Lietuvių kalba šiuolaikinėje mokykloje

JĘZYK LITEWSKI WE WSPÓŁCZESNEJ SZKOLE 22. konferencja im. Jonasa Jablonskisa 2 października 2015 r. w Instytucie Języka Litewskiego odbyła się 22. konferencja im. Jonasa Jablonskisa. Konferencję zorganizowała Grupa Lituanistyki Szkolnej Centrum Badań Języka Ogólnego Instytutu Języka Litewskiego wspólnie z Katedrą Języka Litewskiego Uniwersytetu Wileńskiego. Tegoroczna konferencja Język litewski we współczesnej szkole poświęcona była omówieniu badań nad językiem uczniów i ich postawami językowymi, a także specyfice nauczania i oceniania. W konferencji uczestniczyli prelegenci z różnych instytucji litewskich i zagranicznych. Wygłoszono na niej trzynaście referatów. Zgromadzonych uczestników konferencji i prelegentów powitała główna specjalistka Wydziału Kształcenia Podstawowego i Średniego Departamentu Edukacji Ogólnej Ministerstwa Oświaty i Nauki Republiki Litewskiej NIDA PODERIENĖ. Słowo wstępne wygłosiła kierowniczka Centrum Badań Języka Ogólnego Instytutu Języka Litewskiego RITA MILIŪNAITĖ. Pierwsze posiedzenie konferencji poświęcono omówieniu nauczania i sprawności językowej. Dwa pierwsze referaty dotyczyły wymowy uczniów, tendencji w akcentowaniu i języku potocznym. Referat Nauczanie wymowy normatywnej i akcentowania wygłosiła LAIMA KALĖDIENĖ z Instytutu Języka Litewskiego. Omówiono w nim zmiany w systemie akcentowania, użycie skodyfikowanych norm językowych oraz ich społeczną ocenę. Przedstawione badania wykazały, że fonologiczna opozycja ilościowa samogłosek słabnie, choć niejednakowo we wszystkich dialektach i ich odmianach; zmiany fonologiczne w opozycji długości i krótkości samogłosek mają zasadnicze znaczenie. Laima Kalėdienė podkreśliła, że należy zmienić podstawy nauczania akcentowania i wymowy w szkole. Referat Język potoczny uczniów z południowo-wschodniej Litwy i jego ocena wygłosił KAZIMIERAS GARŠVA z Instytutu Języka Litewskiego. Omówiono w nim tendencje w wymowie uczniów z rejonów solecznickiego, wileńskiego i sąsiednich, a także mylenie znaczeń wyrazów w języku potocznym. W kolejnych trzech referatach pierwszej części mówiono o tworzeniu rozprawki argumentacyjnej i rozumieniu tekstu literackiego. Referat Argumentacja retoryczna w szkole: tworzenie rozprawki argumentacyjnej wygłosiła profesor Uniwersytetu Wileńskiego REGINA KOŽENIAUSKIENĖ. Omówiono w nim możliwe sposoby argumentowania w rozprawce oraz warunki, których należy w niej przestrzegać, aby dojść do prawidłowego wniosku. Poruszono także kwestię oceny treści rozprawki oraz tego, co podlega ocenie w wypracowaniu literackim i rozprawce argumentacyjnej. Referat Zapach we współczesnej litewskiej prozie dziecięcej i na lekcjach języka litewskiego. Czego możemy się nauczyć? wygłosiła AURELIJA GRITĖNIENĖ z Instytutu Języka Litewskiego. Omówiono w nim znaczenie i funkcje jednego ze zmysłów — przyjemnego zapachu roślin — w litewskiej prozie dziecięcej. BENDRINĖ KALBA 88 (2015) www.bendrinekalba.lt ISSSN 2351-7204 AURELIJA TAMULIONIENĖ. Lietuvių kalba šiuolaikinėje mokykloje | A. Gritėnienė mówiła o tym, jak różnie określa się zapach tej samej rośliny oraz że w utworach literackich dla dzieci najczęściej mowa jest o przyjemnym zapachu, który można opisywać za pomocą różnych środków wyrazu artystycznego (epitetów, porównań, wykrzyknień