Europos Sąjungos Teisingumo Teismo generalinio advokato išvadų leksinių analitinių konstrukcijų vertimas iš prancūzų kalbos į lietuvių kalbą

A. LEONAVIČIENĖ, D. LIEPUONIŪTĖ. Europos Sąjungos Teisingumo Teismo generalinio advokato išvadų leksinių analitinių konstrukcijų vertimas iš prancūzų kalbos į lietuvių kalbą 95 AURELIJA LEONAVIČIENĖ Kauno technologijos universitetas DALIA LIEPUONIŪTĖ Kauno technologijos universitetas TRYBUNAŁU SPRAWIEDLIWOŚCI UNII EUROPEJSKIEJ OPINII RZECZNIKA GENERALNEGO LEKSINIŲ ANALITINIŲ KONSTRUKCIJŲ TŁUMACZENIE Z JĘZYKA FRANCUSKIEGO NA JĘZYK LITEWSKI SŁOWA KLUCZOWE: analityczna konstrukcja leksykalna, sposób tłumaczenia, styl administracyjny, norma języka ogólnego. W ciągu ostatnich dwudziestu lat zwiększyła się liczba tłumaczeń dokumentów Unii Europejskiej (dalej – UE) na język litewski, przyspieszył rozwój języka administracyjnego. Pod wpływem międzyjęzykowym w naujų, kartais nemotyvuotai vertėjų pasirinktų kalbos ypatybių. Kaip žinoma, greičiausiai į pokyčius reaguoja leksika, kinta tam tikri stilistiniai skitekstach stylu administracyjnego zaczęły pojawiać się cechy niewłaściwego użycia leksyki. Wiele przydatnych danych na temat użycia leksyki dostarcza standartizacijos laipsnio administracinio lietuvių kalbos stiliaus verstinių tekstų gretinimas su senas šio stiliaus tradicijas turinčiais anglų arba pranzestawienie tekstów oryginalnych i tłumaczonych, zwłaszcza z tekstami w języku francuskim o mniejszej objętości. W odniesieniu do tłumaczonych tekstów współczesnego litewskiego stylu tyrimai yra aktualūs, rodo 2008 m. gruodžio mėn. 8 d. Lietuvos Respublikos Seimo surengtoje tarptautinėje konferencijoje „Lietuvių kalba Europos administracyjnego w przestrzeni Unii” wyrażono następujące myśli: „Niska jakość tłumaczeń aktów prawnych UE niewątpliwie szkodzi litewskiemu językowi administracyjnemu i prawnemu. W dokumentach, na które przenoszone są tłumaczenia tekstów administracyjnych UE, widoczne są cechy tekstów w innych językach: pojawiły się nowe terminy, nazwy dokumentów i instytucji, wzrosła liczba słów międzynarodowych, pojawiły się nieprzetłumaczalne słowa i ich połączenia z innych języków; zmienia się struktura zdania, są one bardzo długie i 96 KULTURA JĘZYKA | 86 nesklandūs; dėl analitinės anglų kalbos įtakos pagausėjo daiktavardinių konstrukcijų.“ (Auksoriūtė 2008: 41–49). Chociaż styl administracyjny jest najsurowszym, najbardziej zamkniętym i najbardziej szablonowym ze wszystkich stylów funkcjonalnych oraz ma najmniejsze zróżnicowanie gatunkowe (Župerka 2001: 95–96), to jednak zmiany jego norm wpływają na język innych stylów funkcjonalnych, zwłaszcza stylu naukowego, a ogólnie na cały standardowy język litewski (Vladarskienė 2007: 55–61). Kwestie jakości tłumaczeń w stylu administracyjnym oraz nowości językowe rozpowszechniające się w tekstach tłumaczeń powinny zatem przyciągać coraz większą uwagę badaczy języka. Uwzględniając aktualność tematu, do badań wybrano jeden z gatunków prawniczego podstylu stylu administracyjnego – opinie rzecznika generalnego Trybunału Sprawiedliwości w języku francuskim i litewskim, pochodzące z bazy danych dokumentów nės analitinės konstrukcijos ir jų vertimai į lietuvių kalbą. Minėto žanro tekstų pasirinkimą lėmė stilistikos darbuose ne kartą išsakyta mintis, kad instytucji UE (EUR-Lex); przedmiotem badań są cechy leksykalne szczególnie charakterystyczne dla języka francuskiego; „opisując cechy stylu administracyjnego, właściwości lingwistyczne lub tendencje jego kształtowania, najczęściej