Dokumentus reiškiantys žodžiai administracinėje kalboje

RASUOLĖ VLADARSKIENĖ Instytut Języka Litewskiego WYRAZY OZNACZAJĄCE DOKUMENTY W JĘZYKU ADMINISTRACYJNYM SŁOWA KLUCZOWE: dokument, rodzaj dokumentu, język administracyjny, znaczenie wyrazu. W języku litewskim na dobre zakorzenił się międzynarodowy wyraz dokumentas, pochodzący z łaciny [łac. documentum — przykład pouczający; świadectwo, dowód] (TŽŽ 2013). Jest to najczęstszy wyraz międzynarodowy w języku litewskim (w badanych tekstach wystąpił 1872 razy w 654 próbach) (Grumadienė, Žilinskienė 1998 XXXIV, 76). Wyraz ten jest szczególnie istotny dla języka administracyjnego. Samo jego użycie nie nastręcza większych problemów, należy jednak od niego zacząć, aby wyjaśnić system rodzajów dokumentów oraz wyrazy, z którymi wyrazy oznaczające dokumenty mogą tworzyć połączenia. Celem artykułu jest omówienie pojęcia wyrazu dokumentas oraz możliwych klasyfikacji obiektu oznaczanego tym wyrazem, ustalenie słowotwórstwa i pochodzenia wyrazów nazywających dokumenty, a także wyjaśnienie przypadków sprawiających trudności w użyciu. 1. ZNACZENIA WYRAZU DOKUMENTAS TŽŽ 2013 podaje dwa znaczenia wyrazu dokumentas: 1 pismo, w którym coś się komunikuje lub potwierdza; 2 materialny obiekt (papier, rysunek, fotografia, taśma filmowa), na którym utrwalono jakieś informacje. W słownikach języka litewskiego znaczenia te również są opisywane podobnie. LKŽ wyróżnia jednak trzy znaczenia: 1. pismo dotyczące sprawy, służące potwierdzeniu jakiegoś faktu lub prawa do czegoś: Dokumenty finansowe DŽ. Dokument usprawiedliwiający rš. 2. pisemny dowód czegoś, akt, pismo, utwór itp. mający znaczenie historyczne: Każde słowo języka, będąc wytworem pokoleń ludzi, którzy żyli, jest dla nas dokumentem historii K.Būg. Wszystkie dawne dokumenty zostaną zebrane S.Dauk. 3. dowód osobisty, paszport: Proszę pokazać swoje dokumenty rš. DŽ podaje dwa znaczenia tego wyrazu: 1. pismo dotyczące sprawy: Bankowe, księgowe, prawne, techniczne ~ai. Dokument osobisty, służbowy d. Dokumenty urzędowe. Potwierdzony, sfałszowany, fikcyjny d. Dokument usprawiedliwiający. 2. materialne źródło informacji: Dokumenty historyczne. Pisemny, graficzny, maszynowy d. Publikowanie dokumentów. Zbiór dokumentów. BŽ również wyróżnia te same dwa znaczenia tego wyrazu, opisuje je jednak nieco dokładniej, a definicje są takie jak w TŽŽ 2013: RASUOLĖ VLADARSKIENĖ. Dokumentus reiškiantys žodžiai administracinėje kalboje 1. pismo, którym przekazuje się lub potwierdza jakąś informację: Dokumenty instytucji. Podpisać dokumenty. Proszę okazać dokumenty (osobę). Dokument przygotowuje grupa robocza. Dokumenty są przygotowywane do przekazania do archiwum. Dokument przyjęto bezwzględną większością głosów. 2. przedmiot materialny (papier, rysunek, fotografia, taśma filmowa, nośnik itp.), na którym utrwalono jakieś informacje: Dokumenty historyczne. Publikacja dokumentów [zbiór]. KancKP 2007 dokumentą definiuje jako pismo dotyczące spraw, rozumiane w najszerszym znaczeniu, w którym utrwalono i potwierdzono czyjąś działalność lub fakty. Przypomina się tu również, że dokumenty mogą być nie tylko pismami, lecz także informacją przechowywaną w innej formie. Jak wynika z definicji podanych w słownikach, wyraźnie wyodrębniają się dwa znaczenia materialnego przedmiotu oznaczanego tym słowem; pierwsze z nich wiąże się z określonymi regulacjami, ponieważ dokument jest określany jako pismo lub pismo dotyczące spraw1, rozumiane jako tekst mający znaczenie prawne, zwykle sporządzony zgodnie z określonymi wymogami, ponieważ raštas ma również znaczenie „dokument prawny lub inny dokument kancelaryjny” DŽ. Drugie znaczenie słowa dokumentas (materialne źródło informacji) jest znacznie szersze, ale nie jest tak istotne dla języka administracyjnego, choć zdarzają się przypadki użycia go w tym znaczeniu. Ważne jest ustalenie, jakie odcienie znaczeniowe nabiera to słowo, gdy jest używane jako termin. W LRTB znaleziono 12 przypadków odnotowania jednowyrazowego terminu dokumentas w różnych źródłach (Encyklopedycznym słowniku wojskowości, Objaśniającym słowniku terminów telekomunikacyjnych, Encyklopedycznym słowniku informatyki; Pięciojęzycznym objaśniającym słowniku terminów metrologicznych; litewskiej normie LST ISO 5127:2008 Informacja i dokumentacja). Również w LRTB wyraźnie rozróżnia się dwa omówione już znaczenia: w szerszym ujęciu dokumentu wymienia się następujące jego cechy: przedmiot materialny, na którym utrwalono dane, a także dowolną formę przechowywania informacji lub określoną ilość informacji; drugie znaczenie jest bardziej specjalistyczne – informacja jest bardziej konkretna, to informacja utrwalona w działalności instytucji; oficjalne pismo, w którym stwierdza się określone fakty, dane dotyczące działalności, jej wyników itp.; pismo sporządzone lub otrzymane i przechowywane przez instytucję, organizację lub osobę w ramach wykonywania zobowiązań prawnych lub związanych z działalnością; informacja utrwalona w jakikolwiek sposób, w dowolnej formie lub na dowolnym nośniku w działalności osoby prawnej lub fizycznej. Widać tu prawne aspekty sporządzania dokumentu. Z omówionych definicji wynika, że w języku administracyjnym dokumentas jest używany w znaczeniu „pisemnego potwierdzenia działalności osoby fizycznej lub prawnej, sporządzonego lub otrzymanego przez uprawnioną do tego instytucję lub osobę”. W dalszej części artykułu będą analizowane wyłącznie dokumenty rozumiane w tym znaczeniu. 