Lietuvių kalbos gramatinių ypatybių įsisavinimo anglų kalbos aplinkoje sunkumai

BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 AGNĖ BLAŽIENĖ Uniwersytet Witolda Wielkiego TRUDNOŚCI W PRZYSWAJANIU CECH GRAMATYCZNYCH JĘZYKA LITEWSKIEGO W ŚRODOWISKU JĘZYKA ANGIELSKIEGO SŁOWA KLUCZOWE: przyswajanie języka, dwujęzyczność, spójna wypowiedź, język dzieci. WSTĘP W ostatnim dziesięcioleciu, zwróciwszy uwagę na Litwinów mieszkających w innych krajach, zaczęły pojawiać się prace mające na celu ustalenie więzi Litwinów mieszkających na emigracji z innymi rodakami oraz doświadczeń związanych z urządzaniem się w nowej przestrzeni (Liubinienė 2009), postrzegania tożsamości, związków z Litwą (Čiubrinskas, Kuznecovienė 2008). Obok tematów społecznych dyskutuje się o zachowaniu i używaniu w rodzinach oraz wspólnotach języka litewskiego, który również uważa się za jedną z cech litewskiej tożsamości. Częściej analizuje się edukację lituanistyczną i wyzwania edukacji lituanistycznej (Dautartas 2005; Celešiūtė 2008; Aleksandravičius, Kuzmickaitė 2008; Tamošiūnaitė 2012), stosunek rodziców do edukacji lituanistycznej (Šutinienė 2009), czynniki warunkujące zachowanie języka odziedziczonego przez emigrantów pierwszego, drugiego i trzeciego pokolenia (Tamošiūnaitė 2008), sposoby zarządzania językami w rodzinach w celu zachowania języka ojczystego (Jakaitė-Bulbukienė 2014, 2015a, 2015b) i in. Należy wspomnieć o kilku badaniach zakrojonych na większą skalę, w których dążono do 1 ustalenia relacji między językami używanymi w największych miastach Litwy a tożsamością narodową (projekt Miasta i języki, Ramonienė 2010), zbadania zachowań językowych, repertuaru językowego i postaw językowych emigrantów z Litwy (projekt Język emigrantów, Ramonienė 2 2015), przeanalizowania cech języka litewskiego w diasporze, poziomu jego znajomości, przyczyn jego zaniku itd. (projekt Język litewski w diasporze: znajomość, używanie, zanik). 3 W badaniach coraz częściej koncentruje się na aspektach językowych kontaktu dwóch języków oraz wpływu języka dominującego na język odziedziczony lub domowy. Na przykład Lionginas Pažūsis (2009) badał cechy zmiany kodów u Litwinów w Ameryce Północnej oraz wpływ języka angielskiego na język litewski, a także częściowo opisał niektóre oznaki zaniku języka litewskiego. W celu ustalenia cech przyswajania języka litewskiego 1 Projekt realizowano w latach 2007–2009 na Uniwersytecie Wileńskim, kierowniczką była prof. dr Meilutė Ramonienė, finansował go Państwowy Fundusz Nauki i Studiów Litwy (zob. stronę internetową projektu: http://projektai.vu.lt/miestaiirkalbos/). 2 Projektas vykdytas 2011–2013 m. Vilniaus universitete, vadovė prof. dr. Meilutė Ramonienė. 3 Projektas vykdomas 2015–2017 m. Vilniaus universitete, vadovė prof. dr. Meilutė Ramonienė (žr. projekto interneto svetainę: http://wp.eln.lt/apie-projekta/). AGNĖ BLAŽIENĖ. Lietuvių kalbos gramatinių ypatybių įsisavinimo anglų kalbos aplinkoje sunkumai BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 w otoczeniu innego języka, czynników pobudzających i hamujących rozwój języka, zwrócono uwagę na język dzieci. Stosując różne metody długotrwałej obserwacji i metody eksperymentalne, analizowano leksykalne i gramatyczne cechy przyswajania przez dzieci dwujęzyczne rodzimego języka litewskiego w otoczeniu języka niemieckiego (Balčiūnienė, Kalninytė, Krivickaitė 2011) i angielskiego (Blažienė 2015). Porównywano także język dzieci dwujęzycznych (litewsko-angielskich, rosyjsko-litewskich) i jednojęzycznych (Kalninytė 2013; Balčiūnienė, Kalninytė 2013; Krivickaitė 2014;), badano gramatyczne właściwości języka litewskiego jako ojczystego i drugiego (obcego), a także cechy zmiany kodów (Dabašinskienė, Čubajevaitė 2009; Dabašinskienė, Balčiūnienė, Kalninytė 2014), utratę ojczystego języka litewskiego w dzieciństwie wskutek szybkiego przyswojenia innego języka w przypadkach adopcji międzynarodowej (Ramonaitė 2013). Choć przybywa prac, w których analizuje się właściwości języka litewskiego używanego przez Litwinów mieszkających na emigracji, brakuje bardziej szczegółowych i zakrojonych na większą skalę badań, które pomogłyby autorom środków metodycznych, przygotowującym materiały do nauczania i uczenia się języka litewskiego, skoncentrować się na tych właściwościach językowych, którymi charakteryzuje się język litewski przyswajany w środowisku innego języka. Badania takie są również ważne dla nauczycieli szkół lituanistycznych i logopedów pracujących