opiera się wyłącznie na tekstach prawniczego podstylu jako najlepiej odpowiadających normom stylu administracyjnego” (Bitinienė 2002: 4). Materiał badawczy obejmuje 444 strony opinii rzecznika generalnego (fr. conclusions) z lat 2003–2013, podzielonych na dwa porównywane okresy: próbę tekstów z lat 2003–2008, obejmującą 106 171 słów, oraz teksty z lat 2009–2013 liczące 114 870 słów. Łączna liczba słów w analizowanych dokumentach wynosi 221 041 słów. Podział próby wniosków sądowych na dwa okresy pozwala zaobserwować zmiany w tłumaczeniu badanych tekstów administracyjnych na przestrzeni dziesięciu lat oraz ustalić zmiany jakości tłumaczeń. Celem wspomnianego badania jest przeanalizowanie ilościowego użycia leksykalnych konstrukcji analitycznych we wnioskach rzecznika generalnego sporządzonych w języku francuskim oraz ustalenie sposobów ich tłumaczenia na język litewski. Postawiono następujące zadania: 1) omówić teoretycznie leksykalne konstrukcje analityczne języka francuskiego, ich różnice w stosunku do gramatycznych konstrukcji analitycznych i swobodnych połączeń wyrazowych; 2) ustalić gatunkowe cechy użycia leksykalnych konstrukcji analitycznych w badanych tekstach oraz porównać dane dotyczące ich użycia w dwóch okresach badania; 3) ustalić sposoby tłumaczenia leksykalnych konstrukcji analitycznych na język litewski i A. LEONAVIČIENĖ, D. LIEPUONIŪTĖ. Europos Sąjungos Teisingumo Teismo generalinio advokato išvadų leksinių analitinių konstrukcijų vertimas iš prancūzų kalbos į lietuvių kalbą 97 omówić jakość ich tłumaczenia. Stylistyczną analizę rozkładu i tłumaczenia badanych konstrukcji przeprowadzono z zastosowaniem metod ilościowej, porównawczej, analizy przekładu oraz metody opisowej. Badanie naukowe przeprowadzono na Uniwersytecie Technologicznym w Kownie w ramach udziału w projekcie Rady Nauki Litwy „Wspieranie działalności naukowej studentów” (VP1-3.1-ŠMM-01-V-02-003). Projekt jest finansowany w ramach 3. priorytetu Programu Operacyjnego Rozwoju Zasobów Ludzkich „Wzmacnianie potencjału badaczy” ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego i budżetu państwa Republiki Litewskiej. PRANCŪZŲ KALBOS LEKSINIŲ ANALITINIŲ KONCEPCJA KONSTRUKCJI I WYNIKI ILOŚCIOWEJ ANALIZY BADANEGO MATERIAŁU Konstrukcje leksykalne analityczne są charakterystyczne dla analitycznych języków angielskiego, francuskiego i innych, w których znaczenie całego połączenia przekazywane jest za pomocą dwóch lub kilku odrębnych wyrazów, z których jeden ma znaczenie leksykalne, a drugi – gramatyczne. Ta forma jednostki leksykalnej nierzadko tworzy opozycję wobec formy syntetycznej, w której za pomocą jednego wyrazu przekazywane jest zarówno znaczenie leksykalne, jak i gramatyczne (Leonavičienė 2009: 24). W językoznawstwie konstrukcje leksykalne analityczne odróżnia się od g r a m a t y c z n y c h form analitycznych i swobodnych połączeń wyrazowych. W odróżnieniu od gramatycznych form analitycznych (np. franc. tu as fait, tu vas dire, il vient de parler itd.), leksykalną formę analityczną tworzy połączenie czasownika posiłkowego (franc. verbe support) i rzeczownika (rzadziej przymiotnika lub konstrukcji przyimkowej), któremu w tym samym języku analitycznym odpowiada jeden czasownik, na przykład avoir de l’admiration – admirer, donner un ordre – ordonner, donner les définitions – définir, donner l’autorisation – autoriser, faire des recommandations – recommander, faire une demande – demander, prendre en considération – considérer itd. Przedstawione oraz inne konstrukcje leksykalne