1 Nawiasem mówiąc, w języku potocznym znaczenie oficjalnego dokumentu ma słowo popierius, którego podstawowe znaczenie to materiał, na którym się pisze (DŽ), natomiast w LKŽ jako trzecie znaczenie słowa popieriaus podano „oficjalny dokument pisemny”. BENDRINĖ KALBA 88 (2015) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 RASUOLĖ VLADARSKIENĖ. Dokumentus reiškiantys žodžiai administracinėje kalboje 2. MOŻLIWE KLASYFIKACJE RODZAJÓW DOKUMENTÓW Dokument to słowo o dość szerokim znaczeniu. Oznaczany tym słowem przedmiot dzieli się na wiele rodzajów według różnych kryteriów. Na przykład w Rejestrze aktów prawnych (dalej – TAR) (https://www.e-tar.lt/portal/index.html) można wybierać spośród 217 rodzajów dokumentów; część ich nazw jest wielowyrazowa, a jednowyrazowych nazw dokumentów jest 118. Rzeczywiście, niektóre nazwy są dość ogólne (dokument ogólnego rodzaju, informacja itp.), a nazwy wielowyrazowe wskazują podtypy jednego rodzaju dokumentu; na przykład istnieje siedem podtypów opinii (opinia z oceny antykorupcyjnej, opinia komisji, opinia komitetu, opinia kryminogenna, opinia komisji głównej, opinia departamentu prawnego, opinie uzgodnieniowe). Niektóre z nich można uznać za dokumenty jedynie w drugim znaczeniu podawanym w słownikach języka litewskiego, np.: rozprawa doktorska, wywiad, monografia, pro memoria, artykuł, wiadomości telewizyjne. Oczywiście w rubryce dotyczącej rodzajów dokumentów w Rejestrze aktów prawnych starano się wymienić jak najwięcej możliwych rodzajów dokumentów, które mogą wymagać umieszczenia w tym rejestrze, jednak z pewnością nie wszystkie z nich można by uznać za akty prawne2. Dlatego chcąc używać słowa w znaczeniu dokumentu prawnego, można oprzeć się na tym wykazie tylko częściowo, ponieważ wiele wymienionych w nim słów może mieć jedynie drugie, podawane w słownikach znaczenie słowa „dokument”: „przedmiot materialny, na którym utrwalono jakieś informacje”. Zgodnie z zasadami sporządzania dokumentów dokumenty dzieli się na akty prawne (uchwały, decyzje, zarządzenia, rozporządzenia oraz zatwierdzane nimi przepisy, regulaminy, programy, inne dokumenty) oraz dokumenty sporządzane przez instytucje; te ostatnie dzielą się na dokumenty wysyłane przez instytucje (pisma, zaświadczenia itp.) i wewnętrzne dokumenty instytucji (akty, protokoły itp.). Istnieją też odrębne dokumenty sporządzane przez zwykłych obywateli, gdy muszą załatwiać sprawy urzędowe (podania, życiorysy itp.). W sądach obowiązuje swoisty podział dokumentów; wymienia się tu różnego rodzaju odpowiedzi3 (odpowiedź na apelację / zażalenie; odpowiedź na pozew); zrzeczenia się (zrzeczenie się skargi); pozwy (pozew o rozwód, pozew o zaprzeczenie ojcostwa (macierzyństwa), pozew w sprawie zamówień publicznych); wnioski (wniosek o cofnięcie skargi / wniosku; wniosek o wyłączenie; wniosek o uznanie za zmarłego, wniosek o zawarcie ugody; wniosek o wydanie wyroku zaocznego); zawiadomienia (zawiadomienie o zgodzie na przekazanie sporu lub jego części do mediacji sądowej, zawiadomienie o braku zgody na wyznaczenie na mediatora sądowego); wnioski 2 Jak dotąd w TAR nie przedstawiono jeszcze niektórych rodzajów dokumentów. 3 Przykłady nazw dokumentów pochodzą z portalu usług elektronicznych litewskich sądów (https://e.teismas.lt/lt/public/home). W sprawie oceny poprawności konkurujących konstrukcji nazw dokumentów z przyimkiem dėl zob. Vladarskienė R. Prie linksnio dėl konstrukcijos administracinėje lietuvių kalboje, Bendrinė kalba 87 http://www.bendrinekalba.lt/Straipsniai/87/Vladarskiene_BK_87_Straipsnis.pdf. BENDRINĖ KALBA 88 (2015) www.bendrinekalba.lt ISSSN 2351-7204 RASUOLĖ VLADARSKIENĖ. Dokumentus reiškiantys žodžiai administracinėje kalboje (wniosek o rozwiązanie małżeństwa, wniosek o umorzenie sprawy, wniosek o wznowienie postępowania, wniosek o zapoznanie się z aktami elektronicznymi, wniosek o zastosowanie środków tymczasowych, wniosek o odroczenie rozpoznania sprawy); powództwo wzajemne; zarzuty (zarzut wobec wniosku wierzyciela o wydanie nakazu sądowego); skargi (zażalenie, apelacja, skarga na czynności komornika); zgody (zgoda na cofnięcie pozwu, zgoda na powołanie na mediatora sądowego). Odrębną dziedzinę stanowią dokumenty instytucji Unii Europejskiej publikowane w bazie aktów prawnych Unii Europejskiej i innych dokumentów publicznych „EUR-Lex” (http://eur-lex.europa.eu/lt/index.htm). Znajdują się w niej akty prawne różnych typów, udostępniane w różnych językach. Główne typy: traktaty – to prawo pierwotne Unii Europejskiej (Traktat z Lizbony, Traktat ustanawiający Wspólnotę Europejską, Traktat o Unii Europejskiej, Traktat Euratom, traktat akcesyjny oraz inne traktaty i protokoły); umowy międzynarodowe z państwami trzecimi lub organizacjami międzynarodowymi, umowy i konwencje między państwami członkowskimi; akty prawa wtórnego – akty normatywne przyjmowane przez instytucje europejskie w zastosowaniu postanowień traktatów (rozporządzenia, dyrektywy, decyzje, rezolucje, opinie, zalecenia, deklaracje, wytyczne, regulaminy wewnętrzne instytucji, porozumienia wewnętrzne); przygotowawcze akty prawne – projekty aktów prawnych, opinie, inicjatywy, wspólne stanowisko Rady, rezolucje, komunikaty, zielone księgi, białe księgi, sprawozdania, zalecenia; orzecznictwo – orzeczenia opublikowane przez instytucje sprawujące władzę sądowniczą (wyroki sądów, postanowienia sądów, opinie rzeczników generalnych); pytania parlamentarne – pytania na piśmie, pytania ustne, pytania zadawane podczas tury pytań. Jak widać, rodzaje dokumentów charakterystyczne dla poszczególnych dziedzin regulacji mogą się różnić i są dzielone na grupy według swoistej logiki (ze względu na sposób opracowania dokumentów lub ich autora, zakres dziedziny regulacji, ich znaczenie w hierarchii dokumentów itp.). Niektóre rodzaje dokumentów mają tradycję sporządzania sięgającą nie jednego dziesięciolecia i są oznaczane zwyczajowymi słowami języka ogólnego, zdarzają się jednak również przypadki, gdy w danej dziedzinie potrzebny jest właściwy jej typ dokumentu, np. prawnikom może być przedłożony dokument powództwo wzajemne (tego wyrazu nie ma ani w DŽ, ani w KancKP, ani w LRTB), jest to jednak termin prawniczy oznaczający powództwo wytoczone przez pozwanego przeciwko pierwotnemu powodowi z zachowaniem określonych warunków4. 4 Szerzej zob. w Banku Konsultacji VLKK (www.vlkk.lt). BENDRINĖ KALBA 88 (2015) www.bendrinekalba.lt ISSSN 2351-7204 RASUOLĖ VLADARSKIENĖ. Dokumentus reiškiantys žodžiai administracinėje kalboje W związku z tym nowe rodzaje dokumentów pojawiają się w miarę kształtowania się, w zależności od potrzeb, takich czy innych procedur regulacyjnych. Dlatego nie istnieje zamknięta nomenklatura dokumentów ani ich ogólna klasyfikacja. 3. SŁOWOTWÓRSTWO I POCHODZENIE WYRAZÓW NAZYWAJĄCYCH DOKUMENTY Aby ustalić, jakimi wyrazami zwykło się nazywać dokumenty, zbadano pochodzenie i słowotwórstwo jednowyrazowych nazw rodzajów dokumentów zawartych w KancKP 2007 i TAR. W KancKP znaleziono 72 jednowyrazowe terminy nazywające dokumenty, w tym 43 derywaty odczasownikowe: 28 derywatów z przyrostkiem -imas (-ymas), np.: opis, opinia, odezwa, pełnomocnictwo, zarządzenie, ustawa, zwrócenie się, zaproszenie, zezwolenie, świadectwo, wskazanie, uchwała, wyjaśnienie, oświadczenie, propozycja, zlecenie, zaświadczenie, komunikat, wniosek, wysyłka, decyzja, zgoda, przedłożenie, zamówienie, oraz 15 rzeczowników utworzonych od czasowników za pomocą innych sposobów słowotwórczych (derywaty z innymi przyrostkami, np.: zasady, instrukcja, pismo, skarga; derywaty paradygmatyczne sprawozdanie, opis, statut, przepisy, wniosek, zaświadczenie, rachunek, zarządzenie); 3 złożenia okólnik, pismo przewodnie, wykaz; a także 26 wyrazów międzynarodowych, np.: akt, ankieta, biuletyn, charakterystyka, dekret, dyplom, instrukcja, pokwitowanie, metryki, rekomendacja, paszport, pretensja, program, protokół, regulamin, certyfikat, statut, standard. W TAR znaleziono więcej jednowyrazowych nazw określających rodzaje dokumentów; znaczna ich część pokrywała się z wyrazami podanymi w KancKP, a część była inna. Spośród 118 wyrazów 60 to derywaty odczasownikowe: 32 derywaty z przyrostkiem -imas (-ymas), np.: sprostowanie, odezwa, wyjaśnienie, zmiana, zapytanie, doprecyzowanie, wezwanie, ogłoszenie; 28 rzeczowników utworzonych za pomocą innych sposobów słowotwórczych (derywaty z innymi przyrostkami, derywaty paradygmatyczne), np.: przegląd, wniosek, wyciąg, podziękowanie, odsyłacz, porządek, nakaz, poprawka, warunki); 5 złożeń, np.: okólnik, karta pocztowa, porządek obrad, mapa; 48 wyrazów międzynarodowych, np.: dyrektywa, interpelacja, kodeks, komentarz, komunikat, koncepcja, konstytucja, konwencja, korespondencja, memorandum, nota, pakt, stanowisko, projekt, protest, rejestr, rezolucja, stenogram, strategia, taryfa. Tabela