, wilno: Uniwersytet Wileński. dostęp przez internet: <https://www.academia.edu/5762723/isgalvotu_zodziu_testas_Lietuviu_vienakalbiu_ir_dvikalbiu_vaiku_kalbos_tyrimas>. Kr iv ic k ai t ė E. 2014: test powtarzania nieistniejących słów: badanie języka litewskich dzieci jednojęzycznych i dwujęzycznych. – Lingwistyka stosowana 4, 1–22. m a r sh a l l c. r., va n de r Le l y H. K. j. 2009: Wpływ pozycji wyrazu i akcentu na realizację zbitek nagłosowych: dowody z typowego rozwoju, specyficznych zaburzeń językowych i dysleksji. – Language 85 (1), 39–57. m c L e o d sh., va n D o o r n , r e e d a. v. 2001: normalne przyswajanie grup spółgłoskowych. – American Journal of Speech – Language 99–110. Pathology 10 (2), m u n s o n b., Ku r t z b. a., W i n d o r 2005: wpływ zasobu słownictwa, prawdopodobieństwa fonotaktycznego i podobieństwa do wyrazów na powtarzanie wyrazów nieistniejących E. KrivicKaitė, i. DabašinsKiEnė. Lietuvių kalbos fonologijos įsisavinimas: netikrų žodžių kartojimo eksperimentinis tyrimas 253 of children With and Without specific Language impairment. – Journal of Speech, Language, and Hearing Research 48, 1033–1047. p e g y m o r k p. K. 2010: Language-specific realizations of syllable structure and vowel-to-vowel coarticulation. – The Journal of the Acoustical Society of America 128, 1346–1356. r i s p e n s j., par i g g e r E. 2010: powtarzanie wyrazów nieistniejących przez niderlandzkojęzyczne dzieci ze specyficznymi zaburzeniami językowymi, z problemami z czytaniem i bez nich. – British Journal of Developmental Psychology 28, 177–188. r u z a i t ė j., D a b a š i n s k i e n ė i. 2010: specyficzne zaburzenie językowe: adaptacja testu przesiewowego dla 277–300. języka litewskiego. – Darbai ir dienos 54, sa n to s f. H., bue n o o. f. a., ga th erc ol e s. E. 2006: Błędy w powtarzaniu wyrazów nieistniejących: łączenie pamięci krótkotrwałej i długotrwałej. – Brazilian Journal of Medical and Biological Research 39, 371–385. s t a m p e D. 1969: nabywanie reprezentacji 453. fonetycznej. – CLS 5, 443– stampe D. 1973: Rozprawa o fonologii naturalnej, bloomington: iuLc. s t o e l - g a m m o n c. 2011: związki między rozwojem leksykalnym a fonologicznym u małych dzieci. – Journal of Child Language 38, 1–34. s t o k e s. f., K l e e th., 2009: trafność diagnostyczna nowego testu powtarzania wczesnych pseudowyrazów w różnicowaniu dzieci późno mówiących i dzieci rozwijających się typowo. – Journal of Speech, Language, 52, 872–882. and Hearing Research vel l e m a n s. L., m i h m a n m. v. 2007: rozwój fonologiczny w okresie niemowlęcym i we wczesnym dzieciństwie: implikacje dla teorii uczenia się języka. – Fonologia w kontekście. (red. Pennington. M. 25–50. C.), Luton: Palgrave Macmillan, Žukauskienė R. 2012: Psichologija raidos: integruotas požiūris, Vilnius: Margi raštai. Weismer s. E., tomblin j. b., Zhang X., buckwalter p., chynowe t h j. g., jo n e s m., 2011: wyniki powtarzania pseudowyrazów u dzieci w wieku szkolnym z zaburzeniami językowymi i bez nich. – Journal of Speech, Language, and Hearing Research 43, 865–878. W i l l i a m s D., pa y n e H., m a r s h a l l Ch., 2013: powtarzanie pseudowyrazów tal Disorders 43, 404–417. impairment in autism and specific Langauge impairment: Evidence of Distinct underlying cognitive causes. – Journal of Autism and Developmenotrzymano 2013 10 20 przyjęto 2013 12 20 254 KULtURA JęZyKA | 86 DoDATEK. Nieprawdziwe i prawdziwe słowa języka litewskiego sylabyliczba prawdziwe prawdziwe słowo słowo zbitka spółgłosek w nieprawdziwych słowach → zbitka spółgłosek w prawdziwych słowach 2Temat – 2Dziewczyna Noga – 2Skimo Stół sk → st 2Švela Smala šv → sm 