Lietuvių kalba šiuolaikinėje mokykloje

BENDRINö KALBA 88 (2015) www.bendrinekalba.lt ISSSN 2351-7204 JĘZYK LITEWSKI WE WSPÓŁCZESNEJ SZKOLE 22. konferencja Jonasa Jablonskisa 2 października 2015 r. w Instytucie Języka Litewskiego odbyła się 22. konferencja Jonasa Jablonskisa. Konferencję zorganizowała grupa lituanistyki szkolnej Centrum Badań Języka Standardowego Instytutu Języka Litewskiego wspólnie z Katedrą Języka Litewskiego Uniwersytetu Wileńskiego. Tegoroczna konferencja Język litewski we współczesnej szkole była poświęcona omówieniu badań nad językiem uczniów i ich postawami językowymi, a także specyfice nauczania i oceniania. W konferencji uczestniczyli prelegenci z różnych instytucji litewskich i zagranicznych. Wygłoszono na niej trzynaście referatów. Zebranych uczestników konferencji i prelegentów powitała główna specjalistka Wydziału Kształcenia Podstawowego i Średniego Departamentu Kształcenia Ogólnego Ministerstwa Oświaty i Nauki Republiki Litewskiej N IDA P ODERIENö. Słowo wstępne wygłosiła kierowniczka Centrum Badań nad Językiem Standardowym Instytutu Języka Litewskiego R ITA M ILIŪNAITö. Pierwsze posiedzenie konferencji poświęcono omówieniu nauczania i uczenia się. Dwa pierwsze referaty poświęcono przedstawieniu wymowy uczniów oraz tendencji w akcentuacji i języku mówionym. Referat Nauczanie wymowy normatywnej i akcentuacji wygłosiła LAIMA KALöDIENö z Instytutu Języka Litewskiego. W referacie omówiono zmiany w systemie akcentuacyjnym, użycie skodyfikowanych norm językowych oraz ich ocenę przez społeczeństwo. W referacie przedstawiono badania, które wykazały, że fonologiczna opozycja ilościowa samogłosek słabnie, choć nie we wszystkich dialektach ani ich odmianach w jednakowym stopniu; zmiany fonologiczne w opozycji długości i krótkości samogłosek mają zasadnicze znaczenie. Laima Kal÷dien÷ podkreśliła, że konieczna jest zmiana podstaw nauczania akcentuacji i wymowy w szkole. Referat Przemówienie uczniów z południowo-wschodniej Litwy i jego ocena wygłosił KAZIMIERAS GARŠVA z Instytutu Języka Litewskiego. W referacie omówiono tendencje w wymowie uczniów rejonów solecznickiego, wileńskiego i sąsiednich, a także mylone w języku mówionym znaczenia wyrazów. W trzech kolejnych referatach pierwszej części omówiono tworzenie rozprawki argumentacyjnej oraz rozumienie tekstu literackiego. Referat Retoryczna argumentacja w szkole: tworzenie rozprawki argumentacyjnej wygłosiła profesor Uniwersytetu Wileńskiego REGINA KOŽENIAUSKIENĖ. W referacie omówiono możliwe sposoby argumentowania w rozprawce oraz warunki, których należy przestrzegać w rozprawce, aby dojść do właściwego wniosku. Omówiono również ocenę treści rozprawki, a także to, co jest oceniane w rozprawce literackiej i argumentacyjnej. Referat Zapach we współczesnej litewskiej prozie dziecięcej i na lekcjach języka litewskiego. Czego możemy się nauczyć? czytała AURELIJA GRITÖNIENÖ z Instytutu Języka Litewskiego. W referacie omówiono znaczenie i funkcje jednego ze zmysłów – przyjemnego zapachu roślin – w prozie litewskiej dla dzieci. AURELIJA TAMULIONIENö. Lietuvių kalba šiuolaikin÷je mokykloje | BENDRINö KALBA 88 (2015) www.bendrinekalba.lt ISSSN 2351-7204 A. Grit÷nien÷ mówiła o tym, jak różnie określa się zapach tej samej rośliny, że w utworach literackich przeznaczonych dla dzieci najczęściej mówi się o przyjemnym zapachu, który może być opisywany za pomocą różnych środków