analityczne języka francuskiego znalezione w badanych tekstach najczęściej mają jednowyrazowy synonim, natomiast gramatyczna forma analityczna zazwyczaj nie ma takich synonimów leksykalnych. Nieco trudniej jest odróżnić konstrukcje leksykalne analityczne od swobodnego połączenia wyrazowego i kolokacji charakterystycznych dla stylu administracyjnego. W swobodnych połączeniach wyrazowych i kolokacjach wszystkie składniki zachowują samodzielne znaczenia, natomiast l e k s y k a l n ą a n a l i t y c z n ą k o n s t r u k c j ę, jak twierdzi Igor Melčuk, pomaga wyodrębnić warunek konieczny – do podstawowego, najważniejszego leksemu dodane jest za pomocą innego wyrazu dodatkowe znaczenie fleksyjne (Mel’cuk 1990: 131–132). W konstrukcjach leksykalnych analitycznych języka francuskiego głównym składnikiem semantycznym są rzeczowniki, czasem przymiotniki lub konstrukcje przyimkowe- 98 KULTURA JĘZYKA | 86 przypisów. Według językoznawców Martina Riegela, Jeana-Christophe’a Pellata, René Rioula, w leksykalnych konstrukcjach analitycznych rzeczownik, przymiotnik często ma w języku czasownik o wspólnym rdzeniu i podobnym znaczeniu (faire le résumé d’un livre / résumer un livre), jednak występują również takie rzeczowniki, które nie mają czasownikowych odpowiedników (faire le bilan de sa vie ≠ bilaner? sa vie, liczba czasowników pomocniczych przekazujących informację hipogramatyczną jest bardziej thèse sur la question ≠ hypothéser? sur la question ir pan.) (Riegel ir kt. 2006: 232–233). Nagrinėjamų konstrukcijų vardažodžiai yra labai skirtingi, bet określona. Według M. Riegela najczęściej są nimi avoir, donner, faire, mettre, porter i inne czasowniki wyrażające relacje predykatywne, które wskazują początek czynności (Pierre gagne de l’assurance), jej trwanie (Pierre a de l’assurance / garde (conserve) son assurance) albo zakończenie (Pierre perd son assurance) i, z uwzględnieniem stosowności stylistycznej, mogą być używane z wyrazami nominalnymi (avoir de l’intérêt pour → éprouver, manifester, témoigner, etc. de l’intérêt pour; faire l’examen de → effectuer, procéder à, etc. l’examen de; donner l’ordre de → intimer l’ordre de) (Riegel i in. 2006: 232–233). Leksalne konstrukcje analityczne są cechą analitycznego systemu języka francuskiego. Konstrukcje te omawiali językoznawcy M. Riegel, J.-C. Pellat, R. Rioul (2006), I. Mel’čuk (1990) i inni; kwestie ich stylistycznego użycia oraz przekładu na język litewski analizowała Aurelija Leonavičienė (2009: 23–30; 2010: 135–149), jednak do tej pory bardzo brakuje analizy sposobów użycia i przekładu na język litewski leksalnych konstrukcji analitycznych języka francuskiego w tekstach stylu administracyjnego o większej i bardziej reprezentatywnej objętości. W toku analizy rozmieszczenia leksalnych konstrukcji analitycznych w 444-stronicowym materiale badanego języka francuskiego znaleziono łącznie 705 leksalnych konstrukcji analitycznych: tenir / prendre en / rendre compte, prendre en considération, ressortir / résulter des considérations, avoir à la disposition, avoir / énoncer / faire / imposer / fonder l’obligation, poser la/ remettre en/ saisir/ soumettre/ soulever/ déférer question i in. Wybrane do użycia w tekstach konstrukcje są związane z tematyką i treścią analizowanych tekstów. Na podstawie omówionych już spostrzeżeń teoretycznych zebrane przykłady materiału badawczego oddzielono od 1) gramatycznych form analitycznych, 2) powtarzających się luźnych połączeń wyrazowych oraz 3) kolokacji języka prawnego. We wnioskach