Lietuvių kalbos trumpųjų ir ilgųjų balsių kiekybės ir kokybės etalonai

JURGITA JAROSLAVIENĖ Instytut Języka Litewskiego  ILOŚCIOWE I JAKOŚCIOWE WZORCE  1. UWAGI WSTĘPNE Nie ma wielu konsekwentnych instrumentalnych badań ilości i jakości krótkich oraz długich samogłosek ogólnolitewskiego języka standardowego. Jednak zarówno badania przeprowadzone dawnymi metodami (w drugiej połowie XX w.), jak i nowoczesnymi współczesnymi metodami[1] są do dziś aktualne nie tylko z punktu widzenia językoznawstwa czystego. Wszystkie różnią się celami i zadaniami, badanym materiałem, próbą badawczą, metodyką nagrywania i badania dźwięków, liczbą i płcią informantów itd. Dlatego, jak wiadomo, podczas prowadzenia nowych badań eksperymentalnych i porównywania danych z odpowiednimi danymi innych badań ważne jest zachowanie metodyczności, ponieważ ilościowe i jakościowe parametry samogłosek zależą od różnych czynników językowych i pozajęzykowych, których nieuwzględnienie może prowadzić do uzyskania bardzo sprzecznych danych i odpowiednio do wyciągnięcia sprzecznych wniosków. Najczęściej przez różnych badaczy pod różnymi względami badane i opisywane były akcentowane i (lub) nieakcentowane samogłoski ogólnolitewskiego języka standardowego, wymawiane przez informantów płci męskiej w poszczególnych wyrazach jedno-, dwu-, trzyi czterosylabowych (por. Pakerys 1982: 31–34 i in. ; Kliukienė 2002: 73–78, 2003: 81–91, 2005: 361–367; Girdenis 2003: 222; Kaukėnienė 2002: 41–59, 2003: 35–47, 2004a, 2005: 65–71; Балшайтите 2004: 169–175; Kliukienė, Raudžiūtė 2013: 111–119 i in. ). (Niektóre wyniki i wnioski z omawianych badań zostaną przedstawione w dalszej części tego artykułu.) Nie dysponujemy jednak wyczerpującymi synchronicznymi (i diachronicznymi) instrumentalnymi i typologicznymi badaniami wariantów jakości i ilości samogłosek języka mówionego. Bardziej systematycznie badano określone dźwięki, ich cechy i aspekty w kontekście zmian oficjalnego (publicznego) języka litewskiego itp. (por. Kruopienė, Kačiuškienė 2008: 38–42; Vaicekauskienė 2011: 191–207; Nevinskaitė 2013: 118–136; Čičirkaitė 2014: 45– 58 i in.). Innymi słowy, wciąż brakuje pogłębionej instrumentalnej analizy wpływu różnych czynników na ilość i jakość samogłosek (publicznego i niepublicznego języka mówionego). Przecież w aktach mowy może być mniej informacji akustycznej, niż potrzeba do dokładnego rozpoznania określonych fonemów, a wszystko to, czego rzeczywiście brakuje, zazwyczaj odtwarza się na podstawie innej domniemanej informacji – kontekstu, treści wypowiedzi itp. (Girdenis 2003: 224 i cyt. lit.). Ponadto badacze zwracają uwagę, że w pewnych przypadkach nie wystarczy badać wyłącznie czasu trwania samogłosek, ponieważ właśnie jakość może być stabilniejsza niż czas trwania (por. Vaitkevičiūtė 2001: 79–80; Kazlauskienė 2002: 33–35, 2009: 27; Kaukėnienė 2004a: 62–63; zob. także Pakerys 1982: 94, 2003: 26). Na przykład ustalono, że kontrast ilościowy poszczególnych samogłosek znacznie się różni, a statystycznie istotna może być już różnica 15–20 ms w czasie trwania samogłosek (samogłoski długie są w tym przypadku około 1,1–1,2 raza dłuższe od krótkich), jeżeli eksperyment przeprowadzono prawidłowo i metodycznie, tzn. wybrano lektorów o jednakowym tempie, którzy odczytali porównywane słowa (najlepiej o jednakowej lub bardzo podobnej strukturze dźwiękowej) z jednakową intonacją, w podobnych warunkach itd. (Kazlauskienė 2002: 34; por. Kaukėnienė 2003a: 46, przyp. 8). Nie badano również dźwięków wypowiadanych izolowanie[2], tzn. wymawianych oddzielnie, na których można byłoby oprzeć się przy analizie wspomnianej wcześniej wariantywności alofonów samogłoskowych, zwłaszcza przy wyjaśnianiu istotnych kwestii normatywności wymowy dotyczących ilości i jakości samogłosek[3], i które moglibyśmy uznać za prototypy języka ogólnego lub wzorzec docelowy, mówiąc o wzorcowej wymowie jako wartości (kulturze wymowy[4]) i ogólnie o polityce językowej w drugiej dekadzie XXI w.