retorycznych itp.). Prelegentka podkreśliła, że na lekcjach języka litewskiego może to być doskonały materiał do objaśniania uczniom różnic semantycznych między wyrazami, omawiania relacji synonimicznych i różnych cech stylu — obrazowości, sugestywności, precyzji, żywości itp. Referat Rozumienie tekstu literackiego i doświadczenie czytelnicze wygłosili AKVILĖ JOVAIŠIENĖ i KĘSTUTIS BREDELIS z Uniwersytetu Wileńskiego. Referat dotyczył badania, w ramach którego zebrano dane o wynikach standaryzowanego testu rozumienia tekstu, ocenach z pierwszego i drugiego trymestru, a także wypełnionych przez uczniów ankietach na temat ich doświadczeń czytelniczych. Badanie wykazało, że niemal dwie trzecie respondentów lubi czytać, około połowa czyta dodatkowo, co pozytywnie wiąże się z ich osiągnięciami w nauce języka litewskiego. Nastolatki najczęściej czytają literaturę przygodową i fantastyczną. Większy odsetek uczniów, którzy uzyskali wyższe wyniki w standaryzowanym teście, twierdzi, że wczuwa się w czytaną książkę. Większość nastolatków wskazała, że ciekawa książka powinna mieć wciągającą fabułę, aktualną tematykę i element zaskoczenia. Dla jednej dziesiątej dzieci ważne jest, aby książkę łatwo się czytało. Duża część uczniów uważa czytanie za wartościową formę aktywności, jednak niemal tyle samo czyta tylko dlatego, że zmuszają ich do tego nauczyciele lub rodzice. Chociaż wyniki badania wskazują, że sytuacja czytelnictwa nie jest krytyczna, odczuwalny jest wpływ zarówno współczesnego stylu życia, jak i jego tempa; oddziałuje on nie tylko na nawyki czytelnicze, lecz także na sposób myślenia nastolatków i ich umiejętność krytycznej analizy. Referaty drugiej części pierwszego posiedzenia poświęcono omówieniu wad oprogramowania i sprzętu, a także przedstawieniu błędów ortograficznych i składniowych w języku uczniów. Referat Wady oprogramowania i sprzętu negatywnie wpływające na kulturę językową uczniów wygłosili GINTAUTAS GRIGAS i TATJANA JEVSIKOVA z Uniwersytetu Wileńskiego. Prelegenci przedstawili przeprowadzony eksperyment, w którym w ankiecie przygotowanej do testowania umieszczono fragmenty okien dialogowych zaczerpnięte z różnych programów komputerowych. Zawierały one 11 częściej spotykanych błędów i nieścisłości. Uczestników eksperymentu poproszono o zapoznanie się z ankietą i zaznaczenie (podkreślenie) miejsc wymagających poprawy. Uczestnicy eksperymentu zauważyli średnio tylko około 25 proc. błędów. Prelegenci ujawnili, że w innym przeprowadzonym badaniu wielu respondentów przyznało, iż pisząc e-maile i SMS-y, nie używa specyficznych litewskich liter. Zdaniem prelegentów przyczyną jest to, że tylko w nielicznych szkołach używa się litewskiej klawiatury, na której specyficzne litewskie litery znajdują się na równorzędnych pozycjach z innymi literami, a ich wpisywanie nie sprawia trudności. BENDRINĖ KALBA 88 (2015) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 AURELIJA TAMULIONIENĖ. Lietuvių kalba šiuolaikinėje mokykloje | Referat „Użycie orzecznika narzędnikowego w wypracowaniach maturzystów” wygłosiła SOLVITA LABANAUSKIENĖ z Instytutu Języka Litewskiego. Prelegentka przedstawiła badanie, w którym analizowała użycie orzecznika narzędnikowego w wypracowaniach napisanych na egzaminie maturalnym z języka i literatury litewskiej w 