rzecznika generalnego z pierwszego okresu, tj. z lat 2003–2008, znaleziono 355 leksykalnych konstrukcji analitycznych, natomiast w tekstach tego samego gatunku z drugiego okresu, obejmującego lata 2009–2013 – 350 leksykalnych konstrukcji analitycznych. Podobny rozkład leksykalnych konstrukcji analitycznych w tekstach obu okresów (zob. tabelę 1) wskazuje na stałość użycia tych konstrukcji w badanych tekstach stylu administracyjnego. Ich łączna frekwencja na 10 stronach całego materiału A. LEONAVIČIENĖ, D. LIEPUONIŪTĖ. Europos Sąjungos Teisingumo Teismo generalinio advokato išvadų leksinių analitinių konstrukcijų vertimas iš prancūzų kalbos į lietuvių kalbą 99 badawczego (~6,3 konstrukcji) pozwala uznać te jednostki leksykalne za wyróżniającą cechę analizowanego gatunku stylu administracyjnego. W poszczególnych okresach ich użycie nieco się różni: 2003–2008 – ~6,14 konstrukcji, w latach 2009–2013 – ~6,5 konstrukcji. Frekwencja użycia leksykalnych konstrukcji analitycznych w drugim okresie na 10 stronach jest zaledwie o 0,36 większa, dlatego różnica ta jest zbyt mała, aby uzasadnić tendencję wzrostową ich użycia w tekstach analizowanego gatunku. TABELA 1. Ilościowy rozkład leksykalnych konstrukcji analitycznych w języku francuskim Okres konstrukcji stron Liczba Liczba Częstotliwość analitycznych konstrukcji konstrukcji leksykalnych Liczba konstrukcji analitycznych leksykalnych na 10 stronach 2003–2008 r. 218 355 ~6,14 2009–2013 r. 226 350 ~6,5 2003–2013 r. 444 705 ~6,3 Uzyskane dane ilościowe dotyczące użycia można porównać z nieco wcześniej przeprowadzonymi przez A. Leonavičienė (2010: 135–139) badaniami Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności (protokołów). W tekście obejmującym zaledwie 31 stron odnaleziono 43 leksykalne konstrukcje analityczne, tj. na 10 stronach było ich około 14. Zbyt mała objętość badanego materiału wskazywała jedynie na użycie leksykalnych konstrukcji analitycznych w analizowanym dokumencie i nie pozwalała na wyciągnięcie bardziej ogólnych wniosków dotyczących ich częstotliwości w innych gatunkach stylu administracyjnego, dlatego podczas prowadzenia niniejszego badania postanowiono znacznie zwiększyć próbę badanego materiału, aby odzwierciedlała ona bardziej obiektywną częstotliwość leksykalnych konstrukcji analitycznych w tekstach analizowanego gatunku. W porównaniu z badaniami użycia leksykalnych konstrukcji analitycznych w tekstach innych funkcjonalnych odmian języka francuskiego, zwłaszcza w tekstach artystycznych o podobnej objętości, (w latach 2009–2010 A. Leonavičienė ustaliła, że na 10 stronach czterech utworów prozatorskich stylu artystycznego o objętości 467 stron średnio stosuje się 5,25 leksykalnych konstrukcji analitycznych, natomiast na 10 stronach tekstów stylu publicystycznego o objętości 148 stron – 5 leksykalnych konstrukcji analitycznych (2009: 25; 2010: 139)), można zauważyć, że na 10 stronach wniosków rzecznika generalnego w stylu administracyjnym o objętości 444 stron stosuje się więcej leksykalnych konstrukcji analitycznych, tj. około 6,3 leksykalnych konstrukcji analitycznych. Leksykalnych analitycznych 100 KALBOS KULTŪRA | 86 konstrukcijų gausa prancūzų kalbos administracinio (~6,3), meninio (~5,25) i tekstach stylu publicystycznego (~5) pozwala stwierdzić, że konstrukcje te nėra stilistiškai žymėtos, jos laikytinos bendrąja analitinės prancūzų kalbos sistemos ypatybe, tačiau dažnesnis jų vartojimas administracinio stiliaus tekstuose leidžia jas laikyti skiriamuoju nagrinėjamo žanro kalbos