[5]. Najnowsze badania naukowe pokazują, że z punktu widzenia geolingwistyki jedną z najważniejszych cech współczesnego społeczeństwa jest piśmienność: z jednej strony w społecznościach język ogólny funkcjonuje jako czynnik językowy (tzn. warunek) warunkujący zmiany i przemiany regionalnego zróżnicowania, z drugiej zaś wyobrażenie języka ogólnego jako kodu prestiżowego nie mniej silnie wpływa na procesy rozwoju i zmian regionalnych wariantów języka (szerzej zob. Aliūkaitė, Mikulėnienė 2014: 257–262; por. także Zabarskaitė 2015; Mikulėnienė 2015 i in.). Poświęcone problemowi piśmienności badania wykazały, że za jedną z ważnych przyczyn analfabetyzmu uważa się negatywne postawy językowe społeczeństwa; podkreśla się także niekorzystne ogólne środowisko językowe, w którym coraz trudniej jest uczyć się poprawnego języka i nie tracić jego umiejętności (szerzej zob. Miliūnaitė 2013: 192–211 i cyt. lit.). Uwzględniając potrzebę badań, które pomogłyby ustalić, jakie relacje czasu trwania samogłosek powinny lub mogłyby być uznawane za normę języka ogólnego oraz jakie zalecane wzorcowe parametry jakości samogłosek (artykulacyjne) powinny obowiązywać, celem niniejszego artykułu jest – na podstawie danych z badań instrumentalnych[6] – przeanalizowanie izolowanych (bez żadnego kontekstu, możliwie naturalnie) wymówionych długich i krótkich samogłosek języka ogólnego o stałej artykulacji jako potencjalnych wzorców wymowy ogólnego języka litewskiego, badając zarówno opozycję ilościową samogłosek (relacje czasu trwania), jak i ich najważniejsze cechy jakościowe. Wzorzec wymowy ogólnego języka litewskiego jest potrzebny także do doskonalenia wadliwej metodyki nauczania języka litewskiego: pożądane jest, aby dźwiękowe środki dydaktyczne odpowiadały niezbędnym wymaganiom dotyczącym wymowy języka ogólnego (por. Miliūnaitė 2013: 208)[7]. W niniejszym artykule za ogólny język litewski uważa się tę odmianę języka, która jest używana jako unormowana, standaryzowana odmiana języka, przeznaczona na potrzeby życia publicznego i kultury (por. LKE 2008: 87–91). Jak wiadomo, ukształtowała się ona na podstawie gwary zachodnioaukštaitijskiej kowieńskiej[8].  2. MATERIAŁ BADAWCZY I METODYKA JEGO BADANIA W ogólnym języku litewskim wyróżnia się łącznie 14 fonemów samogłoskowych (DLKG 2005: 23):   RYS. 1. System samogłosek języka litewskiego. Te wypowiedziane oddzielnie (izolowanie) długie i krótkie samogłoski  współczesnego standardowego języka litewskiego (a także krótka [ɔ], zaliczana do peryferii systemu fonologicznego) są przedmiotem niniejszego badania (zob. także tabelę 1). Jednak w trakcie badania okazało się, że informanci nie wyobrażają sobie krótkiej [] jako odrębnej, tj. wypowiedzianej izolowanie, (wariantu „dwulicowego” fonemu //, czyli inaczej – alofonu) i mają skłonność do utożsamiania jej ze zwykłą [e] (wariantem fonemu /e/), dlatego [] nie było wymawiane izolowanie, bez żadnego kontekstu, na potrzeby badania[9]. Można przypuszczać, że w utrwaleniu się samogłoski [] o niegórnym (średnim) stopniu wzniesienia w systemie języka standardowego przeszkadza jej swoiste użycie (ponadto jej funkcja nie jest dystynktywna), dość mała częstotliwość (fakultatywność) oraz to, że w piśmie oznacza się ją tą samą literą co krótką [e] o dolnym stopniu wzniesienia (szerzej zob. Pakerys 2003: 32–34 i cyt. lit.; por. także Girdenis, Pupkis 1978: 61–62; Girdenis 2003: 191), a także inne przyczyny. Żadną inną literą nie oznacza się dwóch krótkich samogłosek o różnej jakości, por. tabelę 1 (por. Pakerys 2003: 29, schemat 2). Poza zakresem niniejszego badania pozostały na razie także izolowanie wymawiane [10] w systemie fonologicznym języka litewskiego, a także – na podstawie najnowszych badań eksperymentalnych (zob. Girdenis 2009: 213–242) – ie, uo funkcjonują jako samodzielne długie wysokie fonemy o zmiennym stopniu wzniesienia (Girdenis 2009: 240). W niniejszym artykule nie są one analizowane z powodu odmiennej metodyki badania i opisu. Wprawdzie w Gramatyce współczesnego języka litewskiego (2005: 23–26) oraz w Teoretycznych podstawach fonologii litewskiej Aleksego Girdenisa (2003: 209, tabela 23) samogłoski o zmiennej artykulacji /ie/, /uo/ zalicza się do samogłosek niegórnych (por. także Bacevičiūtė 2002; Pakerys 2003; Kaukėnienė 2003b, 2004a). Należy jednak zwrócić uwagę, że zaliczenie długich samogłosek o zmiennej artykulacji /ie/, /uo/ do samogłosek fonemicznych o takim czy innym stopniu wzniesienia jest umowne. Jak widać, w tabeli 1 fonemy samogłoskowe standardowego języka litewskiego zapisano czerwonym kolorem w nawiasach kwadratowych także