2014 r. Podkreśliła, że około 40 proc. wszystkich błędów składniowych stanowią błędy związane z orzecznikiem narzędnikowym, spośród których najczęstszym jest użycie narzędnika orzecznika zamiast konstrukcji orzecznikowej. W referacie stwierdzono, że po zbadaniu większej liczby danych należy poszukać przyczyn takiego użycia, a także skuteczniejszych metod nauczania orzecznika narzędnikowego, by zachować tę normę. Referat „Najbardziej charakterystyczne błędy ortograficzne na blogach i w wypracowaniach uczniów starszych klas” wygłosiła AURELIJA TAMULIONIENĖ z Instytutu Języka Litewskiego. W referacie analizowano ortografię tekstów napisanych przez uczniów, należących do dwóch różnych gatunków. Analiza częstotliwości błędów ortograficznych wykazała, że najbardziej charakterystyczne błędy w wypracowaniach i na blogach różniły się. W wypracowaniach najczęściej popełniano błędy w zapisie samogłosek i dyftongów, a na blogach – błędy w pisowni łącznej i rozdzielnej. W obu typach tekstów znaleziono błędy w zapisie samogłosek nosowych (najczęściej popełniano je w końcówkach, przy zapisie biernika liczby pojedynczej i dopełniacza liczby mnogiej). W referacie mówiono o tym, że wielu uczniom ortografia sprawia trudności. Uczniowie nie zawsze potrafią poprawnie zapisać poszczególne wyrazy, a czasem nie umieją systematycznie stosować reguł. Trudności te prawdopodobnie wynikają z różnych przyczyn: mnogości reguł i wyjątków, luk w nauczaniu ortografii, problemów powodowanych przez technologie informacyjne itp. Referat „Nauczanie problematycznych zagadnień ortografii języka łotewskiego w szkole” wygłosiła DZINTRA ŠULCĖ z Uniwersytetu w Lipawie. W referacie szczególny nacisk położono na poziom umiejętności ortograficznych. Prelegentka mówiła o gwałtownym pogarszaniu się umiejętności ortograficznych użytkowników języka na Łotwie oraz przedstawiła badania wskazujące, że problem ortografii uczniów jest bardzo poważny na całym świecie. Druga sesja była poświęcona omówieniu oceny kompetencji językowych uczniów. Pierwszy referat „Jakiego ucznia kształtuje egzamin maturalny z języka i literatury litewskiej?” wygłosił SAULIUS VASILIAUSKAS z Instytutu Języka Litewskiego. W referacie krótko przedstawiono rozwój zadań na państwowym egzaminie maturalnym z języka i literatury litewskiej w niepodległej Litwie, obecne zadania oraz ich ocenianie. Zastanawiano się, jakie miejsce egzamin zajmuje w procesie nauczania języka i literatury litewskiej, jakie reakcje wywołują jego zmiany oraz jaki wpływ zadania egzaminacyjne i opinie o nich mogą mieć na stosunek uczniów, a także całego społeczeństwa, do języka i literatury. Prelegent założył, że państwowy egzamin maturalny odgrywa zbyt dużą rolę w procesie kształcenia – uczniowie są zachęcani nie do rozwijania się jako kreatywne, wolne i krytycznie myślące osoby (co deklarują programy nauczania i różne dokumenty oświatowe), BENDRINĖ KALBA 88 (2015) www.bendrinekalba.lt ISSSN 2351-7204 AURELIJA TAMULIONIENĖ. Lietuvių kalba šiuolaikinėje mokykloje | lecz do jak najstaranniejszego przygotowania się do egzaminu. ZITA NAUCKŪNAITĖ z Litewskiego Uniwersytetu Edukologicznego wygłosiła referat „System oceniania wypracowań w szkole ogólnokształcącej: element obiektywny i subiektywny.” W referacie szczegółowo omówiono przyczyny subiektywizmu