požymiu. Šį teiginį paremia C. Blanche-Benveniste mintis, kad teksto žanras lemia lekumożliwiają ilościowe stosowanie środków leksykalnych i gramatycznych (2000: 55–63), ich rozmieszczenie w tekstach i, oczywiście, określone sposoby ich PRANCŪZŲ KALBOS LEKSINIŲ ANALITINIŲ tłumaczenia. SPOSOBY TŁUMACZENIA KONSTRUKCJI NA LIETUVIŲ KALBĄ Po przeanalizowaniu próbek tekstów z dwóch badanych okresów ustalono wspólne dla całego dziesięciolecia (2003–2013) sposoby tłumaczenia leksykalnych konstrukcji analitycznych: 1) tłumaczenie litewskim czasownikiem; 2) tłumaczenie konstrukcją rzeczownikową; 3) tłumaczenie rzeczownikiem (zob. tabelę 2); 4) tłumaczenie przymiotnikiem, połączeniem przymiotnika i czasownika; 5) tłumaczenie przysłówkiem oraz 6) pominięcie leksykalnej konstrukcji analitycznej (zob. tabelę 3). 2 LENTELĖ. Dažniausi prancūzų kalbos leksinių analitinių konstrukcijų vertimo į lietuvių kalbą būdai Okres Tłumaczveiksmažodžiu ir jo formomis enie Tłumaczenie daiktavardine konstrukcija Tłumaczenie rzeczownikiem Vartota kartų Dažnis procentais Vartota kartų Dažnis procentais Vartota kartų Dažnis procentais 2003–2008 212 ~59,7 125 ~35,2 13 ~3,7 2009–2013 213 ~60,9 120 ~34,3 12 ~3,4 2003–2013 425 ~60,2 245 ~34,8 25 ~3,5 Wyniki analizy ilościowej przeprowadzonej dla całego badanego okresu pozwalają uznać za najczęstsze sposoby tłumaczenia tłumaczenie czasownikiem oraz tłumaczenie konstrukcją rzeczownikową. Pozostałe przykłady tłumaczeń stanowią zaledwie 5 proc. wszystkich analizowanych przykładów. A. LEONAVIČIENĖ, D. LIEPUONIŪTĖ. Europos Sąjungos Teisingumo Teismo generalinio advokato išvadų leksinių analitinių konstrukcijų vertimas iš prancūzų kalbos į lietuvių kalbą 101 TABELA 3. Inne sposoby tłumaczenia francuskich leksykalnych konstrukcji analitycznych na język litewski Okres Tłumaczenie przymiotnikiem, przymiotnika i połączeniem przysłówkowym tłumaczenie czasownika Pominięcie leksykalnej konstrukcji analitycznej Vartota kartų Dažnis procentais Vartota kartų Dažnis procentais Vartota kartų Dažnis procentais 2003–2008 4 ~1,1 1 ~0,3 0 ~0 2009–2013 2 ~0,6 1 ~0,3 2 ~0,6 2003–2013 6~0,9 2 ~0,3 2 ~0,3 Jak wspomniano, najczęściej tłumaczy się c z a s o w n i k i e m : w tekstach pierwszego okresu (2003–2008) spośród 355 leksykalnych konstrukcji analitycznych 212 przetłumaczono czasownikiem (~59,7 proc. wszystkich analizowanych przykładów), w drugim okresie (2009–2013) – spośród 350 konstrukcji czasownikiem przetłumaczono 213 konstrukcji (~60,9 proc. wszystkich analizowanych przykładów). W całej badanej dekadzie (2003–2013) tłumaczenie leksykalnych konstrukcji analitycznych we wnioskach rzecznika generalnego czasownikiem i jego formami stanowi ~60,2 proc. przykładów badanego materiału. Tłumacze wybierali ten sposób tłumaczenia ze względu na semantykę leksykalnych konstrukcji analitycznych języka francuskiego, t. j. ze względu na często w y r a ż a n e za ich pomocą d z i a ł a n i e, oraz uwzględniając czasownikowy, fleksyjny charakter języka litewskiego: (1) Il faudrait donc donner une réponse affirmative à la seconde question. (C-349/01) Zdaniem Rady Pracowniczej z tego powodu na drugie pytanie należałoby odpowiedzieć twierdząco. (C-349/01) (2) <...> żaden pracownik nie poniósł żadnej szkody z powodu tego, że nie jest skłonny wyrazić zgody na wykonywanie takiej pracy. (C-397/01 až C-403/01) <...