wyrazu artystycznego (epitetów, porównań, wykrzyknień retorycznych itd.). Referentka podkreśliła, że na lekcjach języka litewskiego może to stać się doskonałym materiałem do wyjaśniania uczniom różnic semantycznych między wyrazami, omawiania relacji synonimicznych i różnych cech stylu – obrazowości, sugestywności, precyzji, żywości itd. Referat Rozumienie tekstu literackiego i doświadczenie czytelnicze wygłosili AKVILö JOVAIŠIENö i KĘSTUTIS BREDELIS z Uniwersytetu Wileńskiego. W referacie mówiono o badaniu, podczas którego zebrano dane dotyczące wyników standaryzowanego testu rozumienia tekstu, ocen z I i II trymestru, a także wypełnionych przez uczniów ankiet na temat ich doświadczeń czytelniczych. Po przeprowadzeniu badania wyjaśniło się, że prawie dwie trzecie ankietowanych lubi czytać, około połowa ankietowanych czyta dodatkowo, co jest pozytywnie związane z ich osiągnięciami w nauce języka litewskiego. Najczęściej nastolatki czytają literaturę przygodową i fantastyczną. Większa liczba uczniów, którzy uzyskali wyższe wyniki w standaryzowanym teście, twierdzi, że wczuwa się w czytaną książkę. Najwięcej nastolatków wskazało, że interesująca książka powinna charakteryzować się wciągającą fabułą, aktualną tematyką i nieprzewidywalnością. Dla jednej dziesiątej dzieci ważne jest, aby książka była łatwa do czytania. Duża część uczniów ocenia czytanie jako wartościową formę aktywności, jednak niemal tyle samo uczniów czyta tylko dlatego, że są do tego zmuszani przez nauczycieli lub rodziców. Chociaż wyniki badania pokazują, że sytuacja czytelnictwa nie jest krytyczna, odczuwalny jest jednak wpływ zarówno dzisiejszego stylu życia, jak i jego tempa, który oddziałuje nie tylko na nawyki czytelnicze, lecz także na samo myślenie nastolatka i jego zdolności do krytycznej analizy. Referaty drugiej części pierwszego posiedzenia były poświęcone omówieniu defektów oprogramowania i sprzętu, a także przedstawieniu błędów ortograficznych i składniowych w języku uczniów. Referat Defekty oprogramowania i sprzętu wywierające negatywny wpływ na kulturę języka uczniów wygłosili GINTAUTAS GRIGAS i TATJANA JEVSIKOVA z Uniwersytetu Wileńskiego. Prelegenci przedstawili przeprowadzony eksperyment, podczas którego w przygotowanej do testowania ankiecie umieszczono fragmenty okien dialogowych zaczerpnięte z różnych programów komputerowych. Uwzględniono w nich 11 częściej występujących błędów i nieścisłości. Uczestników eksperymentu poproszono o zapoznanie się z ankietą i zaznaczenie (podkreślenie) miejsc wymagających poprawy. Uczestnicy eksperymentu średnio zauważyli tylko około 25 proc. błędów. Prelegenci ujawnili, że w innym przeprowadzonym badaniu wielu respondentów przyznało, iż podczas pisania e-maili i krótkich wiadomości nie używa rodzimych litewskich liter. Zdaniem prelegentów przyczyną tego jest fakt, że tylko w niewielu szkołach używa się litewskiej klawiatury, na której rodzime litewskie litery znajdują się na równorzędnych pozycjach z innymi literami, a ich wpisywanie nie powoduje niedogodności. AURELIJA TAMULIONIENö. Lietuvių kalba šiuolaikin÷je mokykloje | BENDRINö KALBA 88 (2015) www.bendrinekalba.lt ISSSN 2351-7204 Referat „Użycie podwójnych przypadków w wypracowaniach maturzystów” wygłosiła SOLVITA LABANAUSKIENĖ z Instytutu Języka Litewskiego. Prelegentka przedstawiła badanie, w ramach którego analizowała użycie podwójnych przypadków w wypracowaniach