Lietuvių kalbos gramatinių ypatybių įsisavinimo anglų kalbos aplinkoje sunkumai

AGNĖ BLAŽIENĖ Uniwersytet Witolda Wielkiego TRUDNOŚCI W PRZYSWAJANIU CECH GRAMATYCZNYCH JĘZYKA LITEWSKIEGO W ANGLOJĘZYCZNYM OTOCZENIU SŁOWA KLUCZOWE: przyswajanie języka, dwujęzyczność, spójna wypowiedź, język dzieci. WSTĘP W ostatniej dekadzie, wraz ze zwróceniem uwagi na Litwinów mieszkających w innych krajach, zaczęły pojawiać się prace mające na celu określenie związków Litwinów żyjących na emigracji z innymi rodakami oraz doświadczeń związanych z osiedlaniem się w nowej przestrzeni (Liubinienė 2009), postrzegania tożsamości i powiązań z Litwą (Čiubrinskas, Kuznecovienė 2008). Obok tematów społecznych dyskutuje się o zachowaniu języka litewskiego, uznawanego również za jedną z cech litewskiej tożsamości, oraz o jego używaniu w rodzinach i społecznościach. Częściej bada się edukację litewską i wyzwania stojące przed nauczaniem języka litewskiego (Dautartas 2005; Celešiūtė 2008; Aleksandravičius, Kuzmickaitė 2008; Tamošiūnaitė 2012), stosunek rodziców do edukacji litewskiej (Šutinienė 2009), czynniki warunkujące zachowanie języka dziedziczonego przez emigrantów pierwszego, drugiego i trzeciego pokolenia (Tamošiūnaitė 2008), sposoby zarządzania językami w rodzinach w celu zachowania języka ojczystego (Jakaite-Bulbukiene 2014, 2015a, 2015b) i in. Warto wspomnieć o kilku szerzej zakrojonych badaniach, których celem było ustalenie relacji między językami używanymi w największych miastach Litwy a tożsamością narodową (projekt Miasta i języki1, Ramonienė 2010), zbadanie zachowań językowych, repertuaru językowego i postaw językowych emigrantów z Litwy (projekt Język emigrantów2), a także przeanalizowanie cech języka litewskiego w diasporze, poziomu jego znajomości, przyczyn jego zaniku i in. (projekt Język litewski w diasporze: znajomość, używanie, zanik3). Coraz częściej badania koncentrują się na językowych aspektach kontaktu między dwoma językami oraz wpływie języka dominującego na język dziedziczony lub domowy. Na przykład Lionginas Pažūsis (2009) badał cechy przełączania kodów wśród Litwinów w Ameryce Północnej oraz wpływ języka angielskiego na litewski, a częściowo opisał także niektóre oznaki zaniku języka litewskiego. W celu ustalenia języka litewskiego 1 Projekt był realizowany w latach 2007–2009 na Uniwersytecie Wileńskim, pod kierownictwem prof. dr Meilutė Ramonienė, i finansowany przez Litewski Państwowy Fundusz Nauki i Studiów (zob. stronę internetową projektu: http://projektai.vu.lt/miestaiirkalbos/). 2 Projekt był realizowany w latach 2011–2013 na Uniwersytecie Wileńskim, pod kierownictwem prof. dr Meilutė Ramonienė. 3 Projekt jest realizowany w latach 2015–2017 na Uniwersytecie Wileńskim, pod kierownictwem prof. dr Meilutė Ramonienė (zob. stronę internetową projektu: http://wp.eln.lt/apie-projekta/). BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 AGNĖ BLAŽIENĖ. Lietuvių kalbos gramatinių ypatybių įsisavinimo anglų kalbos aplinkoje sunkumai cech przyswajania w środowisku innego języka, czynników sprzyjających rozwojowi języka i go hamujących; zwrócono uwagę na język dzieci. Stosując różne metody obserwacji podłużnej i metody eksperymentalne, analizowano leksykalne i gramatyczne cechy przyswajania przez dzieci dwujęzyczne ojczystego