zarówno z dziećmi, które mają trudności w nauce ojczystego języka litewskiego w środowisku innego języka, jak i z dziećmi powracającymi do życia na Litwie, których wiedza i umiejętności w zakresie języka litewskiego nie odpowiadają poziomowi ich rówieśników w zakresie znajomości języka litewskiego na Litwie. Uwzględniając te kilka wymienionych i wiele innych aspektów, przeprowadzono zakrojone na dużą skalę badanie, którego celem było określenie właściwości leksykalnych przyswajanego w gramatines ypatybes 4 . Straipsnio tikslas – aptarti keletą gimtosios lietuvių kalbos, įsisavinamos środowisku języka angielskiego języka litewskiego oraz gramatycznych właściwości języka litewskiego w środowisku języka angielskiego (wyboru paradygmatów odmiany przez przypadki, uzgodnienia i rekcji, użycia dopełniacza negacji), powodujących trudności u dzieci. 1. MATERIAŁ BADAWCZY I METODOLOGIA Badanie przeprowadzono w kwietniu–czerwcu 2013 r., a dane zebrano w czterech dzielnicach Londynu. Za pomocą lituanistinėse mokyklose, kurios veikia nuo vienų iki dešimties metų skirtinguose Londono zadania polegającego na tworzeniu spójnego opowiadania na podstawie obrazków zebrano 156 opowiadań dzieci; przeprowadzono również socjolingwistyczną ankietę wśród rodziców (opiekunów) badanych, aby określić właściwości 4 Tyrimo pagrindu rengiama disertacija, kurios vienoje dalių išsamiai aptariamos dvikalbių vaikų lietuvių kalbos leksykalne i gramatyczne. W niniejszym artykule ograniczono się do właściwości gramatycznych, zwłaszcza tych, które sprawiają trudności także dzieciom jednojęzycznym w przyswajaniu języka litewskiego. AGNĖ BLAŽIENĖ. Lietuvių kalbos gramatinių ypatybių įsisavinimo anglų kalbos aplinkoje sunkumai BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 ustalono środowisko zamieszkania dziecka, języki używane w rodzinach, częstotliwość używania danego języka itp. Z danych uzyskanych w badaniu ankietowym wynikało, że badani bardzo się różnią, dlatego do badania wybrano te dzieci, których oboje rodzice mają język litewski jako ojczysty, a dzieci urodziły się w środowisku języka angielskiego (95 proc. wszystkich badanych) lub iki vienų metų amžiaus (5 proc. visų tiriamųjų). Taigi iš viso atrinkta 100 vaikų, kurie atitiko urodziły się na Litwie, lecz do środowiska języka angielskiego przybyły po spełnieniu wyżej wymienionych kryteriów, oraz przeanalizowano stworzone przez nie spójne opowiadania. Ze względu na wiek badanych podzielono, rok po roku, na 6 grup wiekowych (zob. tabelę). TABELA. Dane o badanych Wiek dzieci w Średnia wieku grupy Liczba grupie Płeć Kraj Dziewczurodzeny-Chłop-- ia tęs kai ZjednocKrólestLitwa (LT) 4–4;11 lat 4;7 15 9 6 15 -5–5;11 lat 5;4 27 13 14 27 -6 mies.) 8–8;11 lat 8;3 16 10 6 16 -9–9;11 lat 9;3 10 3 7 10 - zone 6–6;11 lat 6;4 15 10 5 14 (na LT mieszkał 1 dziecko 7–7;11 lat 7;5 17 15 2 13 4 dzieci (LT mieszkali: 3 mies. ; 6 mies. ; wo 7 mies. ; 10 mies.) Ogółem: 100 60 40 95 5 Podczas badania dążono do przeprowadzenia ankiety z jak największą liczbą dzieci, dlatego liczba dzieci w każdej grupie wiekowej nie była ograniczona i jest różna. Najmniej badanych (10) jest w grupie wiekowej 9–10 lat, ponieważ w litewskich szkołach sobotnich liczba dzieci w tym (i starszym) wieku znacznie się zmniejsza, gdyż dzieci wybierają uczęszczanie do innych szkół, najczęściej do szkół anglojęzycznych, lub do zajęć dodatkowych prowadzonych w języku angielskim w innych placówkach edukacyjnych. Wspomniano, że dzieci słyszały ojczysty język litewski od obojga rodziców, w rodzinach kalba, vaikai buvo skatinami šia kalba kalbėti tiek su tėvais, tiek su broliais ir (ar) seserimis. Anketinės apklausos duomenys suteikė žinių apie tai, kad visi vaikai gebėjo bendrauti anglų dominował język litewski, a większość badanych z grup wiekowych 4–8 lat posługiwała się tym językiem przez połowę dnia, natomiast dzieci w wieku 9–9;11 lat – przez 75 proc. dnia. Większość dzieci ze wszystkich grup wiekowych uczęszczała do litewskiej szkoły sobotniej przez około dwa lata, odwiedzała Litwę raz w roku i spędzała w niej około dwóch tygodni. Lankydamiesi Lietuvoje vaikai lietuviškai bendravo su seneliais, kitais šeimos nariais, bendraamžiais. AGNĖ BLAŽIENĖ. Lietuvių kalbos gramatinių ypatybių įsisavinimo anglų kalbos aplinkoje sunkumai BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 Dane badawcze zebrano metodą tworzenia spójnej narracji. Dzieci proszono o zabawę – opowiedzenie bajki zgodnie z sekwencją