z litewskiego języka i literatury na egzaminie maturalnym maturzystów w 2014 r. Prelegentka podkreśliła, że aż około 40 proc. wszystkich błędów składniowych stanowią błędy w użyciu podwójnych przypadków, z których najczęstszym jest użycie narzędnika orzecznikowego zamiast podwójnych przypadków. W referacie stwierdzono, że po zbadaniu większej ilości danych należy poszukiwać przyczyn takiego użycia, a także skuteczniejszych metod nauczania podwójnych przypadków, aby zachować te normy. Referat Najbardziej charakterystyczne błędy ortograficzne w blogach i wypracowaniach uczniów starszych klas wygłosiła AURELIJA TAMULIONIENĖ z Instytutu Języka Litewskiego. W referacie analizowano ortografię tekstów napisanych przez uczniów, należących do dwóch różnych gatunków. Badanie błędów ortograficznych pod względem częstotliwości wykazało, że najbardziej charakterystyczne błędy ortograficzne w wypracowaniach i blogach różniły się. W wypracowaniach najwięcej było błędów w pisowni samogłosek i dwugłosek, a w blogach – błędów w łącznej i rozdzielnej pisowni wyrazów. W tekstach obu typów znaleziono błędy w pisowni samogłosek nosowych (najwięcej popełniano ich w końcówkach, przy zapisie biernika liczby pojedynczej i dopełniacza liczby mnogiej). W referacie mówiono o tym, że dla wielu uczniów ortografia sprawia trudności. Uczniowie nie zawsze potrafią poprawnie napisać poszczególne słowa, czasami nie są w stanie systematycznie stosować zasad. Trudności te, jak się wydaje, wynikają z różnych przyczyn: z obfitości zasad i ich wyjątków, z luk w nauczaniu ortografii, z trudności powodowanych przez technologie informacyjne itd. Referat Nauczanie w szkole problematycznych zagadnień łotewskiej ortografii wygłosiła DZINTRA ŠULCö z Uniwersytetu w Lipawie. W referacie największy nacisk położono na poziom umiejętności ortograficznych. Prelegentka mówiła o szybko pogarszających się umiejętnościach ortograficznych użytkowników języka na Łotwie, przedstawiła badania, które pokazują, że problem ortografii uczniów jest bardzo poważny na całym świecie. Drugie posiedzenie poświęcono omówieniu oceny kompetencji językowych uczniów. Pierwszy referat zatytułowany Jaki uczeń jest kształtowany przez egzamin maturalny z języka i literatury litewskiej? wygłosił SAULIUS VASILIAUSKAS z Instytutu Języka Litewskiego. W referacie krótko przedstawiono rozwój zadań państwowego egzaminu maturalnego z języka i literatury litewskiej w niepodległej Litwie, obecne zadania i ich ocenianie. Rozważano, jakie miejsce zajmuje egzamin w procesie nauczania języka i literatury litewskiej; jakie reakcje wywołują jego zmiany, jaki wpływ zadanie egzaminacyjne i opinie na jego temat mogą mieć na stosunek uczniów, a także ogólnie społeczeństwa, do języka i literatury. Prelegent przyjął założenie, że państwowy egzamin AURELIJA TAMULIONIENö. Lietuvių kalba šiuolaikin÷je mokykloje | BENDRINö KALBA 88 (2015) www.bendrinekalba.lt ISSSN 2351-7204 maturalny odgrywa zbyt dużą rolę w procesie kształcenia (i uczenia się) – uczniowie są zachęcani nie do rozwijania się jako twórcze, wolne, krytycznie myślące osobowości (co deklaruje się w programach nauczania i różnych założeniach oświatowych), lecz do jak najstaranniejszego przygotowania się do egzaminu. ZITA NAUCKŪNAITĖ z Litewskiego Uniwersytetu Edukologicznego wygłosiła referat System oceniania wypracowań w szkole ogólnokształcącej: element obiektywny i