języka litewskiego w środowisku języka niemieckiego (Balčiūnienė, Kalninyte, Krivickaitė 2011) i angielskiego (Blažienė 2015). Porównywano także język dzieci dwujęzycznych (litewsko-angielskich, rosyjsko-litewskich) i jednojęzycznych (Kalninyte 2013; Balčiūnienė, Kalninyte 2013; Krivickaitė 2014;), badano cechy gramatyczne oraz przełączanie kodów w języku litewskim jako języku ojczystym i drugim (obcym) (Dabašinskienė, Čubajevaitė 2009; Dabašinskienė, Balčiūnienė, Kalninyte 2014), a także utratę ojczystego języka litewskiego w dzieciństwie w przypadkach szybkiego przyswajania innego języka w wyniku adopcji międzynarodowej (Ramonaite 2013). Chociaż przybywa prac poświęconych cechom języka litewskiego używanego przez osoby mieszkające na emigracji, brakuje bardziej szczegółowych i zakrojonych na szerszą skalę badań, które pomogłyby autorom materiałów metodycznych, opracowującym materiały do nauczania i uczenia się języka litewskiego, skupić się na tych cechach językowych, które charakteryzują język litewski przyswajany w środowisku innego języka. Badania takie są również ważne dla nauczycieli szkół lituanistycznych oraz logopedów pracujących zarówno z dziećmi mającymi trudności w uczeniu się ojczystego języka litewskiego w środowisku innego języka, jak i z dziećmi, które wróciły do życia na Litwie i których znajomość języka litewskiego oraz umiejętności w tym języku nie dorównują kompetencjom językowym ich rówieśników na Litwie. Uwzględniając tych kilka wymienionych oraz wiele innych aspektów, przeprowadzono zakrojone na szeroką skalę badanie, którego celem było określenie cech leksykalnych i gramatycznych języka litewskiego przyswajanego w środowisku języka angielskiego4. Celem artykułu jest omówienie kilku cech gramatycznych ojczystego języka litewskiego przyswajanego w środowisku języka angielskiego (wyboru paradygmatów deklinacyjnych, uzgodnienia i rządu, użycia dopełniacza negacji), które sprawiają dzieciom trudności. 1. MATERIAŁ BADAWCZY I METODOLOGIA Badanie przeprowadzono w okresie od kwietnia do czerwca 2013 r.; dane zebrano w czterech szkołach lituanistycznych w Londynie, działających od roku do dziesięciu lat w różnych dzielnicach Londynu. Wykorzystując zadanie polegające na tworzeniu spójnej opowieści na podstawie obrazków, zebrano 156 opowieści dzieci; przeprowadzono również badanie socjolingwistyczne rodziców (opiekunów) uczestników, aby 4Na podstawie badania przygotowywana jest rozprawa doktorska, której jedna część szczegółowo omawia leksykalne i gramatyczne cechy języka litewskiego dzieci dwujęzycznych. W niniejszym artykule ograniczono się do cech gramatycznych, zwłaszcza tych, które sprawiają trudności także dzieciom jednojęzycznym przyswajającym język litewski. BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 AGNĖ BLAŽIENĖ. Lietuvių kalbos gramatinių ypatybių įsisavinimo anglų kalbos aplinkoje sunkumai ustalono środowisko życia dziecka, języki używane w rodzinach, częstotliwość używania poszczególnych języków itp. Z danych z ankiety wynika, że uczestnicy badania są bardzo zróżnicowani, dlatego do badania wybrano dzieci, których oboje rodzice są rodzimymi użytkownikami języka litewskiego, a które urodziły się w środowisku języka angielskiego (95 proc. wszystkich uczestników) lub urodziły się na Litwie, lecz