za pomocą znaków Międzynarodowego Alfabetu Fonetycznego (MAF lub IPA – ang. International Phonetic Alphabet) (szerzej zob. IPA 2005). Zatem tradycyjnym symbolom samogłosek języka litewskiego o stałej artykulacji /i, e, a, ɔ, u, i·, ·, e·, a·, o·, u·/ odpowiadają następujące znaki MAF: /ɪ, ɛ, ɐ, ɔ, ʊ, iː, eː, æː, ɑː, oː, uː/. Samogłoski te (tj. z wyjątkiem / /, /ie/, /uo/ – w MAF odpowiednio /e/, /iɛ/, /uɔ/) będą dalej opisywane z użyciem znaków MAF. Wybór właśnie takich odpowiedników MAF nie jest przypadkowy (por. dalej rys. 3–7) – zostanie to wyjaśnione podczas omawiania akustycznych cech samogłosek, na podstawie których można wnioskować także o pewnych właściwościach artykulacji.  TABELA 1. System fonologiczny samogłosek języka litewskiego (tradycyjne znaki czarne, MAF – czerwone) oraz litery oznaczające samogłoski (zielone)[11]  Międzynarodowy Alfabet Fonetyczny, opracowany przez Międzynarodowe Stowarzyszenie Fonetyczne (ang. International Phonetic Association), jest standaryzowanym uniwersalnym systemem znaków, przystosowanym do opisywania i badania głosek różnych języków świata z uwzględnieniem ich wymowy. Znaki MAF zastosowano do głosek języka litewskiego na przykład w wydanej w 1997 roku akademickiej gramatyce języka litewskiego w języku angielskim Lithuanian Grammar (LG 1997). W niniejszym artykule stosuje się nieco zmodyfikowaną transkrypcję MAF, tj. oparto się na nowszej (z 2005 roku) wersji MAF. W tabeli 1 samogłoski sklasyfikowano według cech dystynktywnych (szerzej zob. Girdenis 2003: 191 i n.)[12], a dokładniej omówione zostaną one przy przedstawianiu wyników analizy widmowej. Do badania nagrań włączono 12 informantów (6 kobiet i 6 mężczyzn w wieku od 20 do 50 lat), reprezentujących standardowy język litewski i niemających wad wymowy (większość z nich ma wyższe wykształcenie filologiczne; wszyscy używają języka standardowego codziennie lub niemal codziennie nie tylko w przestrzeni publicznej, lecz także znają jedną lub kilka gwar oraz języki obce) ze wszystkich regiolektów obszaru języka litewskiego (rys. 2, szerzej zob. Aliūkaitė, Mikulėnienė 2014: 257 i n.), aby badany materiał był możliwie najbardziej obiektywny, a uzyskane wyniki odzwierciedlały w możliwie największym stopniu rzeczywistą sytuację wymowy samogłosek standardowego języka litewskiego. W niniejszym artykule nie omawia się danych poszczególnych informantów; w tabelach (a także na wykresach) przedstawione są uogólnione dane wszystkich informatorów (średnia).   RYS. 2. Regiolekty obszaru języka litewskiego[13] Nagrania wykonywano w zamkniętych pomieszczeniach za pomocą  profesjonalnego dyktafonu (Tascam HD‑P2) oraz kierunkowego mikrofonu wokalnego mocowanego na pałąku na głowie (AKG C 520). Informatorzy mieli wypowiadać materiał w zwykłym tempie i możliwie naturalnie. Następnie nagrania przeniesiono do pamięci komputera i zapisano w formacie typu .wav (łącznie ponad 5 000 plików). Segmentację analizowanych elementów przeprowadzono za pomocą bezpłatnych komputerowych programów do przetwarzania i analizy dźwięku: Praat 5.3.63 i późniejszych wersji (autorzy Paul Boersma i David Weenink) oraz WaveSurfer 1.8.8.p4 (autorzy Kåre Sjölander i Jonas Beskow). W celu zbadania jakościowych cech samogłosek mierzono całą stacjonarną (najczystszą) część samogłosek języka litewskiego, mierzono wartości pierwszych czterech formantów (F1, F2, F3 i F4) (w hercach), ton podstawowy (w hercach) oraz czas trwania (w milisekundach). Do dalszej analizy instrumentalnych danych badawczych wykorzystywano program MS Excel, na przykład: zgodnie ze wzorem Anthony’ego Bladona i Gunnara Fanta (Bladon, Fant 1978: 3; zob. także Fant 1983: 7) obliczano średnie statystyczne (w hercach i barkach), odchylenie standardowe (w hercach), wartość efektywnego drugiego formantu (F2′) (w barkach), do obliczenia której potrzebne są nie tylko wartości dwóch pierwszych formantów, które zazwyczaj decydują o głównych akustycznych właściwościach samogłosek, lecz także wartości trzeciego i czwartego formantu oraz tonu podstawowego (częstotliwości). Wyniki przeliczano na barki według wzoru Hartmuta Traunmüllera (Traunmüller 1988: 97). Graficznie samogłoski przedstawiane są nie tylko w przestrzeni akustycznej (w hercach), lecz także w psychoakustycznej przestrzeni F2'/F1 (w