sześciu przedstawionych poniżej obrazków fabularnych, ułożonych przed dzieckiem w poziomym rzędzie od lewej do prawej (zob. rysunek). Czas przygotowania do stworzenia opowiadania ani czas jego trwania nie były ograniczone; podczas tworzenia opowiadania przez dziecko badacz mu nie przerywał, nie zadawał pytań, które mogłyby podsunąć fabułę opowiadania, nie poprawiał różnie nazywanych przez dziecko bohaterów, lecz zachęcał do mówienia słowami wyrażającymi aprobatę (tak, mhm, dobrze). Każde stworzone przez dziecko opowiadanie oceniano pozytywnie, a dziecko chwalono. Zarówno przed badaniem, jak i w jego trakcie badacz porozumiewał się z dzieckiem w języku litewskim. RYC. Sekwencja obrazków fabularnych do tworzenia spójnej narracji (Hickmann 2003; Gagarina i in. 2012) Metodę opowiadania na podstawie sekwencji obrazków wybrano dlatego, że aktywność ta jest dzieciom znana i rozpoznawalna, stosowana zarówno w wychowaniu przedszkolnym, jak i szkolnym, oraz nie powoduje u dzieci napięcia. Ponadto tworzenie spójnej narracji jest aktywnością językową, podczas której należy dobrać słowa, formy morfologiczne, reguły gramatyczne, środki spójności tekstu i inne strategie tworzenia opowiadania, aby słuchacz zrozumiał historię narratora. Język spójnych opowiadań i jego analiza dostarczają danych o leksykalnych, gramatycznych i innych cechach językowych rodzimego języka litewskiego, przyswojonego i używanego w środowisku języka angielskiego (zob. historie opowiedziane przez kilku badanych): 5 INF14: pewnego razu były jakieś cztery ptaszki / i była mama ptaszek i trzy inne ptaszki chciały jeść potem / mama ptaszek wyleciała po robaka i wzięła robaka / i potem kot zobaczył i chciał zjeść te ptaszki / i potem zobaczył / i Tutaj i w dalszych przykładach na początku podawany jest skrót INF (informator), a liczba wskazuje, że w badanym 5 materiale informatorów uporządkowano od najmłodszych do najstarszych, następnie każdemu badanemu, w celu zachowania anonimowości, nadano kod. Ukośne kreski oddzielają wypowiedzi, czyli odcinki mowy przed i (lub) po pauzie bądź zaczerpnięciu oddechu wykonanym przez dziecko, natomiast znak +… oznacza wypowiedź niedokończoną. W tych i innych przykładach znaki interpunkcyjne rozmieszczono zgodnie z zasadami interpunkcji zatwierdzonymi przez Państwową Komisję Języka Litewskiego, natomiast gramatyczne potem szczeniaczek zobaczył też i potem za ogon klaidos paliktos tokios, kokias pasakė vaikas. AGNĖ BLAŽIENĖ. Lietuvių kalbos gramatinių ypatybių įsisavinimo anglų kalbos aplinkoje sunkumai BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 wziąłem [= wziął] / i potem kot biegł / i potem szczeniaczek za kotem biegnie (4;11). 6 INF81: pewnego dnia żyły trzy gołębie, jedna mama gołąb / i wtedy mama gołąb wyleciała, żeby wziąć jedzenie / i wtedy kot zobaczył: są małe gołębie dzieci / i wtedy ten kot wyszedł na drzewo / szczeniaczek wtedy dalej idzie / wtedy kot spojrzał do góry, na drzewa, na te gołąbki i wtedy zaczął wspinać się na drzewo / wtedy szczeniaczek przyszedł i patrzy, że +… / i wtedy patrzy, myśli, że weźmie te ptaszki / i wtedy potem ten szczeniaczek ugryzł kota w ogon [= ugryzł kota w ogon?] / mama gołąb przyleciała, daje robaki do jedzenia / i wtedy szczeniaczek biegł za tym kotem, żeby więcej go nie widział / i wtedy mama dała jeść tym gołąbkom [= i wtedy tym gołąbkom mama dała jeść] (8;5). Spójne opowiadania nagrano na dyktafon, który nie był widoczny dla dzieci. Zebrane nagrania poddano transkrypcji zgodnie z międzynarodowymi standardami transkrypcji mowy dzieci CHAT (ang. Codes for the Human Analysis of Transcripts), a następnie zakodowano morfologicznie, tj. wskazano kategorie gramatyczne każdego słowa użytego w opowiadaniu (część 7 mowy, liczbę, rodzaj, czas itp.). Pracę tę wykonano półautomatycznie, jednak ze względu na wieloznaczność morfologiczną języka badacz musiał przejrzeć wyrazy wieloznaczne i wybrać odpowiedni wariant kodowania morfologicznego. Każde znalezione w opowiadaniu gramatycznie niepoprawne słowo lub połączenie wyrazowe oznaczono specjalnym znacznikiem wskazującym poziom językowy błędu gramatycznego (morfologia, składnia) oraz jego typ (błąd uzgodnienia liczby, błąd rekcji przypadków itp.), aby podczas analizy błędów program automatycznie rozpoznawał błędy odpowiedniego typu. W niniejszym badaniu dążono do omówienia niektórych cech przyswajania gramatyki na poziomie gramatycznym, ustalonych na podstawie analizy błędów gramatycznych znalezionych w spójnych opowiadaniach, które w badaniach nad mową dzieci najczęściej wskazują na określoną fazę rozwoju językowego i charakterystyczne dla niej cechy. 