przedstawia porównanie słowotwórstwa i pochodzenia wyrazów określających dokumenty, podanych w analizowanych źródłach. BENDRINĖ KALBA 88 (2015) www.bendrinekalba.lt ISSSN 2351-7204 RASUOLĖ VLADARSKIENĖ. Dokumentus reiškiantys žodžiai administracinėje kalboje TABELA. Słowotwórstwo i pochodzenie wyrazów oznaczających dokumenty KancKP TAR Jedn. Proc. Jedn. Proc. Derywaty z przyrostkiem -imas (-ymas) 28 38,9 32 27,1 Derywaty odczasownikowe utworzone innymi sposobami 15 20,8 28 23,8 Wyrazy złożone 3 4,2 5 4,2 Wyrazy międzynarodowe 26 36,6 48 40,7 Inne 0 0 5 4,2 Ogółem 72 100 118 100 Dokumenty Unii Europejskiej są nazywane podobnie jak dokumenty opracowywane na Litwie, większość z nich jest taka sama: derywaty odczasownikowe, np.: zmiana, postanowienie, propozycja, komunikat, decyzja, porozumienie, umowa, zasady (jest ich jednak znacznie mniej) lub wyrazy międzynarodowe, np.: deklaracja, dyrektywa, rozporządzenie, rezolucja, zalecenie. Po bliższym przyjrzeniu się wyrazom określającym różne rodzaje dokumentów widać, że ponad połowa nazw rodzajów dokumentów to rzeczowniki utworzone od czasowników; szczególnie częste są derywaty z przyrostkiem -imas (-ymas). Jest to typowy rozwój znaczeń wyrazów: najpierw rzeczownik nazywa regulowane działanie, a gdy działanie się powtarza, zaczyna być wiązane z różnymi procedurami, zostaje utrwalone na piśmie i ta forma pisemna staje się standardowa, wówczas tym samym wyrazem co działanie nazywa się także jego rezultat – określony dokument. W administracyjnym języku litewskim jest zwyczajowo, że rzeczownik utworzony od czasownika oznaczającego akt woli może nabrać znaczenia nazwy dokumentu, w którym ten akt woli jest utrwalany. Taka konkretyzacja nazwy działania przez nabycie znaczenia nazwy dokumentu odpowiada tendencjom rozwoju znaczeń wyrazów w języku litewskim, ponieważ, jak podaje Saulius Ambrazas (1993: 20), ze względu na pewną sprzeczność między znaczeniem cechy czynnościowej, właściwym czasownikowi, a rzeczownikową formą morfologiczną i funkcją składniową nazwy czynności mają skłonność do nabierania bardziej konkretnych, ściślej określonych znaczeń. Przypadków, w których ten sam wyraz oznacza zarówno nazwę działania, jak i dokument, jest niemało w KancKP 2007, np.: pełnomocnictwo – może oznaczać nazwę działania albo dokument pełnomocnictwa; wysyłka – nazwę działania oraz dokument potwierdzający wysyłkę; decyzja – oprócz nazwy działania oznacza również określone postanowienie – dokument zarządczy organu kolegialnego. Drugie, konkretne znaczenie tych rzeczowników odczasownikowych jest uzasadnione tendencjami zmian semantycznych. Taki rzeczownik może mieć również więcej znaczeń; na przykład KancKP podaje, że ostrzeżenie może oznaczać po prostu czynność ostrzegania albo określoną karę dyscyplinarną. Chociaż znaczenie dokumentu nie zostało tu zaznaczone, w rzeczywistym użyciu wyraz ten wyraźnie nabrał już takiego znaczenia, np.: BENDRINĖ KALBA 88 (2015) www.bendrinekalba.lt ISSSN 2351-7204 RASUOLĖ VLADARSKIENĖ. Dokumentus reiškiantys žodžiai administracinėje kalboje Jeżeli zarządca, wykonując swoje funkcje, dopuści się drobnego naruszenia, <...> podmiot sprawujący nadzór i kontrolę przekazuje mu pisemne ostrzeżenie, w którym wskazuje popełnione drobne naruszenie i sposób jego usunięcia TAR, 2015-11-04, Nr. 17524; Z m i e n i a m formularz ostrzeżenia FR1093, zatwierdzony zarządzeniem nr VA-71 z dnia 26 maja 2011 r. przez naczelnika Państwowej Inspekcji Podatkowej przy Ministerstwie Finansów Republiki Litewskiej „W sprawie zatwierdzenia formularzy zawiadomień i ostrzeżeń”, i nadaję mu nowe brzmienie TAR, 2015-08-17, Nr. 12346; Beneficjent pomocy nie składa dokumentów ani innych informacji związanych z administracją projektu, wskazanych w umowie o pomoc / wniosku / żądaniu płatności, w pismach, zapytaniach, wystąpieniach lub ostrzeżeniach otrzymanych od Agencji TAR, 2015-08-13, Nr. 12268. Rzadziej zdarza się, że derywaty odczasownikowe utworzone w inny sposób, oprócz znaczenia podstawowego, nabierają również znaczenia dokumentu. W niektórych przypadkach są one podobne do derywatów z przyrostkiem -imas (-ymas) – istnieje wyraźny związek z czasownikiem podstawowym oznaczającym czynność związaną z treścią dokumentu, np.: opisał – opisuje się, w przeglądzie – dokonuje się przeglądu; w sprawozdaniu – składa się sprawozdanie, zaświadczenie – poświadcza się, skargą – zaskarża się; w umowie – uzgadnia się. Inne przypadki, w których związek semantyczny między derywatem a czasownikiem podstawowym jest mniej wyraźny lub trudniejszy do uchwycenia, są mniej typowe, np.: statut, regulamin. Istnieje kilka przypadków, w których rzeczownik odczasownikowy oznaczający dokument trudno powiązać z czasownikiem, od którego zależy treść dokumentu, np.: wniosek, opinia, albo rzeczownik oznaczający dokument w ogóle nie jest derywatem odczasownikowym, np.: wytyczne, list. Znaczenie takich rzeczowników wiąże się z przedstawieniem pewnych treści, zazwyczaj w formie pisemnej, dlatego w określonych warunkach mogą one nabrać znaczenia dokumentu, gdy z kontekstu wynika, że wykonywane są określone czynności związane ze sporządzaniem dokumentu, np.: 20. Opinia specjalisty sporządzana jest w następującym trybie: 20.1. Specialisto išvada surašoma Muitinės laboratorijos blanke, ją pasirašo tyrimą atlikęs specialistas (specialistai). 