skali barkowej) – uważa się, że taki obraz systemu samogłoskowego dokładniej odzwierciedla właściwości ludzkiego słuchu, tj. uwzględnia logarytmiczną naturę percepcji (Grigorjevs 2013: 303). W przestrzeni psychoakustycznej (zob. rys. 3, 4; por. także rys. 5) badane samogłoski oznaczane są okręgami o średnicy 1 barku, a odległości między nimi wskazują stopień różnicy postrzeganej jakości (Iivonen 1987). Przy opisywaniu systemu samogłoskowego ogólnego języka litewskiego wykorzystuje się także odległości tonotopowe (w barkach) między pierwszym formantem a częstotliwością podstawową (tonem) (F1f0) oraz między pierwszym i drugim formantem (F2F1): różnice te są ściśle związane z otwartością samogłosek oraz z cechą szeregu przedniego i tylnego samogłosek (Miller 1989: 2119). Jak będzie widać, po przeliczeniu interesujących nas wyników na jednostki psychofizyczne i zastosowaniu wartości odległości tonotopowych różnice między punktami danych mężczyzn i kobiet znacznie się zmniejszają. Zmierzona wartość formantów samogłosek wypowiadanych przez kobiety (dane uogólnione) oraz parametry akustyczne (zwartość, bemolowość, tonalność, napięcie) przedstawione są zarówno w wersji oryginalnej, tj. nienormalizowanej (tabela 4; dane dotyczące wymowy mężczyzn zob. w tabeli 7), jak i znormalizowanej według współczynników 17 proc. (tabela 3) i 14 proc. (tabela 4), aby uzyskane wyniki można było możliwie obiektywnie porównać z odpowiednimi danymi dotyczącymi wymowy mężczyzn (na temat uniwersalnych współczynników zob. Fant 1975: 8). Współczynniki normalizacji obliczono na podstawie danych drugiego formantu [iː] oraz na podstawie konkretnych danych formantów, które zależą od całego traktu głosowego lub od którejś konkretnej jamy (zob. Fant 1975: 8; Grigorjevs 2008: 45‑61). W celu dokładniejszego opisania jakościowych relacji między długimi i krótkimi samogłoskami języka litewskiego posłużono się programem FORMANT2. PAS[14], za pomocą którego na podstawie średnich wartości pierwszego, drugiego i trzeciego formantu (Hz) obliczono następujące parametry akustyczne (wartości liczbowe): bemolowość, zwartość, napięcie i tonalność (zob. tabele 4–7). Jak wspomniano we wstępie do artykułu, wyniki dotyczące ilości i jakości samogłosek porównuje się z danymi niektórych wcześniejszych badań (tabela 3, rys. 7).  3. OMÓWIENIE WYNIKÓW BADAŃ 3.1. ILOŚĆ SAMODZIELNIE WYMAWIANYCH SAMOGŁOSEK OGÓLNO­LITEWSKIEGO JĘZYKA Z wyników pomiaru czasu trwania samogłosek (zob. tabelę 2) wynika, że zarówno wymawiane przez kobiety, jak i przez mężczyzn samogłoski ogólnolitewskiego języka [ɐ], [ɛ] są najdłuższe spośród samogłosek krótkich, natomiast [æː], [ɑː] – spośród długich; krótkie [ɪ], [ʊ] są najkrótsze spośród samogłosek krótkich, a [iː], [uː] – spośród długich. Pozostałe samogłoski ([ɔ] spośród krótkich oraz odpowiednio [eː], [oː] spośród długich) pod względem czasu trwania zajmują pozycję pośrednią: są krótsze od odpowiednich krótkich i długich samogłosek niskich, lecz dłuższe od odpowiednich samogłosek wysokich. Prawidłowości te zasadniczo odpowiadają tendencjom czasu trwania samoistnego (por. Pakerys 1982: 43–48 i cyt. lit. ).  TABELA 2. Ilość samogłosek ogólnolitewskiego języka: uogólnione dane dotyczące mężczyzn i kobiet (samogłoski w wymowie kobiet N = 60, samogłoski w wymowie mężczyzn N = 72)   Jak wynika z uogólnionych rezultatów przedstawionych w tabeli 2, długie samogłoski wymawiane przez kobiety i mężczyzn są 2,1 razy dłuższe od krótkich. Przedziały ufności odpowiednich samogłosek krótkich i długich nie zachodzą na siebie (tej oraz niektórych innych opisanych poniżej informacji statystycznych nie przedstawiono w tabeli), różnica ich ilości jest statystycznie istotna (poziom ufności jest najwyższy). Porównanie danych dotyczących mężczyzn i kobiet ujawniło tendencję, zgodnie z którą mężczyźni wymawiają izolowane samogłoski dłużej, jednak różnica ta jest niewielka i statystycznie nieistotna, a przedziały ufności w wielu przypadkach się pokrywają. Zauważono jednak, że ilość samogłosek u kobiet wykazuje większe zróżnicowanie (od 7 do 20 proc.) niż odpowiednio u mężczyzn (od 6 do 14 proc.).  