w ocenianiu wypracowań oraz przedstawiono i zaproponowano holistyczny, pięciopoziomowy sposób oceny treści wypracowania, który uwolniłby ocenianie od obowiązującego modelu struktury i być może zapobiegłby psychokognitywnemu chaosowi wśród nauczycieli i uczniów. Referat „Co należy udoskonalić w pracy osób oceniających wypracowania na egzaminie z języka i literatury litewskiej” wygłosiła RITA MILIŪNAITĖ z Instytutu Języka Litewskiego. Prelegentka przedstawiła badanie jakości pracy osób oceniających prace egzaminacyjne z języka i literatury litewskiej, przeprowadzone w 2015 r. na podstawie prac napisanych w 2014 r.; jego celem było ustalenie, jakie trudności napotykają oceniający podczas poprawiania języka i stylu wypracowań. Omówiono również wyniki badania: system oceny języka w pracach egzaminacyjnych z państwowego egzaminu maturalnego z języka i literatury litewskiej ma słabe punkty, w których może ujawniać się subiektywizm oceniających, a zatem istnieją przesłanki do naruszenia podstawowej zasady oceniania – obiektywizmu. Krótko przedstawiono również czynniki, które pomogłyby udoskonalić system oceniania. RITA URNĖŽIŪTĖ z Centrum Wydawniczego Nauki i Encyklopedii wygłosiła referat „Zaliczenie z wystąpienia publicznego czy królestwo krzywych zwierciadeł?” W referacie przedstawiono ankietę przeprowadzoną wśród uczniów, której jednym z najważniejszych celów było poznanie ich opinii na temat handlu gotowymi tekstami wystąpień zaliczeniowych. Ankieta wykazała, że 40,15 proc. uczestniczących w niej uczniów uważa taki handel za legalną działalność. 42,22 proc. ankietowanych sądzi, że jest to działalność nielegalna, a 17,63 proc. deklaruje brak zdania. Na podstawie opisów tekstów wystąpień zaliczeniowych oferowanych przez sprzedawców w referacie próbowano scharakteryzować wizerunek potencjalnego nabywcy i rozumienie zaliczenia z wystąpienia publicznego, które ukształtowały się na tym rynku. Postawiono pytanie, czy obecne zasady organizacji i oceniania zaliczenia z wystąpienia publicznego pomagają rozwijać kompetencje językowe i kulturowe uczniów oraz ich system wartości. Nowością tej konferencji była dyskusja na zakończenie, po wysłuchaniu wszystkich referatów, pod tytułem „Pojęcie stylu w szkole: wiemy, że nic nie wiemy?”. Dyskusję prowadziła docentka Uniwersytetu Wileńskiego IRENA SMETONIENĖ. Uczestniczyli w niej nauczyciele języka litewskiego: VILIJA DAILIDIENĖ, VIDA LISAUSKIENĖ, KĘSTUTIS BREDELIS oraz kierowniczka Centrum Badań Języka Standardowego Instytutu Języka Litewskiego, starsza pracowniczka naukowa RITA MILIŪNAITĖ. Dyskutowano o gatunku wypracowania i cechach stylu, a także o wadach stylistycznych w wypracowaniach i ich ocenie. Nauczyciele obecni na spotkaniu aktywnie uczestniczyli w dyskusji i zadawali pytania. BENDRINĖ KALBA 88 (2015) www.bendrinekalba.lt ISSSN 2351-7204 AURELIJA TAMULIONIENĖ. Lietuvių kalba šiuolaikinėje mokykloje 1 Konferencję podsumował profesor Uniwersytetu Wileńskiego VITAS LABUTIS. Tezy oraz informacje o tej i poprzednich konferencjach im. Jonasa Jablonskisa można znaleźć na stronie internetowej Instytutu Języka Litewskiego: www.lki.lt. AURELIJA TAMULIONIENĖ Instytut Języka Litewskiego ul. Petro Vileišio 5, LT-10308 Wilno [email protected] BENDRINĖ KALBA 88 (2015) www.bendrinekalba.lt ISSSN 2351-7204