2. TRUDNOŚCI W PRZYSWAJANIU GRAMATYKI JĘZYKA LITEWSKIEGO Język litewski jest językiem o bogatej i złożonej morfologii, jednak, jak pokazują badania nad przyswajaniem języka (Savickienė 1999, 2003; Wójcik 2000; Balčiūnienė 2009; 6 Kamandulytė Oznaczenie 4;11 wskazuje, że dziecko ma 4 lata i 11 miesięcy. 7 Podczas kodowania danych badawczych wykorzystano metodologię tworzenia Korpusu Mówionego Języka Litewskiego opracowaną przez Inetę Dabašinskienė i Laurę Kamandulytė (Kamandulytė, Savickienė 2007, Dabašinskienė, Kamandulytė 2009). AGNĖ BLAŽIENĖ. Lietuvių kalbos gramatinių ypatybių įsisavinimo anglų kalbos aplinkoje sunkumai BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 2009), dzieci, choć w pewnych okresach doświadczają trudności, ostatecznie pomyślnie przyswajają język ojczysty. Analizując język spójnych opowiadań opowiedzianych po litewsku przez setkę dwujęzycznych dzieci w wieku 4–9 lat, na różnych poziomach (leksykalnym, morfologicznym, składniowym, słowotwórczym) znaleziono cechy charakterystyczne dla dzieci jednojęzycznych podczas przyswajania języka ojczystego, a także cechy powstałe wyłącznie w wyniku interakcji dwóch języków. Jak wspomniano, w dalszej części pracy przyswajanie języka ojczystego w środowisku języka angielskiego omawia się poprzez analizę trzech aspektów powodujących trudności – wyboru paradygmatów odmiany przez przypadki, uzgadniania i rekcji oraz użycia dopełniacza negacji. 2.1. Wybór niewłaściwego paradygmatu odmiany We współczesnym języku litewskim (DLKG 2006: 69) wyróżnia się pięć deklinacji rzeczowników, w których ze względu na właściwości form poszczególnych przypadków występuje 12 8 paradygmatów. Badania nad przyswajaniem litewskiego rzeczownika (Savickienė 1999, 2001) pokazują, że najbardziej produktywnym paradygmatem rodzaju męskiego jest pierwszy, nieco mniej produktywne są trzeci i piąty, natomiast najbardziej produktywnym paradygmatem rodzaju żeńskiego jest paradygmat ósmy, a nieco mniej produktywne są szósty i siódmy. 9 Pozostałe paradygmaty (dziewiąty, jedenasty, czwarty, drugi i dziesiąty) należy uznać za nieproduktywne. O produktywności wymienionych paradygmatów decyduje to, że ich końcówki są najczęściej używane przy integrowaniu zapożyczeń i tworzeniu nowych słów, a także zachodzi w nich wymiana końcówek (Dressler i in. 1995–1996; Dressler, Thorton 1996; Savickienė 2001, 2003; Savickienė, Kazlauskienė, Kamandulytė 2004). Przypadki tego ostatniego zjawiska – wymiany końcówek – znaleziono w spójnych opowiadaniach dzieci dwujęzycznych. Jednym z najczęstszych przypadków, stwierdzonych w opowiadaniach wszystkich grup wiekowych, było odmienianie rzeczownika šuo nie według jedenastego, lecz trzeciego paradygmatu, na przykład: (1) INF22: i kot biegł od psa (5;9). (2) INF16: i mama mówi: czy rozmawialiście z kotem i z psem? (5;5). (3) INF62: i ten pies chwycił koci ogon i próbował go odciągnąć (7;7). (4) INF82: i pies odgryzł ogon (8;0). (5) INF99: kiedy kotka weszła na gałąź drzewa, pies ugryzł kotkę w ogon (9;6). 8 Do deklinacji (i)a przypisuje się paradygmaty 1–3, do deklinacji (i)u paradygmaty 4–5; do deklinacji i(o) paradygmaty 6–7; do deklinacji ė paradygmat 8, do deklinacji i paradygmaty 9–12. 9 Vyriškosios ir moteriškosios giminės linksniavimo paradigmos nurodytos pradedant nuo produktyviausios. AGNĖ BLAŽIENĖ. Lietuvių kalbos gramatinių ypatybių įsisavinimo anglų kalbos aplinkoje sunkumai BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 Iš pateiktų pavyzdžių matyti, kad dalis vaikų daiktavardį šuo pasirinko linksniuoti pagal dažnesnę ir produktyvesnę linksniavimo paradigmą. Daiktavardžio įvairių linksnių raiška (vard. pies; mian. psa; narz. psem) wskazuje, że dzieci dobrze przyswoiły końcówki przypadków trzeciej paradygmaty. Z drugiej strony te (i omawiane dalej w niniejszym podrozdziale) przypadki wyboru niewłaściwej paradygmaty mogłyby być związane z gwarą rodziców. 