przybyły do środowiska języka angielskiego przed ukończeniem pierwszego roku życia (5 proc. wszystkich uczestników). Łącznie wybrano zatem 100 dzieci spełniających powyższe kryteria i przeanalizowano stworzone przez nie spójne opowieści. Ze względu na wiek uczestników podzielono na sześć grup, po jednej na każdy rok życia (zob. tabelę). TABELA. Dane dotyczące uczestników badania Grupa wiekowa Średni wiek grupy Liczba dzieci Płeć Kraj urodzenia Dziewczynki Chłopcy Zjednoczone Królestwo Litwa (LT) 4–4;11 lat 4;7 15 9 6 15 – 5–5;11 lat 5;4 27 13 14 27 – 6–6;11 lat 6;4 15 10 5 14 1 dziecko (mieszkało na Litwie przez 6 miesięcy) 7–7;11 lat 7;5 17 15 2 13 4 dzieci (mieszkały na Litwie: 3 miesiące; 6 miesięcy; 7 miesięcy; 10 miesięcy) 8–8;11 lat 8;3 16 10 6 16 – 9–9;11 lat 9;3 10 3 7 10 – Łącznie: 100 60 40 95 5 W trakcie badania starano się objąć ankietą jak najwięcej dzieci, dlatego ich liczba w poszczególnych grupach wiekowych nie była ograniczana i jest różna. Najmniej badanych (10) jest w grupie wiekowej 9–10 lat, ponieważ liczba dzieci w tym wieku (i starszych) w szkołach litewskich znacznie maleje, gdyż dzieci wybierają zajęcia dodatkowe w innych placówkach, najczęściej w szkołach anglojęzycznych lub innych instytucjach edukacyjnych, w których zajęcia odbywają się w języku angielskim. Wspomniano, że dzieci słyszały język litewski jako język ojczysty od obojga rodziców, w rodzinach dominował język litewski, a dzieci zachęcano do posługiwania się nim zarówno w rozmowach z rodzicami, jak i z rodzeństwem. Dane z ankiety dostarczyły informacji o tym, że wszystkie dzieci potrafiły porozumiewać się po angielsku; języka tego większość badanych w grupach wiekowych 4–8 lat używała przez połowę dnia, natomiast dzieci w wieku 9–9;11 lat — przez 75 proc. dnia. Dzieci ze wszystkich grup wiekowych uczęszczały do szkoły litewskiej przez około dwa lata, odwiedzały Litwę raz w roku i spędzały tam około dwóch tygodni. Podczas pobytów na Litwie dzieci rozmawiały po litewsku z dziadkami, innymi członkami rodziny i rówieśnikami. BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 AGNĖ BLAŽIENĖ. Lietuvių kalbos gramatinių ypatybių įsisavinimo anglų kalbos aplinkoje sunkumai Dane do badania zebrano metodą tworzenia spójnej wypowiedzi narracyjnej. Dzieci proszono, aby pobawiły się — opowiedziały bajkę na podstawie sekwencji sześciu obrazków przedstawiających kolejne sceny, ułożonych przed dzieckiem w poziomym rzędzie od lewej do prawej (zob. ilustrację). Nie ograniczano czasu na przygotowanie i opowiadanie; podczas tworzenia opowieści badacz nie przerywał dziecku, nie zadawał pytań, które mogłyby podsunąć mu fabułę, ani nie poprawiał różnych nazw postaci używanych przez dziecko, lecz zachęcał je do mówienia, używając potwierdzających słów (tak, m-hm, dobrze). Każdą opowieść stworzoną przez dziecko oceniano pozytywnie i chwalono dziecko. Zarówno przed badaniem, jak i w jego trakcie badacz rozmawiał z dzieckiem po litewsku. ILUSTR. Sekwencja obrazków przedstawiających kolejne sceny do tworzenia spójnej wypowiedzi narracyjnej (Hickmann 2003; Gagarina ir kt. 2012) Metodę opowiadania na podstawie sekwencji obrazków wybrano dlatego, że jest to aktywność dzieciom znana i rozpoznawalna, stosowana zarówno w edukacji przedszkolnej, jak i szkolnej, która nie powoduje