TABELA 3. Stosunki ilościowe krótkich i długich samogłosek ogólnolitewskiego języka według danych z niektórych wcześniejszych badań  POZYCJA A. PAKERYS (1982: 93, 95, 112) L. KAUKĖNIENĖ (2004a: 62) D. BALŠAITYTĖ (2004: 174) Akcentowane krótkie : długie (akcentowane krótkie : akutowe : cyrkumfleksowe) 1:1,72:2,09  1:2,2  1:1,94 Nieakcentowane krótkie : długie 1 : 1,76 1 : 1,4 –  Jak wspomniano na początku artykułu, inni badacze zajmowali się głównie słowami wypowiadanymi oddzielnie (izolowanie) (liczba sylab waha się od jednej do czterech), a nie pojedynczymi głoskami. Informatorami byli głównie mężczyźni. Jednak, jak widzimy (zob. tabelę 3), stosunki ilościowe samogłosek akcentowanych krótkich i długich (z wyjątkiem samogłosek akutowych) są dość podobne do opisanych w niniejszym artykule. Po dokładniejszym przeanalizowaniu wyników różnych badań wyjaśniło się, że w słowach stosunki długości samogłosek krótkich i długich wahają się od 1,9 do 2,4 raza, tylko samogłoski akutowe są dłuższe od akcentowanych krótkich od 1,5 do 1,9 raza. W pozycji nieakcentowanej różnice między samogłoskami krótkimi i długimi mogą być nawet bardzo niewielkie, jednak, jak się okazuje, są one statystycznie istotne: wahają się od 1,1 do 1,9 raza. Mimo to ważne jest, aby opozycję fonologiczną fonemów opierać również na różnicach jakościowych, uwzględniać różne czynniki językowe i pozajęzykowe. Jak wiadomo, fonologiczne elementy języka są absolutne, a nie względne: głoski o podobnej lub identycznej strukturze widmowej mogą być postrzegane różnie, jeżeli różni się ich otoczenie dźwiękowe, ponieważ, jak wspomniano, w pewnych przypadkach informacji akustycznej może być mniej, niż potrzeba do dokładnego rozpoznania fonemów (Girdenis 2003: 224).  3.2. NAJWAŻNIEJSZE CECHY JAKOŚCIOWE SAMOGŁOSEK OGÓLNEGO JĘZYKA LITEWSKIEGO Analiza uzyskanych wyników wykazała, że widmo samogłosek zależy od konkretnego mówcy, ponadto na różnice między widmami samogłosek wypowiadanych przez mężczyzn i kobiety wpływa również mniejszy rozmiar rezonatora kobiet. Należy jednak zaznaczyć, że zawsze pozostają pewne dość stałe zależności (por. Girdenis 2003: 222). W niniejszym artykule opisano jedynie uogólnione dane dotyczące wymowy kobiet i mężczyzn. Jak widać, po normalizacji mówców różnice między samogłoskami kobiet i mężczyzn zmniejszyły się do minimum (por. tabelę 4 i tabele 5–7). Przy opisywaniu wyników wymowy kobiet wybrano tabelę 5, pozostałe (tj. tabele 4 i 6) przedstawiono dla porównania; mogłyby się one przydać również przy prowadzeniu nowych badań instrumentalnych. Wyniki wymowy mężczyzn przedstawiono w tabeli 7 i na rysunku 4. U wszystkich informatorów (zarówno mężczyzn, jak i kobiet[15]) wypowiedziane [iː], [eː], [ɪ] mają pierwszy formant wyższy niż 2000 Hz oraz bardzo niski pierwszy formant: od 285 Hz do ∼450 Hz (zob. tabele 4–7). Po zbadaniu odległości między pierwszym i drugim formantem oraz między drugim i trzecim formantem zauważono, że spośród wszystkich (zarówno długich, jak i krótkich) samogłosek języka litewskiego największa odległość występuje między pierwszym i drugim formantem samogłosek [iː], [eː], [ɪ], natomiast najmniejsza odległość występuje między drugim i trzecim formantem tych samogłosek. U wszystkich informatorów (zarówno mężczyzn, jak i kobiet) wypowiedziane [uː], [oː], [ʊ], [ɔ] mają oba formanty stosunkowo niskie (zob. tabele 4–7): w przybliżeniu od 300 Hz do 600 Hz F1 oraz od 630 Hz do 1100 Hz F2. Spośród wszystkich samogłosek długich najmniejsza odległość występuje między pierwszym i drugim formantem samogłosek [oː] i [uː], a największa odległość między drugim i trzecim formantem tych samogłosek. Ta sama prawidłowość widoczna jest w przypadku krótkich samogłosek [ɔ] i [ʊ]. Pierwszy formant samogłosek [ɑː], [ɐ] oraz [æː], [ɛ] jest stosunkowo wysoki – około od 610 do 850 Hz, natomiast drugi formant [ɑː] i [ɐ] jest stosunkowo niski, tj. niewiele oddalony od pierwszego formantu, czyli około 1200–1300 Hz, jednak drugi formant [æː] i [ɛ] jest wyższy – około 1700 Hz i więcej, tzn. jest wyższy niż drugi formant [ɑː], [ɐ] i niższy niż drugi formant [iː], [eː], [ɪ] (zob. tabele 4–7). Spośród wszystkich samogłosek długich i krótkich najmniej oddalony od pierwszego formantu jest trzeci formant samogłosek [ɑː] i [ɐ]. Odpowiednio najbardziej oddalony od pierwszego formantu jest trzeci formant samogłosek [iː], [eː] i [ɪ].  