20.2. Opinia specjalisty przedstawiana dyrektorowi Laboratorium Celnego (zastępcy dyrektora) do zatwierdzenia. <...> 20.3. Podpis specjalisty jest uwierzytelniany pieczęcią Laboratorium Celnego pieczęcią. <...> 21. Sporządza się jeden egzemplarz oryginału opinii specjalisty wraz z załącznikami sporządzany jeden egzemplarz oryginalny, który przekazuje się zleceniodawcy, a jego kopia pozostaje w Laboratorium Celnym. TAR, 2015-09-01, Nr. 2015-13325. Inną typową cechą wyrazów oznaczających dokumenty jest to, że wiele dokumentów nazywa się wyrazami międzynarodowymi, których znaczenia opisano zarówno w słownikach języka litewskiego, jak i w słownikach wyrazów międzynarodowych. BENDRINĖ KALBA 88 (2015) www.bendrinekalba.lt ISSSN 2351-7204 RASUOLĖ VLADARSKIENĖ. Dokumentus reiškiantys žodžiai administracinėje kalboje A zatem, gdy trzeba nazwać dokument w języku litewskim, zwykle tworzy się rzeczownik od czasownika albo zapożycza wyraz z innego języka. 4. PRZYPADKI PROBLEMATYCZNE Dlaczego ważne jest rozróżnianie, czy wyraz oznacza dokument? Przede wszystkim dlatego, że używa się z nim odpowiednich słów opisujących czynności, które można wykonywać na dokumentach, ponieważ dokumenty mogą być sporządzane, przyjmowane, zmieniane, uzupełniane, zatwierdzane, tylko one mogą obowiązywać lub utracić moc, np.: Zakupudokumenty, na podstawie danych zawartych we wniosku-zadaniu zakupowym wypełnionym przez inicjatora zakupu, przygotowuje Komisja albo Organizator Zakupu TAR, 2015–08–26, Nr 2015–13003; Rząd Republiki Litewskiej postanawia: / Zatwierdzić przygotowywania i realizacji projektów konsolidacji gruntów zasady TAR, 2015–09–02, Nr 2015–13378; Z a t w i e r d z a m wytyczne dotyczące składania projektów finansowanych ze środków Funduszu Wspierania Kultury wytyczne TAR, 2015–09–08, Nr 2015–13596; Minister Obrony Narodowej i minister zdrowia do dnia 31 grudnia 2015 r. przyjmują akty prawne wykonawcze do niniejszej ustawy akty TAR, 2015–04–30, Nr 2015–06587; Zasadniczo zaaprobować projekt ustawy o uzupełnieniu ustawy Republiki Litewskiej o organizmach zmodyfikowanych genetycznie o artykuł 1211 projektowi TAR, 2015–08–26, Nr 2015–13007; Z m i e n i a m zarządzenie dyrektora Państwowej Kasy Chorych z dnia 15 października 2004 r. zarządzenie TAR, 2015–08–11, Nr 2015–12217; Uznać za nieobowiązującą decyzję Komisji Radia i Telewizji Litwy z dnia 28 stycznia 2004 r. decyzję TAR, 2015–10–20, Nr 2015–15764; Zarządzenia ministra są ogłaszane i wchodzą w życie w trybie określonym w aktach prawnych Republiki Litewskiej TAR, 2015–04–28, Nr 2015–06443. Kolejny istotny aspekt, gdy abstrakcyjne rzeczowniki odczasownikowe nabierają znaczenia konkretnego dokumentu, to rozróżnienie między przedmiotem materialnym a abstrakcyjnym. Jak już wcześniej ustalono, dokument oznacza przedmiot materialny, a wyraz, który go oznacza, może mieć pewne cechy gramatyczne właściwe tylko wyrazom oznaczającym przedmioty materialne, np. odmienia się przez liczby, a miejscownik jest w pełni zrozumiały, ponieważ w dokumencie można zarówno wskazać, jak i napisać itp5. Jak już wspomniano, znaczenie wyrazu dokumentas może być rozumiane bardzo szeroko, dlatego pojawia się pytanie, czy każdy rzeczownik może stać się nazwą dokumentu. Czasami w dokumentach trzeba regulować różne warunki działalności6, wskazywać określone kryteria7, dla określonej działalności 5 Nie należy używać liczby mnogiej rzeczowników abstrakcyjnych KP G 20; miejscownik KP S1 93–98, 115, 120–121. 6 Warunki oznaczają albo wymogi porozumienia, albo okoliczności, w których coś się dzieje KancKP. 7 Kryterium – podstawa, miara oceny decyzji DŽ. BENDRINĖ KALBA 88 (2015) www.bendrinekalba.lt ISSSN 2351-7204 RASUOLĖ VLADARSKIENĖ. Dokumentus reiškiantys žodžiai administracinėje kalboje stawiane wymagania8, ustalać stawki9, wysokości10, normy11 itp., a słowa te zaczynają być używane jako nazwy rodzajów dokumentów, choć oznaczają abstrakcyjne rzeczy, określone regulowane aspekty, a nie konkretny tekst. Należy tu rozróżnić dwa przypadki: 1) gdy wymienione kwestie są zatwierdzane bezpośrednio w treści aktów prawnych (zarządzeniu, uchwale), np.: Zarządzenie „W sprawie ustalenia kryteriów przydziału żółtych autobusów na 2015 rok” <...