u dzieci napięcia. Ponadto tworzenie spójnej wypowiedzi narracyjnej jest działaniem językowym wymagającym doboru słów, form morfologicznych, reguł gramatycznych, środków spójności tekstu i innych strategii tworzenia opowieści, tak aby słuchacz zrozumiał historię opowiadaną przez narratora. Język spójnych wypowiedzi narracyjnych i jego analiza dostarczają danych o cechach leksykalnych, gramatycznych i innych właściwościach językowych litewskiego jako języka ojczystego, przyswajanego i używanego w środowisku anglojęzycznym (zob. historie opowiedziane przez kilkoro badanych5): INF14: pewnego razu były jakieś cztery ptaszki / i była mama ptaszek i trzy inne ptaszki chciały jeść potem / mama ptaszek odleciała wziąć robaka i wzięła robaka / i potem kot zobaczył i chciał zjeść te ptaszki / i potem zobaczył / i 5 Tutaj i dalej na początku przykładów podano skrót INF (informator) oraz liczbę wskazującą, że w materiale badawczym informatorów uporządkowano od najmłodszych do najstarszych; następnie każdemu badanemu nadano kod, aby zapewnić anonimowość. Ukośniki oddzielają wypowiedzenia, czyli odcinki mowy przed pauzą lub oddechem dziecka i/lub po nich, a znak +... oznacza wypowiedź niedokończoną. W tych i innych przykładach znaki interpunkcyjne wstawiono zgodnie z zasadami interpunkcji zatwierdzonymi przez Państwową Komisję Języka Litewskiego, natomiast błędy gramatyczne pozostawiono w formie, w jakiej wypowiedziało je dziecko. BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 AGNĖ BLAŽIENĖ. Lietuvių kalbos gramatinių ypatybių įsisavinimo anglų kalbos aplinkoje sunkumai potem szczeniaczek też zobaczył i potem za ogon wziąłem [= wziął] / i potem kot biegł / i potem szczeniaczek za kotem biegnie (4;116). INF81: pewnego dnia żyły trzy gołębie, jedna mama gołąb / i wtedy mama gołębia odleciała jeść wziąć / i wtedy kot zobaczył: są małe gołąbki dzieci / i wtedy ten kot wszedł na drzewo / szczeniaczek potem dalej przychodzi / wtedy kot spojrzał w górę, na drzewa, na te gołąbki i wtedy zaczął wspinać się na drzewo / wtedy szczeniaczek przyszedł i patrzy, że +... / i wtedy patrzy, myśli, że weźmie te ptaszki / i wtedy potem ten szczeniaczek ugryzł kota w ogon [= ugryzł kota w ogon?] / mama gołębica przyleciała, daje jeść robaki / i wtedy szczeniaczek biegł za tym kotem, żeby już nie widział / i wtedy z tymi gołąbkami jeść dała mama [= i wtedy mama dała tym gołąbkom jedzenie] (8;5). Spójne wypowiedzi narracyjne nagrywano na dyktafon, który pozostawał niewidoczny dla dzieci. Zebrane nagrania transkrybowano zgodnie z międzynarodowymi standardami transkrypcji mowy dziecięcej CHAT (ang. Codes for the Human Analysis of Transcripts), a następnie kodowano morfologicznie7, tzn. określano kategorie gramatyczne każdego słowa użytego w opowieści (część mowy, liczbę, rodzaj, czas itp.). Pracę tę wykonywano półautomatycznie, jednak ze względu na wieloznaczność morfologiczną języka badacz musiał sprawdzić wieloznaczne słowa i wybrać właściwy wariant kodowania morfologicznego. Każde gramatycznie niepoprawne słowo lub połączenie wyrazowe w opowieści oznaczano specjalnym tagiem wskazującym poziom językowy błędu gramatycznego (morfologia, składnia) i jego typ (błąd uzgodnienia liczby, błąd rekcji przypadkowej itp.), tak aby podczas analizy błędów program automatycznie rozpoznawał błędy danego typu. W niniejszym badaniu podjęto próbę omówienia niektórych właściwości przyswajania gramatyki, ustalonych na podstawie analizy błędów gramatycznych występujących w spójnych wypowiedziach narracyjnych; w badaniach nad mową dzieci błędy te najczęściej wskazują na określoną fazę rozwoju językowego i charakterystyczne dla niej cechy. 