> pracownik z powodu działań pracodawcy nie poniesie żadnych strat z uwagi jis nenori sutikti dirbti tokį darbą. (C-397/01 iki C-403/01) (3) La Cour administrative (Luxembourg) a des doutes quant à la compatibilité d’une na to, że disposition nationale du droit relatif à l’impôt sur le revenu avec les règles sur la libre circulation des capitaux. (C-242/03) Luksemburski Cour administrative ma wątpliwości co do zgodności jednego z krajowych przepisów prawa dotyczącego podatku dochodowego z zasadami swobodnego przepływu kapitału. (C-242/03) 102 KALBOS KULTŪRA | 86 apporter les preuves – udowodnić; donner des indications – wskazać; effectuer un travail – pracować; sprawować kontrolę – kontroliuoti; faire Štai daugiau šio vertimo būdo pavyzdžių: mention – wspomnieć; faire suite – kontynuować; faire usage – stosować, używać; fournir les informations – dostarczać informacji; fournir des explication – wyjaśnić; mettre fin – zakończyć; prendre une décision – zdecydować; prendre part – uczestniczyć, przyczynić się itp. Nie zawsze francuskie leksykalne konstrukcje analityczne oznaczają działanie, mogą one podkreślać obiekt lub rezultat. Znaczenia te są charakterystyczne dla języka administracyjnego, w którym należy „przedstawiać nie działania, lecz ich rezultaty, posługiwać się pojęciami i zdefiniowanymi terminami” (Kniūkšta 2005: 60). Dlatego, uwzględniając specyfikę znaczeniową tłumaczonych konstrukcji, tłumacze około 34,8 proc. wszystkich przykładów przełożyli za pomocą k o n s t r u k c j i r z e c z o w n i k o w y c h języka litewskiego: (4) Skarżąca w postępowaniu głównym, strona pozwana w postępowaniu głównym, rządy Austrii, Hiszpanii, Włoch i Zjednoczonego Królestwa oraz Komisja Europejska przedstawiły w tej sprawie uwagi na piśmie. (C-523/10) Uwagi na piśmie przedłożyły powódka i pozwana w postępowaniu głównym, rządy Austrii, Hiszpanii, Zjednoczonego Królestwa i Włoch oraz Komisja. (C-523/10) (5) Pismem przekazanym w dniu 27 października 2011 r. Trybunał zadał pytanie wymagające odpowiedzi na piśmie przed rozprawą, w następującym brzmieniu [...] (C-522/10) W piśmie wysłanym w dniu 27 października 2011 r. Trybunał Sprawiedliwości przedstawił następujące pytanie, na które należało odpowiedzieć na piśmie przed rozprawą [...]. (C-522/10) Te konstrukcje rzeczownikowe, których znaczenia różnią się od znaczeń odpowiednich czasowników, są potrzebne językowi. Zdaniem Pranasa Kniūkšty różnice znaczeniowe „wynikające ze znaczenia rzeczowników są jedną z najważniejszych przyczyn, dla których konstrukcje rzeczownikowe utrwalają się i rozpowszechniają” (2005: 69). Nawet wtedy, gdy konstrukcję rzeczownikową w tekście przekładu można zastąpić czasownikiem, ich znaczenia nie zawsze się pokrywają. Dlatego można stwierdzić, że „rzeczownikowe sposoby wyrażania rozpowszechniają się z przyczyn obiektywnych i w pewnych przypadkach nieuchronnie się utrwalają” (Kniūkšta 2005: 60). Uzyskane wyniki badań pozwalają stwierdzić, że w poszczególnych badanych okresach przykłady tłumaczenia leksykalnych konstrukcji analitycznych za pomocą konstrukcji rzeczownikowych rozkładają się podobnie: w tłumaczeniach opinii rzecznika generalnego z lat 2003–2008 konstrukcje rzeczownikowe wybrano 125 razy (co stanowi około 35,2 proc. wszystkich przykładów z analizowanego okresu), natomiast w latach 2009–2013 – 120 razy (około 34,3 proc. przykładów). Najczęściej w tłumaczeniach całego badanego materiału (z lat A. LEONAVIČIENĖ, D. LIEPUONIŪTĖ. Europos Sąjungos Teisingumo Teismo generalinio advokato išvadų leksinių analitinių konstrukcijų vertimas iš prancūzų kalbos į lietuvių kalbą 103 2003–2013) występowały następujące konstrukcje: mieć prawo (7,3 proc. wszystkich konstrukcji