TABELA 4. Wartości formantów krótkich i długich samogłosek ogólnego języka litewskiego (w hercach) oraz ich oceny: nienormalizowane dane dotyczące wymowy kobiet   TABELA 5. Wartości formantów krótkich i długich samogłosek ogólnolitewskiego języka standardowego (w hercach) oraz ich oceny: znormalizowane dane dotyczące wymowy kobiet (k = 17 proc.)   TABELA 6. Wartości formantów krótkich i długich samogłosek ogólnolitewskiego języka standardowego (w hercach) oraz ich oceny: znormalizowane dane dotyczące wymowy kobiet (k = 14 proc.)   TABELA 7. Wartości formantów krótkich i długich samogłosek ogólnolitewskiego języka standardowego (w hercach) oraz ich oceny: uogólnione dane dotyczące wymowy mężczyzn   Obliczone na podstawie średnich wartości pierwszych trzech formantów parametry akustyczne samogłosek (zob. tabele 4–7) wiążą się z następującymi cechami: ,wysoki‘–,niski‘, ,zwarty‘–,dyfuzyjny‘, ,bemolowy‘–,zwykły‘, ‚napięty‘ –‚nienapięty‘. Ze względu na wysokość tonu (barwę), izolowane [iː], [eː], [æː] oraz [ɪ], [ɛ] należy uznać za wysokie, dźwięki o wysokiej barwie (ich drugi formant jest wyższy niż 1500 Hz, a stopień tonalności jest dodatni[16]), w porównaniu z odpowiednimi samogłoskami o niskiej barwie[17], a dokładniej samogłoskami niewysokimi [ɑː], [oː], [uː] oraz [ɐ], [ɔ], [ʊ] (drugi formant tych samogłosek nie sięga 1500 Hz, a stopień tonalności wszystkich dźwięków o niskiej barwie jest ujemny, z wyjątkiem kobiecego [ɐ]) (por. także klasyfikację fonologiczną samogłosek przedstawioną w tabeli 1). Na podstawie danych dotyczących wymowy mężczyzn i kobiet (por. drugi formant i stopień tonalności w tabelach) spośród długich samogłosek ogólnolitewskiego języka standardowego najwyższą barwę ma samogłoska [iː], natomiast najniższą barwę mają samogłoski [uː] i [oː]. Spośród krótkich samogłosek najwyższą barwę ma samogłoska [ɪ], a najniższą barwę mają samogłoski [ʊ] i [ɔ]. Należy podkreślić, że samogłoski o najniższej barwie mają również najwyższy indeks bemolowości (zob. tabele 4–7). Zgodnie z klasyfikacją akustyczną samogłoski [oː], [uː], [ɔ], [ʊ] należy uznać za bemolowe: indeks bemolowości [u:] jest najwyższy, dlatego można sądzić, że podczas wymawiania tego dźwięku wargi są najbardziej aktywne. Uwzględniając położenie obu formantów, izolowane samogłoski języka litewskiego można podzielić według stopnia zwartości (lub dyfuzyjności, która jest odwrotnie proporcjonalna do zwartości). Jak wynika z tabel 4–7 (por. rys. 3 i 4), najbardziej zwarty jest dźwięk [ɑː]: jak wspomniano, dwa pierwsze formanty tej samogłoski są niewiele oddalone od siebie, a także ogólnie od centralnej części widma (liczbowa wartość zwartości jest najwyższa). Na samych obrzeżach widma znajdują się [iː] i [uː] – samogłoski niezwartościowe, czyli najbardziej dyfuzyjne (ich energia widma jest rozproszona na obrzeżach widma, a liczbowe wartości zwartości są najniższe). Spośród krótkich samogłosek najbardziej zwarta jest samogłoska niska [ɐ] (jej indeks zwartości jest najwyższy spośród wszystkich krótkich samogłosek), natomiast na obrzeżach widma, choć nieco bliżej centrum niż w przypadku dyfuzyjnych długich [iː] i [uː], znajdują się pierwszy i drugi formant krótkich [ɪ] i [ʊ]. Liczbowe wartości napięcia litewskich samogłosek długich i krótkich (por. indeks napięcia w tabelach 4–7) pokazują, że znacznie wyższa średnia wartość tego parametru jest charakterystyczna dla długich samogłosek [iː], [uː], [oː] niż dla odpowiadających im krótkich [ɪ], [ʊ] i [ɔ]. Jednak, jak można było oczekiwać (por. także Girdenis 2003: 222, 226), różnice napięcia między długimi [æː], [ɑː] a ich krótkimi odpowiednikami [ɛ], [ɐ] są znacznie mniejsze.  Pakerys A., Pupkis A. 2004: Lietuvių kalbos bendrinė tartis : kompaktinės plokštelės tekstai, Vilnius: Gimtasis žodis. Roca I., Johnson W. 1999: Kurs fonologii, Blackwell Publishing Ltd. Traunmüller H. 1988: Analityczne wyrażenia dla tonotopowej skali sensorycznej. – Perilus 8, Sztokholm: Uniwersytet Sztokholmski, 93–102. Vaicekauskienė L. 2011: Oficjalny język litewski jest językiem martwym. Dziennikarze o standardzie języka litewskiego w telewizji i radiu. – Darbai ir dienos 55, 191–207. Vaitkevičiūtė V. 2001: Podstawy wymowy języka litewskiego i słownik, Wilno: Pradai. Uchwała Państwowej Komisji Języka Litewskiego „W sprawie niezbędnych wymagań dotyczących standardowej wymowy