2. TRUDNOŚCI W PRZYSWAJANIU GRAMATYKI JĘZYKA LITEWSKIEGO Język litewski jest językiem o bogatej i złożonej morfologii, jednak, jak pokazują badania nad przyswajaniem języka (Savickienė 1999, 2003; Wójcik 2000; Balčiūnienė 2009; Kamandulytė 6Oznaczenie 4;11 wskazuje, że dziecko ma 4 lata i 11 miesięcy. 7Przy kodowaniu danych badawczych wykorzystano metodologię tworzenia Korpusu Mówionego Języka Litewskiego opracowaną przez Inetę Dabašinskienė i Laurę Kamandulytė (Kamandulytė, Savickienė 2007, Dabašinskienė, Kamandulytė 2009). BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 AGNĖ BLAŽIENĖ. Lietuvių kalbos gramatinių ypatybių įsisavinimo anglų kalbos aplinkoje sunkumai 2009), dzieci, choć w pewnych okresach napotykają trudności, ostatecznie z powodzeniem przyswajają język ojczysty. Analizując język spójnych opowiadań po litewsku, zebranych od stu dwujęzycznych dzieci w wieku 4–9 lat, na różnych poziomach (leksykalnym, morfologicznym, składniowym i słowotwórczym) stwierdzono cechy typowe dla jednojęzycznych dzieci przyswajających język ojczysty, a także cechy wynikające wyłącznie z interakcji dwóch języków. Jak wspomniano, w dalszej części pracy przyswajanie języka ojczystego w środowisku anglojęzycznym omówiono z uwzględnieniem trzech aspektów sprawiających trudności: doboru paradygmatów deklinacyjnych, uzgadniania i rządu oraz użycia dopełniacza negacji. 2.1. Wybór niewłaściwego paradygmatu deklinacyjnego Dabartinėje lietuvių kalboje (DLKG 2006: 69) skiriamos penkios daiktavardžių linksniuotės, kuriose pagal atskirų linksnių formų ypatybes esama 12 paradigmų8. Lietuvių kalbos daiktavardžio įsisavinimo tyrimai rodo (Savickienė 1999, 2001), kad pati produktyviausia vyriškosios giminės paradigma yra pirmoji, šiek tiek mažiau produktyvios trečioji ir penktoji9, o pati produktyviausia moteriškosios giminės – aštuntoji paradigma, šiek tiek mažiau produktyvios šeštoji, septintoji. Kitos paradigmos (devintoji, vienuoliktoji, ketvirtoji, antroji ir dešimtoji) laikytinos neproduktyviomis. Minėtų paradigmų produktyvumą lemia tai, kad jų galūnės dažniausiai vartojamos integruojant skolinius, sudarant naujus žodžius, taip pat jose vyksta galūnių kaita (Dressler ir kt. 1995–1996; Dressler, Thorton 1996; Savickienė 2001, 2003; Savickienė, Kazlauskienė, Kamandulytė 2004). Pastarojo reiškinio – galūnių kaitos – atvejų rasta dvikalbių vaikų rišliuose pasakojimuose. Jednym z najczęstszych przypadków stwierdzonych w opowiadaniach we wszystkich grupach wiekowych jest odmiana rzeczownika šuo według paradygmatu trzeciego, a nie jedenastego, na przykład: (1) INF22: i kot uciekł przed šunio (5;9). (2) INF16: i mama mówi: czy nie rozmawialiście z kotem i z šuniu? (5;5). (3) INF62: i ten šunis chwycił ogon kota i próbował go odciągnąć (7;7). (4) INF82: i šunis odgryzł ogon (8;0). (5) INF99: kiedy kotka wspięła się na gałąź drzewa, šunis ugryzł kotkę w ogon (9;6). 