rzeczownikowych), być w dyspozycji (4,5 proc.), podnieść / przedstawić kwestię (4 proc.), przeprowadzić audyt (3,7 proc.), przyznać prawo (3,7 proc.), podjąć decyzję (3,3 proc.), przedstawić uwagi (2,8 proc.), mieć wpływ (2,8 proc.), wywierać wpływ (2,4 proc.), uczynić odniesienie (1,6 proc.), złożyć wniosek (1,6 proc.), zapewnić możliwość (1,6 proc.), wnieść skargę (1,2 proc.) itd. Na podstawie wyników badań można stwierdzić, że na wybór konkretnych konstrukcji i częstotliwość ich stosowania wpływały tematyka i treść analizowanych tekstów. Uwzględniając te czynniki, tłumacze wybierali dokładny leksykalny odpowiednik tłumaczonej konstrukcji języka francuskiego (przykłady 4, 5) albo bardziej odpowiednią w konkretnym kontekście i charakterystyczną dla tekstów badanego gatunku konstrukcję rzeczownikową języka litewskiego, odzwierciedlającą specyfikę leksyki języka administracyjnego: (6) L’article 48 prévoit que, « [a]ux fins du présent titre, aucune disposition du présent accord ne fait obstacle à l’application, par les parties, de leurs lois et de leurs réglementations concernant l’admission et le séjour, l’emploi, les conditions de travail, l’établissement de personnes physiques et la prestation de services [...] ». Zgodnie z art. 48 „do celów niniejszego tytułu żadne postanowienie niniejszej Umowy nie stoi na przeszkodzie stosowaniu przez Strony ich przepisów ustawowych i wykonawczych dotyczących wjazdu i pobytu osób fizycznych, zatrudnienia, warunków pracy, prowadzenia działalności gospodarczej i świadczenia usług [...]“. (7) Dokładniej rzecz ujmując, art. 65 ust. 2 rozporządzenia nr 883/2004 stanowi, że pracownik przygraniczny pozostaje „w dyspozycji służb zatrudnienia państwa członkowskiego miejsca zamieszkania” [...]. (C-443/11) Mówiąc konkretnie, art. 65 ust. 2 rozporządzenia nr 883/2004 stanowi, że pracownik przygraniczny musi pozostawać „w dyspozycji służb zatrudnienia państwa członkowskiego [miejsca] zamieszkania” [...]. (C-443/11) Tłumaczenie leksykalnych konstrukcji analitycznych języka francuskiego za pomocą konstrukcji rzeczownikowych języka litewskiego zwiększa ilościowe użycie rzeczownika w tekstach badanego gatunku i odzwierciedla cechę języka administracyjnego – częste dominowanie rzeczownika nad neralinio advokato išvadų (444 puslapių) leksinių analitinių konstrukcijų vertimo daiktavardinėmis konstrukcijomis duomenis (apie 34,8 proc.) galiinnymi częściami mowy. Badane gema w porównaniu z danymi z badań nad przekładem francuskich tekstów artystycznych o podobnej objętości (467 stron) na język litewski (Leonavičienė 2009: 26–29; 2010: 140–149). W ostatnich badaniach ustalono, że około 74 proc. wszystkich analizowanych leksykalnych konstrukcji analitycznych w tekstach artystycznych przetłumaczono za pomocą litewskiego czasownika, a tylko około 23 proc. – za pomocą konstrukcji rzeczownikowej. Podobne wyniki uzyskano również w badaniu tekstu o mniejszej objętości (148 stron) pub- 110 KALBOS KULTŪRA | 86 TŁUMACZENIE LEKSYKALNYCH KONSTRUKCJI ANALITYCZNYCH W OPINIACH RZECZNIKA GENERALNEGO TRYBUNAŁU SPRAWIEDLIWOŚCI UNII EUROPEJSKIEJ Z JĘZYKA FRANCUSKIEGO NA LITEWSKI Streszczenie W ciągu ostatnich dwudziestu lat wzrosła liczba tłumaczeń dokumentów UE na język litewski; również rozwój języka administracyjnego nabrał tempa. W wyniku wpływu międzyjęzykowego w tekstach stylu administracyjnego zaczęły pojawiać się nowe, niekiedy nieuzasadnione, osobliwości językowe wybierane przez tłumaczy. Leksyka najszybciej zareagowała na zmiany; zmianom uległy