> / U s t a l a m następujące kryteria przydziału żółtych autobusów kryteria na 2015 rok <...> TAR, 2015-05-06, Nr. 2015-06814; <...> rada gminy p o s t a n a w i a: / 1. Zatwierdzić stawki za usługi świadczone przez UAB „Skuodo vandenys” stawki: / 1.1. Stawka za jedną godzinę korzystania z basenu: / 1.1.1. dla dzieci i uczniów po okazaniu legitymacji szkolnej – 2 Eur; / 1.1.2. dla dorosłych – 3 Eur TAR, 2015-04-02, Nr. 4928; 2) gdy wymienione kwestie są regulowane w odrębnym dokumencie zatwierdzanym tym aktem prawnym, np.: Z a t w i e r d z a m załączone: <...> warunki umowy o świadczenie administracyjnych usług elektronicznych przez Urząd warunki TAR, 2015-12-31, Nr. 21217; Z a t w i e r d z a m wysokości wynagrodzenia dla przedsiębiorstwa państwowego Registrų centras za wyszukanie jednej sprawy egzekucyjnej i rozszerzone wyszukanie jednej sprawy egzekucyjnej w Systemie Informacyjnym Komorników wysokości (załączono) TAR, 2015-08-26, Nr. 2015-13001; Zatwierdzam Wymagania dotyczące urządzeń do gier zdalnych (załączono) TAR, 2015-11-18, Nr. 18289. W rzeczywistości można zatwierdzać lub ustalać zarówno normy, warunki, kryteria, jak i określone wielkości, gdy wiążą się one z regulowaną działalnością (1). Jednak omawiane słowa nie mogą oznaczać dokumentu, więc nie nadają się do jego nazwania (2); to, że w tych przypadkach mowa o dokumentach, wyraźnie wskazuje wielka litera na początku tytułu, np.: <...> z a t w i e r d z a m Planowania przestrzennego normy (załączono) TAR, 2014-01-08, Nr. 91. Jeszcze wyraźniej widać, że omawianym słowom nadaje się znaczenie dokumentu, gdy tworzą połączenia wyrazowe ze słowami opisującymi redagowanie tekstu, por. Uzupełnić <...> uchwały rady gminy z dnia 25 września 2014 r. Nr <...> „W sprawie <...> zatwierdzenia stawek za płatne usługi poradni pedagogiczno-psychologicznej” zatwierdzone stawki za płatne usługi poradni pedagogiczno-psychologicznej <...> stawki w pozycji 19 TAR, 2015-04-03, Nr. 5128; <...> rada p o s t a n a w i a: / 1. Zmienić kryteria zakupu usług żywienia uczniów kryteria, zatwierdzone <...> uchwałą rady gminy z dnia 31 maja 2007 r. Nr T-129 „W sprawie zatwierdzenia kryteriów zakupu usług żywienia uczniów”: / 1.1. zmienić punkt 3.2 i nadać mu następujące brzmienie: <...> TAR, 2015-10-23, Nr. 16714. 8 Wymagania mogą oznaczać obowiązujący porządek i jego zasady KancKP. 9 Stawka – ustalona cena, wartość DŽ. 10 Wielkość – rozmiar (wysokość, szerokość itp.) DŽ. 11 Norma – 1. uznana za obowiązującą zasada, przepis: Norma prawna. Norma językowa. Norma postępowania. 2. ustalona ilość, wielkość: Norma wydajności. Norma nawadniania. DŽ BENDRINĖ KALBA 88 (2015) www.bendrinekalba.lt ISSSN 2351-7204 RASUOLĖ VLADARSKIENĖ. Dokumentus reiškiantys žodžiai administracinėje kalboje Podobny przypadek Pranas Kniūkšta analizował dekadę temu. Dowiódł, że słowo porządek nie nadaje się na nazwę dokumentu; tradycyjnie jest ono nazwą abstrakcyjną, nazwą zjawiska, sposobu pracy lub działalności spełniającego określone wymagania, dlatego jako nazwę dokumentu zaproponowano połączenie wyrazowe opis procedury (2005: 156–158). Obecnie to połączenie jest szeroko rozpowszechnione w języku administracyjnym, choć nadal zdarzają się nieprawidłowo sformułowane tytuły dokumentów, np.: <...> rada postanawia: / 1. Zatwierdzić finansowany ze środków Programu Utrzymania i Rozwoju Dróg sposób organizacji i realizacji robót budowlanych dotyczących dróg, ulic i sieci inżynieryjnych zasady (w załączeniu) TAR, 2015-09-29, Nr. 14415; <...> rada postanawia: / Zatwierdzić <...> zasady przyznawania i wykorzystywania w 2015 roku środków na nieformalne kształcenie dzieci w samorządzie rejonowym zasady (w załączeniu) AR, 2015-10-21, Nr. 16611; rada postanawia: / 1. Zatwierdzić zasady składania i rozpatrywania zgłoszenia koncentracjizasady (w załączeniu) TAR, 2015-08-13, Nr. 12247. Dokumentem mogłyby być opis12, zestawienie13, jeżeli regulowane kwestie są szczegółowo opisane, np.: Państwowa Komisja Kontroli Cen i Energetyki p o s t a n a w i a: / 1. Zatwierdzić opis procedury i warunków ustalania średniej ceny biopaliwa procedury i warunków Valstybės žinios, 2013-12-31, Nr. 141-7143; Z a t w i e r d z a m opis kryteriów i metod oceny umiejętności i zdolności kierowania pojazdem silnikowym kryteriów i metod Valstybės žinios, 2013-12-28, Nr. 137-6957; Z m i e n i a m zarządzenie Ministra Transportu Republiki Litewskiej z dnia 17 lipca 2006 r. nr 3-297 „W sprawie zatwierdzenia opisu wymagań dotyczących systemów zarządzania bezpieczeństwem ruchu transportu kolejowego”opisu wymagań zatwierdzenia” TAR, 2015-08-24, Nr. 2015-12553; Z m i e n i a m zarządzenie Ministra Gospodarki Republiki Litewskiej z dnia 7 maja 2009 r. nr 4-209 „W sprawie zatwierdzenia opisu środka VP2-2.3-ŪM-02-V środka „Częściowa refundacja odsetek” opisu zatwierdzenia” Valstybės žinios, 2013-12-30, Nr. 138-6979; Komisja p o s t a n a w i a: / 1. Zatwierdzić zestawienie warunków korzystania z sieci przesyłowych ciepła zestawienie warunków (w załączeniu) TAR, 2015-01-20, Nr. 846; Z m i e n i a m y wymagania dotyczące stanu zdrowia wymagania wobec osób ubiegających się o przyjęcie do służby wewnętrznej, <...