litewskiej“. Dostęp w Internecie: http://www.vlkk.lt/aktualiausios‑temos/tartis‑ir‑kirciavimas/apie‑skyriu‑tartis‑ir‑ kirciavimas (dostęp: 2015‑11‑10). Uchwała Państwowej Komisji Języka Litewskiego „W sprawie zatwierdzenia programu stosowania, normalizacji i upowszechniania języka państwowego“, 2015‑04‑30, Nr. N‑2 (157). Dostęp w Internecie: http://www.vlkk.lt/vlkk‑ nutarimai/nutarimai (dostęp: 2015 11 10). Zabarskaitė J. 2015: Światowy Dzień Piśmienności: Współczesne relacje między językiem litewskim a społeczeństwem cyfrowym, 2015‑09‑08, artykuł przygotowała Dovilė Balčiūnaitė. Dostęp w Internecie: http://www.fm99.lt/pasauline‑ rastingumo‑diena‑lietuviu‑kalbos‑ir‑skaitmenines‑visuomenes‑santykis‑siandien/ (dostęp: 2015 09 11). БалшайтитеД.2004:Спектральныехарактеристикигласных(монофтонгов)современного litewskiego języka literackiego. – Respectus philologicus 5(10), 169–175. Fant G. 1964: Akustyczna teoria wytwarzania mowy. Moskwa: Nauka. ПиотровскийР.Т.1960:Ещеразодифференциальныхпризнакахфонемы.–Вопросыязыкознания6, 24–38.  Otrzymano 2015 11 17 Przyjęto 2015 12 16   JURGITA JAROSLAVIENĖ Instytut Języka Litewskiego ul. Petro Vileišio 5, LT–10308 Wilno [email protected] [1] Współczesne eksperymentalne badania dźwięków (zazwyczaj bada się akustyczne właściwości dźwięków) najczęściej przeprowadza się za pomocą specjalnych urządzeń lub programów komputerowych. Najważniejsze metody to analiza oscylogramów i spektrogramów, pomiary czasu trwania dźwięku, tonu podstawowego i intensywności. Aby ustalić fonologiczną samodzielność badanych elementów, przeprowadza się również eksperymenty audytywne. Jeżeli nie omawia się eksperymentów audytywnych, do określenia wyłącznie badań instrumentalnych używa się terminu fonetyka instrumentalna (Bacevičiūtė 2009: 202). [2] Należy zwrócić uwagę, że samogłosek wymawianych w izolacji w naturalnym tempie mowy nie należy mylić z samogłoskami kardynalnymi Daniela Jonesa (albo inaczej – samogłoskami kardynalnymi) (Ladefoged 1975: 194–199; Jassem 1973: 190, tabela 13.1) ani z wymawianymi zgodnie ze specjalnymi wymaganiami izolowanymi samogłoskami języka litewskiego (i innych języków) oraz gwar: samogłoski kardynalne są wykorzystywane jako konstrukty teoretyczne, pewien system referencyjny służący do opisu i porównywania systemu samogłoskowego konkretnych języków lub gwar, jednak nie pokrywają się całkowicie z odpowiednimi dźwiękami żadnego konkretnego języka (por. np. Roca, Johnson 1999: 126; Jaroslavienė, Kaukėnienė 2004: 25–45; Kaukėnienė 2004b: 199– 211; Murinienė 2007: 116–118; Girdenis 2008: 29–32 i in.). [3] Wśród najważniejszych wymagań dotyczących wymowy języka litewskiego należy wymienić co najmniej kilka: rozróżnianie samogłosek krótkich i długich zarówno w sylabach akcentowanych, jak i nieakcentowanych; rozróżnianie samogłosek e, ė, o od ie, uo w sylabach akcentowanych i nieakcentowanych; rozróżnianie akutu dyftongów i dwugłosek mieszanych od cyrkumfleksu; przestrzeganie zasad wymowy spółgłosek twardych i miękkich itp. Nie wolno wydłużać akcentowanych samogłosek krótkich (ich nieprawidłowa wymowa burzy system samogłoskowy, ponieważ długość w języku litewskim jest jedną z cech dystynktywnych samogłosek, tylko długość samogłosek może różnicować skądinąd jednakowe wyrazy: mẽs – mès, ls – ls itp. ). Szerzej o normach wymowy zob. uchwałę Państwowej Komisji Języka Litewskiego (dalej – VLKK) „W sprawie najważniejszych wymagań dotyczących wymowy ogólnolitewskiej”; zob. także Girdenis, Pupkis 1978; Girdenis 2003: 24–25; Pakerys, Pupkis 2004 i in. [4] Albo inaczej – język kultury (zob. Mikulėnienė 2015), jako znak wartości dodanej, który reprezentuje nie tylko kulturę języka wiedzę, lecz także poprawną, wyraźną wymowę. [5] Jak wiadomo, głównym celem polityki państwowego języka jest umacnianie statusu i prestiżu państwowego języka, wspieranie jego rozwoju, zapewnienie funkcjonalności języka litewskiego we wszystkich dziedzinach życia publicznego, utrzymanie go na rynku języków (zob. uchwałę VLKK „W sprawie zatwierdzenia programu używania, normalizacji i upowszechniania państwowego języka”, 2015‑04‑30, nr N‑2 (157)). [6] Omawiane w artykule wyniki obliczono w Instytucie Języka Litewskiego w latach 2013–2015 podczas realizacji finansowanego przez Litewską Radę Nauki projektu „Współczesne