również niektóre stylistyczne cechy różnicujące użycie leksyki. W analizie użycia słów litewskiego języka administracyjnego porównanie tekstów dwóch języków – tekstu źródłowego i jego tłumaczenia – stanowi źródło licznych cennych danych. Istotność analizowanego tematu wynika z częstych błędów w tłumaczeniu z języków analitycznych (angielskiego, francuskiego itd.) na syntetyczny język litewski, a także z nieuwzględniania swoistych cech systemu, normy i stylistycznego użycia języka rodzimego. W artykule analizuje się opinie rzecznika generalnego Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej w językach francuskim i litewskim. Przedmiotem badań wybrano leksykalne konstrukcje analityczne charakterystyczne dla francuskiego języka administracyjnego oraz ich tłumaczenie na język litewski. Materiał badawczy obejmuje 444 strony opinii rzecznika generalnego z lat 2003–2013, podzielonych na dwa okresy porównawcze: teksty napisane w latach 2003–2008 oraz 2009–2013. Łączna liczba słów w analizowanych dokumentach wynosi 221,041 słów. Podział analizowanego materiału na dwa okresy umożliwia określenie metod tłumaczenia analizowanych leksykalnych konstrukcji analitycznych na język litewski, a także zmian w jakości tłumaczenia w ciągu ostatnich dziesięciu lat. W badaniu postawiono następujący cel – przeanalizować ilościowe użycie francuskich leksykalnych konstrukcji analitycznych w opiniach rzecznika generalnego oraz określić metody ich tłumaczenia na język litewski. Badanie opiera się na lingwistyce kontrastywnej oraz metodach ilościowej i opisowej. Wyniki analizy prowadzą do wniosku, że przy tłumaczeniu na język litewski 705 francuskich analitycznych konstrukcji leksykalnych znalezionych w materiale badawczym oraz oddawaniu ich treści referencyjnej zwykle wybierano syntezę komponentów struktur semantycznych, tj. tłumaczono je czasownikiem lub jego formami (60,2% wszystkich analizowanych przykładów), rzadziej zaś konstrukcją rzeczownikową (34,8% przykładów). Tłumaczenie za pomocą rzeczownika (3,5% przykładów), przymiotnika, frazy przymiotnikowej i czasownikowej (0,9% przykładów) oraz przysłówka (0,3% przykładów) zale- A. LEONAVIČIENĖ, D. LIEPUONIŪTĖ. Europos Sąjungos Teisingumo Teismo generalinio advokato išvadų leksinių analitinių konstrukcijų vertimas iš prancūzų kalbos į lietuvių kalbą 111 sidered least common translation methods. To avoid semantically and stylistically excessive units, 0.3% of translation examples omitted lexical analytical constructions altogether. The methods of translation identified in the study lead to the conclusion that the selection of linguistic means in the target language depends od kompetencji tłumacza, rozumienia znaczenia tłumaczonej jednostki oraz znajomości stylistycznych i gatunkowych właściwości języka docelowego. Norma The comparison of translation examples from the two periods in terms of the litewskiego języka standardowego wskazuje, że jakość tłumaczenia dokumentów UE stopniowo się poprawia; tłumacze stają się bardziej uważni na specyfikę języka źródłowego i docelowego, semantykę jednostek językowych oraz lepiej znają normy litewskiego języka standardowego mające zastosowanie w języku administracyjnym. SŁOWA KLUCZOWE: analityczna konstrukcja leksykalna, metoda tłumaczenia, styl administracyjny, norma języka standardowego. AURELIJA LEONAVIČIENĖ Kauno technologijos universitetas Gedimino g. 43, LT-44240 Kaunas [email protected] DALIA LIEPUONIŪTĖ Kauno technologijos universitetas Gedimino g. 43, LT-44240 Kaunas [email protected]