10 Słysząc, jak rodzice odmieniają w gwarze określone słowa, dziecko mogło przyswoić taki model odmiany odpowiedniego słowa. W niektórych opowiadaniach zamiast rzeczownika katinas (katė) w różnych przypadkach używano słowa katis, np. : (6) INF12: katis nori suvalgyt (4;4). (7) INF30: i kot przyszedł (5;8). (8) INF24: później przyszedł piesek, patrzył na kota, co robi (5;7). Ostatnie przypadki można wyjaśniać na kilka sposobów. Mogło być tak, że słowo katinas dzieci najpierw skróciły, rezygnując z przyrostka (kat-in-as), a następnie wybrały odmianę nie według pierwszej (por. katas), lecz według trzeciego paradygmatu fleksyjnego (katis, por. dantis). Skracanie słowa można wiązać z właściwą językowi potocznemu zasadą ekonomii, zgodnie z którą, chcąc powiedzieć coś szybciej i płynniej, pomija się spółgłoski, skraca końcówkę słowa, pojawiają się redukcje samogłosek, asymilacje itp. (więcej zob. Dabašinskienė 2008), natomiast wybór tego, a nie innego paradygmatu fleksyjnego mógł wynikać z analogii: odmiana według trzeciego paradygmatu zachodzi tak samo jak w przypadku omówionego już słowa šuo (por. šunis i katis). Z drugiej strony słowo katis w języku litewskim dwujęzycznych dzieci litewsko-angielskich mogło powstać nie w wyniku skrócenia słowa katinas, lecz przez zlituanizowanie angielskiego słowa cat poprzez dodanie końcówki trzeciego paradygmatu -is (cat+is). przypadki występują we wszystkich grupach wiekowych 4–9 lat. Przeciwnie, najwięcej przypadków odmiany rzeczownika Būtina paminėti, kad daiktavardžio šuo linksniavimo pagal trečiąją paradigmą (šunis) katinas według trzeciego paradygmatu (katis) odnotowano w grupach wiekowych 4–5 lat (14 przypadków), a tylko dwa przypadki w jednej wypowiedzi narracyjnej dziecka w wieku 9–9;11 lat. Uwzględniając to, można 11 stwierdzić, że zarówno młodsze, jak i starsze dzieci mają tendencję do upraszczania systemu deklinacyjnego, wybierając częstsze i W kwestionariuszu ankiety socjolingwistycznej nie uwzględniono pytania o dialekt 10 (gwarę) rodziców, dlatego nie ma dokładnych danych dotyczących gwary rodziców każdego badanego. Należy jednak wspomnieć, że podczas gromadzenia danych do badania, co W tych grupach wiekowych znaleziono 14 dieną buvo lankomasi lituanistinėse mokyklose, bendrauta su vaikais, tėvais, todėl buvo galima išgirsti, kad kai kurių vaikų kalboje esama panašių tarmės, kodų kaitos ar kt. kalbos ypatybių kaip ir jų tėvų kalboje. 11 przypadków: 12 przypadków lp. mian. forma katis i 2 przypadki lp. bier. formy katį. AGNĖ BLAŽIENĖ. Lietuvių kalbos gramatinių ypatybių įsisavinimo anglų kalbos aplinkoje sunkumai BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 bardziej produktywne paradygmaty deklinacyjne. Natomiast zastępowanie produktywnych paradygmatów (w tym przypadku pierwszego trzecim) zanika w mowie starszych dzieci, a więc po przyswojeniu systemu deklinacyjnego. W opowiadaniach dzieci ze wszystkich grup wiekowych wystąpiło 11 przypadków, gdy rzeczowniki rodzaju męskiego odmieniano według paradygmatów rodzaju żeńskiego, np. : (9) INF13: ir šuniuka labai bėgo (4;2). (10) INF15: potem tak pobiegł od pieska za kotem (4;4). (11) INF64: i wtedy przyleciały do jej gniazda (7;6). (12) INF73: i suczka przychodzi i znalazła kotkę (7;6). (13) INF9: i tam ciągnie kotce (4;10). (14) INF81: on wspiął 12 się na drzewo (8;2). (15) INF50: pewnego razu w jednym drzewie żyją trzy małe ptaszki i mama (6;2). W przedstawionych przykładach rzeczowniki należące do najbardziej produktywnych – pierwszego (šuniukas, katinas, lizdas) i trzeciego (medis) – paradygmatów rodzaju męskiego odmieniano według najbardziej produktywnych paradygmatów rodzaju żeńskiego – szóstego (šuniuka, katina), ósmego (katinei), siódmego (lp. dopełniacz medžios; lp. miejscownik medžioje). Znaleziono 3 przypadki, gdy rzeczowniki rodzaju żeńskiego odmieniano jak wyrazy rodzaju męskiego, np. : (16) INF30: 13 mãmas jau myli (5;8). (17) INF53: o mãmas ateina į jį (6;1). (18) INF64: ir jie taip klykė ir sakė jau mamyčiams: noriu valgyti (7;6). W przedstawionych przykładach 16. i 17. rzeczownik rodzaju żeńskiego szóstej deklinacji (mama) odmieniono według pierwszej deklinacji rodzaju męskiego (mãmas, por. namas). Biorąc pod uwagę, że w języku angielskim rzeczowniki nie mają specyficznych morfemów odróżniających rodzaj męski i żeński, omówione przypadki mogłyby wskazywać na zanik rodzaju gramatycznego wyrazów języka litewskiego: rodzaj męski wybierany jest jako nieoznaczony. Inny kreatywny przypadek (przykład 18.) pokazuje, że rzeczownik rodzaju żeńskiego (mama) yra vartojamas su vyriškąja deminutyvinės priesagos -ytis, -ytė forma (mamytis) ir atitinkamai 12 W obu przykładach (14–15) dzieci zaakcentowały pierwszą sylabę wyrazu: medžios, medžioje. 