> zestawienia zatwierdzonego zarządzeniem Ministra Spraw Wewnętrznych Republiki Litewskiej i Ministra Zdrowia Republiki Litewskiej z dnia 21 października 2003 r. <...> przypis 3 TAR, 2015-08-19, Nr. 2015-12425 lub wykaz14, jeśli regulowane kwestie są jedynie wymienione, np.: Rząd Republiki Litewskiej p o s t a n a w i a: / Zmienić wykaz określonych wysokości opłat państwowych wykaz wysokości, zatwierdzony uchwałą Rządu Republiki Litewskiej z dnia 15 grudnia 2000 r. TAR, 2015-10-14, Nr. 15168; Rząd Republiki Litewskiej p o s t a n a w i a: / Zmienić wykaz płatnych z 12 Opis – spisanie i charakterystyka danych, przedstawienie ich systemu DŽ. 13 Zestawienie – to, co spisano i zebrano w jednym miejscu z różnych tekstów DŽ. 14 Wykaz – to, co spisano w określonym porządku DŽ. BENDRINĖ KALBA 88 (2015) www.bendrinekalba.lt ISSSN 2351-7204 RASUOLĖ VLADARSKIENĖ. Dokumentus reiškiantys žodžiai administracinėje kalboje usług opieki zdrowotnej finansowanych z budżetu Funduszu Obowiązkowego Ubezpieczenia Zdrowotnegowykaz kryteriów, zatwierdzony uchwałą Rządu Republiki Litewskiej z dnia 23 kwietnia 2014 r.TAR, 2015-09-21, Nr. 14025; Zatwierdzić załączone wykazy płatnych usług świadczonych przez szkoły sportowe w Szawlachcenniki, TAR, 2015-10-30, Nr. 17128. W tekście aktu prawnego można jedynie opisać regulowaną kwestię i nie formułować tytułu załączonego dokumentu, a tytuł właściwie zapisać dopiero przy przedłożeniu tekstu załączonego dokumentu, np.: <...> taryba n u s p r e n d ž i a: / 1. Pritarti viešosios įstaigos krepšinio akademijos „Saulė“ taikomiems įkainiams (pridedama). / <...> VIEŠOSIOS ĮSTAIGOS ŠIAULIŲ KREPŠINIO AKADEMIJOS „SAULĖ“ ĮKAINIŲ SĄRAŠAS TAR, 2015-03-27, Nr. 4387. A zatem, mimo szerokiego znaczenia wyrazu „dokument”, podanego w słownikach, nie należy jednak nadawać tego znaczenia dowolnym rzeczownikom oznaczającym zjawiska abstrakcyjne ani nazywać nimi dokumentów załączanych do aktów prawnych. WNIOSKI W języku litewskim mocno zakorzeniło się międzynarodowe słowo dokumentas, pochodzące z języka łacińskiego. Jest to najczęściej używane słowo międzynarodowe w języku litewskim, szczególnie istotne w języku administracyjnym. W słownikach języka litewskiego wyróżnia się dwa znaczenia słowa dokumentas: 1. pismo, w którym coś się komunikuje lub potwierdza; 2. obiekt materialny (papier, rysunek, fotografia, taśma filmowa, nośnik itp.), na którym utrwalono jakieś informacje. W języku administracyjnym dokumentas jest zwykle używany w znaczeniu właściwym dla wyrażenia oficialusis dokumentas „pisemne potwierdzenie działalności osoby fizycznej lub prawnej, sporządzone lub otrzymane przez instytucję albo osobę uprawnioną do tego”. Nowe rodzaje dokumentów powstają w miarę kształtowania się, stosownie do potrzeb, takich czy innych procedur regulacyjnych. Dlatego nie istnieje zamknięta nomenklatura dokumentów ani ogólna klasyfikacja dokumentów. Ponad połowę nazw rodzajów dokumentów stanowią zazwyczaj rzeczowniki utworzone od czasowników; szczególnie wyróżniają się derywaty z przyrostkiem -imas (−ymas), a także rzeczowniki utworzone od czasowników innymi sposobami słowotwórczymi (derywaty z końcówkami i innymi przyrostkami) oraz wyrazy złożone. Wiele dokumentów (w badanych źródłach ponad jedna trzecia) określa się wyrazami międzynarodowymi. Mimo szerokiego znaczenia wyrazu „dokument”, podanego w słownikach, nie należy nadawać tego znaczenia dowolnym rzeczownikom oznaczającym zjawiska abstrakcyjne ani nazywać nimi aktów prawnych BENDRINĖ KALBA 88 (2015) www.bendrinekalba.lt ISSSN 2351-7204 RASUOLĖ VLADARSKIENĖ. Dokumentus reiškiantys žodžiai administracinėje kalboje dokumenty załączane, zatwierdzane aktami (np. rozmiary, stawki, kryteria, normy, warunki). W takich przypadkach zaleca się tworzenie związków wyrazowych ze słowami opis, zestawienie, jeśli dana działalność jest szczegółowo uregulowana (np. opis kryteriów, zestawienie warunków); jeśli regulowane kwestie są jedynie wyliczane, tworzy się związki ze słowem wykaz (np. wykaz rozmiarów, wykaz stawek). LITERATŪRA Ambrazas S. 1993: Daiktavardžių darybos raida. T. 1. Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidykla. BŽ – Bendrinės lietuvių kalbos žodynas (rengiamas). Prieiga internete: http://bkz.lki.lt. DŽ – Dabartinės lietuvių kalbos žodynas. 