2gaprėKobra pr → br 2gitva gatvė tv → tv 2SmintoSmiltė sm → sm; nt → lt16 2KlestaKlasta Kl → kl; st → st17 3geloša Karosas – 3sziruta szalik – 3Szkulinė Chustka šk → sk 3Plemuta Klimatas pl → kl 3maspulė raskila sp → sk 3Lasmuvi wiśnia sm → šn 3Spadeki Statua sp → st 3pasvapi babka sv → sl 4sulertė serenada – 4žadevina czekolada – 4Snalidina Marzycielka sn → sv 4Spiratuša Łamaczka sk sp → 4nisparima Restauracja sp → st 4magvunolė Reklamówka gv → kl 4Staligosa Smakołyk st → sk 4gosakluni kosiarka Kl → pj pastaba. pajuodinta priebalsių samplaika; ketvirtoje lentelės skiltyje pažymėta, kokia tik rame žodyje esanti samplaika atitinka netikrame žodyje esančią priebalsių samp laiką. 16 W zmyślonym słowie sminto zbitka spółgłosek nt znajduje się między sylabami, w prawdziwym słowie smiltė zbitka spółgłosek lt również znajduje się między sylabami. 17 W fikcyjnym słowie klesta zbitka spółgłoskowa st znajduje się między sylabami, w prawdziwym słowie klasta zbitka spółgłoskowa st również znajduje się między sylabami. E. KrivicKaitė, i. DabašinsKiEnė. Lietuvių kalbos fonologijos įsisavinimas: netikrų žodžių kartojimo eksperimentinis tyrimas 255 Nabywanie fonologii języka litewskiego: badanie eksperymentalne powtarzania pseudowyrazów Streszczenie Zdolność dziecka do powtórzenia nowego wielosylabowego słowa usłyszanego po raz pierwszy we wczesnym wieku świadczy o umiejętności zapamiętywania nowych słów i poszerzania własnego słownika (gathercole 2006a); dlatego test powtarzania pseudowyrazów wiąże się z nabywaniem języka. Stwierdza się, że powtarzanie pseudowyrazów rozpoczyna się bardzo wcześnie w życiu, gdy dziecko zaczyna uczyć się pierwszych słów (gathercole 2006a): każde słowo usłyszane przez dziecko po raz pierwszy brzmiało niezwykle i nowo – podobnie jak słowa, których powtórzenia wymaga się w teście powtarzania pseudowyrazów (chiat, roy 2007). Artykuł przedstawia pilotażowe badanie eksperymentalne przeprowadzone na podstawie testów powtarzania pseudowyrazów i słów. Litewski Test Powtarzania Pseudowyrazów opracowano z uwzględnieniem charakterystyki strukturalnej słów litewskich (długości słowa, częstości występowania samogłosek i spółgłosek, struktury sylaby); test składa się z 24 pseudowyrazów o różnej strukturze. Każdemu nie-słowu przypisany jest litewski odpowiednik, z uwzględnieniem długości słowa i struktury sylabowej. Próba w badaniu pilotażowym składa się z 25 prawidłowo rozwijających się dzieci w wieku przedszkolnym i szkolnym (od 4 do 9 lat). Wyniki badania ujawniły, że dokładność powtarzania nie-słów i słów jest determinowana przez trzy czynniki: 1) strukturę sylabową: najwięcej błędów występuje podczas powtarzania słów i nie-słów zawierających zbitki spółgłoskowe. Co więcej, dokładność powtarzania nie-słów jest również determinowana przez miejsce występowania zbitki spółgłoskowej: więcej błędów występuje podczas powtarzania słów ze zbitką spółgłoskową w środku słowa w porównaniu ze słowami, w których zbitka spółgłoskowa występuje na początku słowa. Miejsce występowania zbitki spółgłoskowej nie wpływa na dokładność powtarzania słów; 2) długość słowa: im dłuższe słowo, tym niższa dokładność jego powtarzania; 3) wiek uczestników badania: im starsza grupa wiekowa, tym dokładniej powtarzane są zarówno krótsze (jednoi dwusylabowe), jak i dłuższe (trzyi czterosylabowe) słowa oraz nie-słowa. KEYWORDS: acquisition of phonology, nonword repetition test, syllable structure, natural phonology theory. EgLė KrivicKaitė vytauto Didžiojo universitetas ul. K. Donelaičio 58, Lt-44248 Kowno [email protected] inEta DabašinsKiEnė vytauto Didžiojo universitetas ul. K. Donelaičio 58, Lt-44248 Kowno [email protected]