13 W obu przypadkach (16–17) dzieci zaakcentowały pierwszą sylabę wyrazu: mãmas. AGNĖ BLAŽIENĖ. Lietuvių kalbos gramatinių ypatybių įsisavinimo anglų kalbos aplinkoje sunkumai BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 linksniuojamas pagal trečiąją paradigmą – dgs. naud. mamyčiams (plg. brolytis, brolyčiams). Pastarasis pavyzdys laikytinas individualiu atveju, tačiau rodo, kad gramatiškai netaisyklinga paradygmat odmiany może być również wybierany podczas odmiany rzeczowników zdrobniałych. Należy podkreślić, że chociaż w przykładach 9–15 i 16–18 następuje przejście do bardziej produktywnych lub należących do innego rodzaju paradygmatów, podczas odmiany rzeczowników używane są końcówki przypadków tych paradygmatów. Odmiana rzeczowników według bardziej produktywnych paradygmatów jest częstym zjawiskiem na początku przyswajania rzeczowników, ponieważ pozwala dzieciom uprościć złożony system odmiany. Jednak, jak ustalono po przeanalizowaniu przebiegu tego procesu, około 3;5 roku życia system odmiany jest skutecznie przyswojony (więcej zob. Savickienė 2003). Omówione w tym badaniu przypadki paradygmatów odmiany pokazują, że dwujęzyczne dzieci w wieku 4–9 lat przyswoiły systemy odmiany poszczególnych paradygmatów, zwłaszcza produktywnych, jednak nawet starszym dzieciom trudno jest wybrać właściwy paradygmat odmiany rzeczownika. Może to wskazywać, że system odmiany nie został właściwie zrozumiany, dlatego słowa używane rzadziej lub te, których paradygmat odmiany nie jest dla dziecka jasny, odmieniane są według najbardziej produktywnych i najczęściej używanych paradygmatów. 2.2. Niewłaściwe przypadki uzgodnienia i rządu Jedna z cech syntaktycznych związków w języku litewskim to uzgodnienie, gdy formy morfologiczne słowa zależnego (słów zależnych) (przypadek, liczba, rodzaj) dobierane są zgodnie ze słowem nadrzędnym (DLKG 2006). Dla części uczestników tego badania uzgadnianie słów zależnych ze słowami nadrzędnymi pod względem rodzaju i (lub) liczby sprawiało trudności. Na przykład występują przypadki, gdy rodzaj rzeczownika i przymiotnika nie jest uzgodniony (19) INF96: kotka była głodny i bardzo chciała zjeść (9;7), a także przypadki, gdy nieuzgodnione są formy przypadka i (lub) rodzaju i (lub) liczby, np.: (20) INF14: pewnego razu były jakieś cztery ptaszek (4;11). (21) INF53: taka trzy małe chcą jeść (4;11). (22) INF16: i mówi mama kurczaczek: wy, kurczaczek małe, nigdzie nie idźcie (5;5). (23) INF76: i tata cieszył się, że dzieci były bezpieczna (8;2). (24) INF83: pewnego dnia mieszkała mama z trzema ptaszkami (8;2). (25) INF86: i psy przyszedłszy zobaczyły kotkę (8;5). AGNĖ BLAŽIENĖ. Lietuvių kalbos gramatinių ypatybių įsisavinimo anglų kalbos aplinkoje sunkumai BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 IŠVADOS Analiza języka spójnych wypowiedzi ujawniła, z jakimi trudnościami borykają się dzieci, przyswajając w środowisku anglojęzycznym paradygmaty odmiany przez przypadki, uzgadnianie form gramatycznych (przypadku, liczby, rodzaju), rząd przypadków oraz użycie dopełniacza negacji. Dane wykazały, że w warunkach interakcji dwóch języków system odmiany przez przypadki rodzimego języka litewskiego może zostać prawidłowo przyswojony, mimo że u niektórych dzieci dwujęzycznych proces ten trwa dłużej niż u dzieci jednojęzycznych – do piątego, szóstego roku życia. Należy podkreślić, że zarówno małe, jak i starsze dzieci mają skłonność do upraszczania systemu odmiany przez przypadki, dlatego nieproduktywne paradygmaty lub rzeczowniki rzadziej używane odmieniają według paradygmatów produktywnych. Zdarzają się przypadki, gdy paradygmat odmiany przez przypadki wybierany jest przez analogię do innych słów, jednak jest to bardziej charakterystyczne dla najmłodszych uczestników badania. Analiza uzgadniania form gramatycznych wykazała, że dzieci potrafią prawidłowo dobierać końcówki wskazujące liczbę, rodzaj męski, rodzaj żeński oraz przypadki, jednak nawet dzieci w starszym wieku (7–8 lat) nadal mają trudności z doborem morfologicznych form wyrazu zależnego (wyrazów zależnych) zgodnie z wyrazem nadrzędnym. Analiza rządu wykazała, że biernik używany z czasownikami przechodnimi do wyrażania obiektu często zastępowany jest mianownikiem, dopełniaczem lub innym przypadkiem. Tendencję taką obserwuje się u dzieci jednojęzycznych podczas przyswajania czasowników przechodnich, dopóki nie nauczą się używać z tymi czasownikami biernika. Jednak dane przeprowadzonego badania pokazują, że używanie czasowników przechodnich z biernikiem nadal sprawia trudności starszym (7 i 9 lat) dzieciom dwujęzycznym. Ponadto zarówno małe, jak i starsze (7–8-letnie) dzieci mają trudności z właściwym używaniem dopełniacza negacji. Z czasownikami przechodnimi w formie przeczącej obiekt był wyrażany przez dzieci nie w dopełniaczu, lecz w bierniku. Użycie przyimków i konstrukcji przyimkowych charakteryzuje się kilkoma cechami. Po pierwsze, rzeczowniki występujące z przyimkiem nie zawsze mogą być wyrażane w tych przypadkach, z którymi przyimki te są używane. Po drugie, może zostać utworzona gramatycznie poprawna konstrukcja przyimka i rzeczownika (np. iš + dop.), jednak niepoprawna konstrukcja przyimkowa, gdy formuła przyimka i rzeczownika jest używana bez uwzględnienia syntaktycznej łączliwości czasownika. Wskazuje to, że dzieciom dwujęzycznym trudniej jest nauczyć się właściwego używania konstrukcji przyimkowych niż poprawnego ich tworzenia. Po trzecie, na konstrukcje z przyimkiem į wpływa AGNĖ BLAŽIENĖ. Lietuvių kalbos gramatinių ypatybių įsisavinimo anglų kalbos aplinkoje sunkumai BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 gramatyka języka angielskiego: ten przyimek jest pomijany w języku litewskim w tych połączeniach wyrazowych, w których nie jest używany również w języku angielskim. Omówione w tym artykule cechy gramatyczne pozwalają stwierdzić, że w środowisku zdominowanym przez język angielski podczas przyswajania języka litewskiego przechodzi się przez takie same (lub podobne) etapy, które są charakterystyczne również dla dzieci jednojęzycznych na Litwie. Jednak niektóre reguły są trudne do przyswojenia przez dzieci dwujęzyczne w środowisku innego języka i trwa to dłużej niż w przypadku dzieci jednojęzycznych. Wpływ na to może mieć język angielski, który obok języka litewskiego jest codziennie coraz intensywniej i częściej używany, zwłaszcza od 4. roku życia, po rozpoczęciu nauki w szkole, i zaczyna zajmować dominującą pozycję. LITERATŪRA A le ks and ra vi c iu s D., Kuzmick aite D. 2008: Emigracija ir seima: Vaiku ugdymo problemos ir issukiai, Vilnius: Versus Aureus. B alči ūni enė I. 2009: Pokalbio struktūros analizė kalbos įsisavinimo požiūriu. Daktaro disertacija, Kaunas: Vytauto Didžiojo universitetas. Ba lčiū nien ė I., K aln iny tė A. 2013: Narrative production in Lithuanian TD Monoand Bilingual 5-6-year Olds, pranešimas skaitytas tarptautinėje mokslinėje konferencijoje Child Language Seminar-2013. Mančesterio universitetas. B alči ūni enė I., Ka ln iny tė A., Kri vi ckait ė E. 2011: Lietuvių kilmės vaikų, gyvenančių Vokietijoje, kalba: nuostatos, tendencijos, rekomendacijos. Vokietijos šeštadieninių lituanistinių mokyklų vadovų ir mokytojų seminaras. Hiutenfeldas, Vokietija. B laž ie nė A., 2015: Dvikalbių vaikų rišliojo pasakojimo produktyvumas ir leksinė įvairovė. – Taikomoji kalbotyra 7. Prieiga internete: http://mif.vu.lt/ojs/index.php/taikomojikalbotyra/article/view/54/50 (žiūrėta 2016 06 25). Ce le šiū tė I. 2008: Lituanistinio vaikų ugdymo užsienio šalyse ypatumai. – Oikos 2 (6), 52– 72. Ciub rins kas V., Kuzn ecoviene J. (sud.). 2008: Lietuviu identiteto trajektorijos, Kaunas: VDU leidykla. D abaš insk ienė I. 2015: Growing knowledge in differential object marking: the view from L1 Lithuanian. – Revue roumaine de linguistique LX (369–382). D abaš insk ienė I., Balčiū nienė I., K aln iny tė A. 2014: Links between lexicon and grammar in narrative production: Lithuanian as L1 and L2 in bilingual children, 13th International Congress for the Study of Child Language, Amsterdamas. AGNĖ BLAŽIENĖ. Lietuvių kalbos gramatinių ypatybių įsisavinimo anglų kalbos aplinkoje sunkumai BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 D abaš insk ienė I., Č uba jeva itė L. 2009: Acquisition of case in Lithuanian as L2: Error analysis. – Eesti Rakenduslingvistika Ühingu aastaraamat = Estonian Papers in Applied Linguistics 5, 47–65. D abaš insk ienė I., Kamandulyte L. 2009: Corpora of spoken Lithuanian. – Eesti Rakenduslingvistika Ühingu aastaraamat = Estonian Papers in Applied Linguistics 5, 67– 77. Da bašin skie nė I. 2008: Trumpinimas ir daznumo poveikis snekamojoje kalboje. – Darbai ir dienos 50, 109–117. Da utartas J. 2005: Lituanistinio ugdymo JAV raidos aspektai. – Pedagogika 79, 189–193. Dressl er W. U., T ornton A. M. 1996: Italian nominal inflection. Wiener Linguistische Gazette 55–57, 1–26. Dressl er W. U., Drazyk R. D., Dzi ubalsk a-Kołaczy k K., Jagła E. 1995–1996: On the earliest stages of acquisition of polish declension. – Wiener Linguistische Gazette 53–54, 1–21. DLKG 2006 – Dabartines lietuviu