2011. Vyr. red. Keinys St. Šeštas (trečias elektroninis) leidimas, Lietuvių kalbos institutas. Prieiga per internetą: http://dz.lki.lt. Dokumentų rengimo taisyklės, patvirtintos Lietuvos vyriausiojo archyvaro įsakymu, Valstybės žinios, 2011-07-15, Nr. 88-4229. EUR-lex – Europos Sąjungos teisės aktų ir kitų viešų dokumentų bazė „EUR-lex“. Prieiga per internetą http://eur-lex.europa.eu/lt/index.htm. Grumadienė L., Žilinskienė V. 1997. Dažninis dabartinės rašomosios lietuvių kalbos žodynas: (mažėjančio dažnio tvarka), Vilnius: Lietuvių kalbos institutas. KancKP 2007: Kanceliarinės kalbos patarimai. Sud. Pranas Kniūkšta. Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, internetinis leidimas. Prieiga per internetą http://lkz.mch.mii.lt/Kancel(i)arinis. Kniūkšta P. 2005: Administracinė kalba ir jos vartosena. Vilnius: Lietuvių kalbos institutas. KP G – Kalbos patarimai. Gramatinės formos ir jų vartojimas. Sud. Rita Miliūnaitė, teksto aut. Aldona Paulauskienė ir Rita Miliūnaitė, vyr. red. Aldonas Pupkis. Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 2002. KP S1 – Kalbos patarimai. Kn. 1. Sintaksė: 1. Linkšnių vartojimas. Sud. Rita Miliūnaitė, teksto aut. Vitas Labutis, Aldonas Pupkis ir Jonas Šukys, vyr. red. Aldonas Pupkis. Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 2003. LKŽe 2005: Lietuvių kalbos žodynas 1–20 (elektroninis variantas). Vyr. red. G. Naktinienė, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas. Prieiga per internetą www.lkz.lt. LRTB – Lietuvos Respublikos terminų bankas. Prieiga per internetą: http://www.vlkk.lt/lit/terminai. TAR – Teisės aktų registras. Prieiga per internetą: https://www.e-tar.lt/portal/lt/index. BENDRINĖ KALBA 88 (2015) www.bendrinekalba.lt ISSSN 2351-7204 RASUOLĖ VLADARSKIENĖ. Dokumentus reiškiantys žodžiai administracinėje kalboje TŽŽ 2013: Tarptautinių žodžių žodynas. Red. taryba: A. Kaulakienė, S. Keinys, B. Kurkulis, V. Račiūnaitė, V. Žalkauskas, Vilnius: Alma littera. Valstybės žinios – oficialus leidinys. Gauta 2015 12 22 Priimta 2016 01 22 WORDS DENOTING DOCUMENTS IN THE ADMINISTRATIVE LANGUAGE S u m m a r y The word dokumentas ('document'), originating from Latin, is entrenched in the Lithuanian language. It is the most frequent international word in the Lithuanian language especially relevant to the administrative language. The aim of the article is – after discussing the conception of the word dokumentas and possible classifications of the object denoted by this word – to identify the formation and origin of words denoting documents and to explain problematic instances of use. Lithuanian dictionaries provide two meanings of the word dokumentas: 1. a paper informing on or approving something; 2. a material object (a paper, drawing, photograph, film, file, etc.) holding pieces of some information. In the administrative language, dokumentas usually refers to the meaning characteristic to the phrase oficialusis dokumentas ('official document') – "a written confirmation of the activity of a natural or legal person prepared or obtained by an authorised institution or person". Different types of documents emerge in the development of certain required regulation procedures; therefore, there is no final nomenclature of documents, and unified classification of documents also does not exist. More than half of names of document types mostly comprise nouns derived from verbs, particularly derivatives with the suffix -imas (-ymas), as well as verbal nouns derived by other ways of word-formation (derivatives of inflections and other suffixes). Quite a few documents are named by international words. Regardless of the broad meaning of a document given in dictionaries, one should not grant it to every noun denoting abstract phenomena, or refer by this name to documents attached to related legal acts (e. g. dydžiai ('quantities'), įkainis ('valuation'), kriterijai ('criteria'), normos ('norms'), sąlygos ('conditions')). In such cases, it is recommended to form a combination of words: if the activity is extensively regulated, one might use words aprašas ('description'), sąvadas BENDRINĖ KALBA 88 (2015) www.bendrinekalba.lt ISSSN 2351-7204 RASUOLĖ VLADARSKIENĖ. Dokumentus reiškiantys žodžiai administracinėje kalboje ('collection') (e. g. kriterijų aprašas, sąlygų sąvadas); if the regulated subjects are merely listed, combinations of words should be formed using only the word sąrašas ('list') (e. g. dydžių sąrašas, įkainių sąrašas). KEYWORDS: document, document type, administrative language, word meaning. RASUOLĖ VLADARSKIENĖ Lietuvių kalbos institutas Petro Vileišio g. 5, LT-10308 Vilnius [email protected] BENDRINĖ KALBA 88 (2015) www.bendrinekalba.lt ISSSN 2351-7204