subiektywny. W referacie szczegółowo przeanalizowano przyczyny subiektywizmu w ocenianiu wypracowań, przedstawiono również proponowaną holistyczną, pięciopoziomową ocenę treści wypracowania, która byłaby wolna od modelu obowiązkowej struktury i być może nie powodowałaby u nauczycieli i uczniów psychokognitywnego zamętu. Referat Co należy doskonalić w pracy oceniających wypracowania z egzaminu z języka i literatury litewskiej wygłosiła RITA MILIŪNAITĖ z Instytutu Języka Litewskiego. Prelegentka przedstawiła przeprowadzone w 2015 r. badanie jakości pracy oceniających prace końcowe z egzaminu z języka i literatury litewskiej, napisane w 2014 r., którego celem było ustalenie, jakie trudności napotykają oceniający podczas poprawiania języka i stylu wypracowań. W referacie przedstawiono również wyniki badania – system oceniania języka prac końcowych z państwowych egzaminów maturalnych z języka litewskiego i literatury ma słabe punkty, w których może ujawniać się subiektywizm oceniających, a zatem istnieją przesłanki do naruszenia podstawowej zasady oceniania – obiektywizmu. W referacie krótko przedstawiono również czynniki, które pomogłyby doskonalić system oceniania. RITA URNöŽIŪTö z Centrum Wydawniczego Nauki i Encyklopedii wygłosiła referat Egzamin z publicznego przemawiania czy królestwo krzywych zwierciadeł?. W referacie przedstawiono przeprowadzone badanie ankietowe uczniów, którego jednym z najważniejszych celów było ustalenie, jak uczniowie oceniają handel wcześniej przygotowanymi przemówieniami na egzamin z publicznego przemawiania. Po przeprowadzeniu badania okazało się, że 40,15 proc. uczniów uczestniczących w ankiecie uważa taki handel za legalny biznes. 42,22 proc. ankietowanych uczniów uważa, że taki biznes jest nielegalny, a 17,63 proc. twierdzi, że nie ma zdania. Na podstawie adnotacji do przemówień na egzamin z publicznego przemawiania oferowanych przez sprzedawców w referacie próbowano scharakteryzować, jaki wizerunek potencjalnego nabywcy i rozumienie egzaminu z publicznego przemawiania ukształtowały się na tym rynku. Postawiono pytanie, czy obecny tryb organizacji i oceniania egzaminu z publicznego przemawiania pomaga kształtować językowe, kulturowe i aksjologiczne postawy uczniów. Nowością tej konferencji była na zakończenie, po wysłuchaniu wszystkich referatów, dyskusja „Pojęcie stylu w szkole: wiemy, że nic już nie wiemy?”. Dyskusji przewodniczyła docent Uniwersytetu Wileńskiego IRENA SMETONIENĖ; uczestniczyli w niej nauczyciele języka litewskiego: VILIJA DAILIDIENĖ, VIDA LISAUSKIENĖ, KĘSTUTIS BREDELIS, a także kierowniczka Centrum Badań nad Językiem Standardowym Instytutu Języka Litewskiego, starsza pracownica naukowa RITA MILIŪNAITĖ. Podczas dyskusji wiele uwagi poświęcono gatunkowi wypracowania i cechom stylu, mówiono o niedostatkach stylu w wypracowaniach oraz o ich ocenianiu. W dyskusji aktywnie uczestniczyli zgromadzeni nauczyciele i zadawali pytania. AURELIJA TAMULIONIENö. Lietuvių kalba šiuolaikin÷je mokykloje | BENDRINö KALBA 88 (2015) www.bendrinekalba.lt ISSSN 2351-7204 Konferencję podsumował profesor Uniwersytetu Wileńskiego VITAS LABUTIS. Tezy oraz informacje o tej i wcześniej odbytych konferencjach imienia Jonasa Jablonskisa można znaleźć na stronie internetowej Instytutu Języka Litewskiego www.lki.lt. AURELIJA TAMULIONIENĖ Instytut Języka Litewskiego ul. Petro Vileišio 5, LT-10308 Wilno [email protected]