kalbos gramatika, red. V. Ambrazas. Vilnius: Mokslo ir enciklopediju leidybos institutas. Ga garina N., Klop D., Ku nnari S., Tante le K., Va limaa T., Balciu n iene  I., Bo hnacke r U., Walters J. 2012: Multilingual assessment instrument for narrative analysis (MAIN), Berlin: ZAS. Hickma nn M. 2003: Children’s discourse: Person, space and time across languages, Cambridge: Cambridge University Press. Ja kaitė -B ulb uk ienė K. 2014: Lietuvių kalbos išsaugojimas emigrantų šeimoje: JAV atvejis. – Taikomoji kalbotyra 5. Prieiga internete: http://mif.vu.lt/ojs/index.php/taikomoji-kalbotyra/article/view/40/34 (žiūrėta 2016 07 02). Ja kaitė -B ulb uk ienė K. 2015a: Lietuvių emigrantų šeima: kalba ir tapatybė. Daktaro disertacija. Vilnius: Vilniaus universitetas. Ja kaitė -B ulb uk ienė K. 2015b: Lietuvių kalbos išlaikymą emigrantų šeimoje lemiantys veiksniai: JAV atvejis. – Taikomoji kalbotyra 7. Prieiga internete: http://mif.vu.lt/ojs/index.php/taikomoji-kalbotyra/article/view/69/62 (žiūrėta 2016 07 02). Kamand ulyte L. 2009: Lietuvių kalbos būdvardžio įsisavinimas: leksinės ir morfosintaksinės ypatybės. Daktaro disertacija. Kaunas: Vytauto Didžiojo universitetas. AGNĖ BLAŽIENĖ. Lietuvių kalbos gramatinių ypatybių įsisavinimo anglų kalbos aplinkoje sunkumai BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 Kamand ulyte L., Sa vickie ne I. 2007: The corpus of spoken Lithuanian. – Human Language Technologies. The Third Baltic Conference Proceedings, 127–133. Ka ln iny tė A. 2013: Lietuvių vaikų, gyvenančių anglakalbėje aplinkoje, rišliojo pasakojimo ypatybės, pranešimas skaitytas tarptautinėje taikomosios kalbotyros konferencijoje Kalbos ir žmonės: dialogas ir kontaktai. Vilnius: Vilniaus universitetas. Kr ivi ck a itė E. 2014: Netikrų žodžių kartojimo testas: lietuvių vienakalbių ir dvikalbių vaikų kalbos tyrimas. - Taikomoji kalbotyra 4. Prieiga internete: http://mif.vu.lt/ojs/index.php/taikomoji-kalbotyra/article/view/33/28 (žiūrėta 2016 07 02). Li ub iniene N. 2009: Migrantai is Lietuvos Siaures Airijoje: „savos erdves“ konstravimas. Daktaro disertacija. Kaunas. Paž ūsis L. 2009: Šiaurės Amerikos lietuvių kalba (dvikalbystės sąlygojamų reiškinių tyrinėjimai). Vilnius: Vilniaus universiteto leidykla. R amo nai tė J. T. 2013: Italų kaip antrosios kalbos įsisavinimas: įvaikinimo iš Lietuvos situacija. Daktaro disertacija. Kaunas: Vytauto Didžiojo universitetas. R amo nien ė M. (red.) 2015: Emigrantai: kalba ir tapatybė: kolektyvinė monografija, Vilnius: Vilniaus universiteto leidykla. R amo nien ė M. (red.) 2010: Miestai ir kalbos, Vilnius: Vilniaus universiteto leidykla. Savickie ne I. 1999: Lietuvio vaiko daiktavardžio morfologija. Daktaro disertacija. Kaunas: Vytauto Didžiojo universitetas. Savickie ne I. 2000: Linksniai šnekamojoje kalboje. – Darbai ir dienos 24, 89–99. Savickie ne I. 2001: Linksniavimo paradigmų formavimasis vaiko kalboje. – Lituanistica 3 (47), 58–68. Savickie ne I. 2003: The Acquisition of Lithuanian Noun Morphology, Wien: Verlag der Osterreichischen Akademie der Wissenschaften. Savickie ne I. 2005: Linksnių vartojimo dažnumas ir daiktavardžių reikšmė. – Acta Linguistica Lithuanica 52, 59–65. Savickie ne I., Ka zlausk iene  A., Kaman dulyte L. 2004: Naujas poziuris i lietuviu kalbos daiktavardzio linksniavimo tipus pagal naturaliosios morfologijos teorija. – Acta Linguistica Lituanica 50, 79–98. Sk rip kie nė R. 2001: Lietuvių kalbos gebėjimų lygmenys: nelietuvių mokyklų pradinukų kalbinės raiškos valstybine kalba tyrimai. – Pedagogika 55, 78–86. AGNĖ BLAŽIENĖ. Lietuvių kalbos gramatinių ypatybių įsisavinimo anglų kalbos aplinkoje sunkumai BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 Šu tinienė I. 2009: Lietuvių imigrantų požiūriai į lituanistinį vaikų ugdymą. – Filosofija. Socjologia 20 (4), 310–317. Tamosiunaite A. 2012: Lituanistines mokyklos issukiai: mokiniu nuostatos ir kalbos vartojimo polinkiai. Pranesimo skaidres. Cikagos lituanistine mokykla. Prieiga internete: http://www.svietimotaryba.org/index.htm (žiūrėta 2016 07 04). Tamosiunaite A. 2008: The Lithuanian Language in the United States: Shift or Maintenance? – Lituanus 54(3), 60–78. Wójcik P. 2000: Przyswajanie morfologii czasownika litewskiego: studium przypadku, Kraków: Quartis. Złożono 2016 07 26 Przyjęto 2016 09 07 AGNĖ BLAŽIENE Uniwersytet Witolda Wielkiego Katedra Języka Litewskiego Wydziału Nauk Humanistycznych, ul. Kristijonasa Donelaitisa 52-205, LT-44244 Kowno [email protected]