8Deklinacji (i)a przypisuje się paradygmaty 1–3, deklinacji (i)u paradygmaty 4–5; deklinacji (i)o paradygmaty 6–7; deklinacji ē paradygmat 8, a deklinacji i paradygmaty 9–12. 9Paradygmaty deklinacyjne rodzaju męskiego i żeńskiego podano w kolejności od najbardziej produktywnego. BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 AGNĖ BLAŽIENĖ. Lietuvių kalbos gramatinių ypatybių įsisavinimo anglų kalbos aplinkoje sunkumai Z podanych przykładów wynika, że część dzieci wybrała odmianę rzeczownika šuo według częstszego i bardziej produktywnego paradygmatu deklinacyjnego. Formy różnych przypadków rzeczownika (mian. šunis; dopeł. šunio; narz. šuniu) pokazują, że dzieci dobrze przyswoiły końcówki przypadków trzeciego paradygmatu. Z drugiej strony te przypadki niewłaściwego wyboru paradygmatu (omawiane również dalej w tym podrozdziale) mogą mieć związek z gwarą rodziców10. Słysząc określone słowa odmieniane przez rodziców gwarowo, dziecko mogło przyswoić taki model odmiany danego wyrazu. W niektórych opowiadaniach zamiast rzeczownika katinas (katė) w różnych przypadkach używano słowa katis, np.: (6) INF12: katis chce zjeść (4;4). (7) INF30: i katis przyszedł (5;8). (8) INF24: później przyszedł szczeniak, patrzył na kota, co robi (5;7). Ostatnie przypadki można wyjaśnić na kilka sposobów. Być może dzieci najpierw skróciły wyraz katinas, usuwając przyrostek (kat-in-as), a następnie wybrały odmianę nie według pierwszego paradygmatu (por. katas), lecz trzeciego (katis, por. dantis). Skracanie wyrazów można wiązać z zasadą ekonomii charakterystyczną dla języka mówionego: aby mówić szybciej i płynniej, pomija się spółgłoski, skraca końcówkę wyrazu, pojawiają się redukcje samogłosek, asymilacje itp. (więcej zob. Dabašinskienė 2008). Wybór innego paradygmatu deklinacyjnego mógł natomiast wynikać z analogii: wyraz jest odmieniany według trzeciego paradygmatu, tak jak omówione już słowo šuo (por. šunis ir katis). Z drugiej strony słowo katis w litewskiej mowie dwujęzycznych dzieci litewsko-angielskich mogło powstać nie przez skrócenie wyrazu katinas, lecz przez adaptację angielskiego słowa cat do języka litewskiego przez dodanie końcówki trzeciego paradygmatu -is (cat+is). Należy wspomnieć, że przypadki odmiany rzeczownika šuo według trzeciego paradygmatu (šunis) występują we wszystkich grupach wiekowych od 4 do 9 lat. Natomiast najwięcej przypadków odmiany rzeczownika katinas według trzeciego paradygmatu (katis) odnotowano w grupach wiekowych 4–5 lat (14 przypadków)11, a tylko dwa przypadki w opowiadaniu jednego dziecka w wieku 9–9;11 lat. Biorąc to pod uwagę, można stwierdzić, że zarówno młodsze, jak i starsze dzieci mają skłonność do upraszczania systemu deklinacyjnego, wybierając częstsze i 10 Do kwestionariusza ankiety socjolingwistycznej nie włączono pytania o dialekt (gwarę) rodziców, dlatego nie ma dokładnych danych na temat gwary rodziców każdego badanego. Warto jednak wspomnieć, że podczas zbierania danych do badania codziennie odwiedzano szkoły litewskie i rozmawiano z dziećmi oraz rodzicami, można więc było usłyszeć, że w mowie niektórych dzieci występują cechy gwary, przełączania kodów lub inne właściwości językowe podobne do tych obecnych w mowie ich rodziców. 