języki bałtyckie: spektralne charakterystyki dźwięków (badanie instrumentalne)”. Wykonawcy projektu: dr Juris Grigorjevas, dr Inesė Indričānė, dr Jurgita Jaroslavienė (kierowniczka projektu) i dr Jolita Urbanavičienė. [7] Kwestia poprawnej, wyraźnej wymowy jest aktualna nie tylko w odniesieniu do języka litewskiego, zaliczanego do rzadko używanych języków świata, lecz także w odniesieniu do wielkich języków, takich jak angielski. Zob. np. w internecie English Phonetics and Phonology <[https://www.facebook.com/English‑Phonetics‑and‑Phonology‑268299689848577/?fref=ts]> (dostęp 2015‑10‑28). [8] Wciąż brakuje rozwiniętych dyskusji i ugruntowanej opinii na temat koncepcji, użycia i dziedzin stosowania współczesnego języka ogólnego (ang. common language), języka standardowego (ang. standard language), języka prostego (ang. plain language) oraz ich relacji z językiem państwowym. Zwięzły przegląd użycia takich terminów jak język pisany, język ogólny, język literacki, język standardowy zob. Cidzikaitė 2002: 280–282 i cyt. tam lit. [9] Aby zbadać, czy wymowa samogłoski [] (tj. alofonu fonemu //) w wyrazach obcego pochodzenia (zwłaszcza jej jakość) w podobnych pozycjach różni się od wymowy zwykłego krótkiego [e] (tj. alofonu fonemu /e/), planuje się przeprowadzenie badania instrumentalnego i audytywnego z wykorzystaniem odpowiedniego materiału badawczego. Według danych Antanasa Pakerisa (2003: 33), funkcjonalną samodzielność samogłosek [] i [e] można sprawdzić, porównując formy wyrazów gèstų (dopełniacz liczby mnogiej rzeczownika gèstas) i gèstų (tryb przypuszczający czasownika gèsti): 75–80 proc. słuchaczy poprawnie rozpoznało te wyizolowane, wypowiedziane słowa. [10] Przykładów wyizolowanych, wypowiedzianych samogłosek długich o zmiennej wysokości można posłuchać, klikając „[ie]”, a odpowiednio „[uo]“. [11] Oznaczenie znaku miękkości przed literami typu a, ą ma charakter symboliczny (zachowując konsekwencję, powinniśmy zapisywać go również przed literami typu ū, ų, u, o), aby pokazać, że w danym przypadku dźwięk występuje po spółgłosce miękkiej, w wyniku czego zmienia się jego jakość. Dwie krótke samogłoski o różnej jakości, oznaczane w piśmie jednakowo, obwiedziono na czerwono (szerzej o literach zob. Pakerys 2003: 29, przyp. 3 i cyt. tam lit. ; Girdenis 2003: 194; DLKG 2005: 24–25). [12] Jak wiadomo, efektywna może być tylko taka klasyfikacja fonemów i taki system oraz hierarchia cech dystynktywnych, które pozwalają możliwie konsekwentnie i prosto opisać relacje wszystkich elementów fonologicznych oraz funkcjonowanie całego systemu fonologicznego (Girdenis 2003: 201 i n.; zob. także Pakerys 2003: 32–37; DLKG 2005: 21–26). [13] Rysunek zaczerpnięto z publikacji XXI amžiaus pradžios lietuvių tarmės: geolingvistinis ir sociolingvistinis tyrimas: žemėlapiai ir jų komentarai, opracowały Danguolė Mikulėnienė, Violeta Meiliūnaitė, autorzy D. Mikulėnienė i in., Vilnius: Briedis, 2014. [14] Program komputerowy FORMANT2. PAS stworzył Aleksas Girdenis, opierając się na metodzie zaproponowanej przez Raymonda Piotrovsky’ego (Пиотровский 1960: 24–38). [15] Wyniki danych nieznormalizowanych i znormalizowanych nie są szczegółowo omawiane. [16] Im wyższy tembr, tym większa jest wartość liczbowa drugiego formantu oraz współczynnik tonalności (stopień), wskazujący wysokość dźwięku. [17] Samogłoski języka litewskiego [ɔː], [uː], [ɔ], [ʊ] (a także [uɔ]) realizowane są w postaci dwojakich alofonów: przed tymi samogłoskami mogą występować zarówno spółgłoski twarde, jak i miękkie (oraz /j/). Po spółgłoskach miękkich (oraz /j/) używane są samogłoskowe warianty uprzednione: na początku ich artykulacji język jest znacznie przesunięty do przodu, lecz następnie najczęściej cofa się do pozycji głównych („zwykłych”) alofonów (por. Girdenis 2003: 192 i cyt. lit., 229; Jaroslavienė 2014: 76–77). W niniejszym artykule analizuje się jakość i długość trwania głównych (nieuprzednionych) alofonów. [18] Rysunek opracowano na podstawie https://www.internationalphoneticassociation.org/content/ipa‑chart (dostęp 2015 09 02). Samogłoski labializowane (zaokrąglone) rozmieszczone są po prawej stronie każdej krawędzi, nielabializowane (niezaokrąglone) – po lewej. [19] Na rysunku okręgi oznaczają samogłoski długie, trójkąty – samogłoski krótkie. 