11 W tych grupach wiekowych odnotowano 14 przypadków: 12 przypadków formy mianownika liczby pojedynczej katis oraz 2 przypadki formy biernika liczby pojedynczej katį. BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 AGNĖ BLAŽIENĖ. Lietuvių kalbos gramatinių ypatybių įsisavinimo anglų kalbos aplinkoje sunkumai bardziej produktywne paradygmaty deklinacyjne. Z kolei zmiana produktywnych paradygmatów (w tym przypadku pierwszego na trzeci) zanika w mowie starszych dzieci, a zatem po przyswojeniu systemu deklinacyjnego. W opowiadaniach dzieci ze wszystkich grup wiekowych wystąpiło 11 przypadków odmiany rzeczowników rodzaju męskiego według paradygmatów rodzaju żeńskiego, np.: (9) INF13: ir šuniuka bardzo bėgo (4;2). (10) INF15: paskui katina tak uciekł od szczeniaczka (4;4). (11) INF64: ir tada jie atskrido prie jos lizdos (7;6). (12) INF73: ir šunė przychodzi i znalazła kotkę (7;6). (13) INF9: ir ten katinei ciągną (4;10). (14) INF81: jisai wspiął się na medžios12 (8;2). (15) INF50: pewnego razu, w jednym medžioje mieszkają trzy pisklęta i mama (6;2). W podanych przykładach rzeczowniki rodzaju męskiego należące do najbardziej produktywnych paradygmatów: pierwszego (šuniukas, katinas, lizdas) i trzeciego (medis) odmieniano według najbardziej produktywnych paradygmatów rodzaju żeńskiego: szóstego (šuniuka, katina), ósmego (katinei) i siódmego (dopełniacz lp. medžios; miejscownik lp. medžioje). Znaleziono 3 przypadki odmiany rzeczowników rodzaju żeńskiego jak wyrazów rodzaju męskiego, np.: (16) INF30: māmas13 już kocha (5;8). (17) INF53: a māmas przychodzi do niego (6;1). (18) INF64: ir jie taip klykė ir sakė jau mamyčiams: chcę jeść (7;6). W przykładach 16 i 17 rzeczownik rodzaju żeńskiego należący do szóstej klasy deklinacyjnej (mama) odmieniono według pierwszego paradygmatu rodzaju męskiego (māmas, por. namas). Biorąc pod uwagę, że w języku angielskim rzeczowniki nie mają swoistych morfemów odróżniających rodzaj męski od żeńskiego, omawiane przypadki mogą wskazywać na zanik rodzaju gramatycznego litewskich wyrazów: rodzaj męski jest wybierany jako nieoznaczony. Inny kreatywny przypadek (przykład 18) pokazuje, że rzeczownik rodzaju żeńskiego (mama) jest używany z męską formą przyrostka deminutywnego -ytis, -ytė (mamytis) i odpowiednio 12 W obu przykładach (14–15) dzieci zaakcentowały pierwszą sylabę wyrazu: medžios, medžioje. 13 W obu przypadkach (16–17) dzieci zaakcentowały pierwszą sylabę wyrazu: māmas. BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 AGNĖ BLAŽIENĖ. Lietuvių kalbos gramatinių ypatybių įsisavinimo anglų kalbos aplinkoje sunkumai odmienia się według trzeciego paradygmatu – lm. cel. mamyčiams (por. brolytis, brolyčiams). Ten ostatni przykład należy uznać za przypadek indywidualny, pokazuje jednak, że niepoprawny gramatycznie paradygmat deklinacyjny może być wybierany również przy odmianie rzeczowników zdrobniałych. Należy podkreślić, że choć w przykładach 9–15 i 16–18 następuje przejście do bardziej produktywnych paradygmatów lub paradygmatów innego rodzaju gramatycznego, przy odmianie rzeczowników stosowane są końcówki przypadków właściwe tym paradygmatom. Odmiana rzeczowników według bardziej produktywnych paradygmatów jest częstym zjawiskiem na wczesnym etapie przyswajania rzeczowników, ponieważ pozwala dzieciom uprościć złożony system deklinacyjny. Jednak, jak ustalono po przeanalizowaniu przebiegu tego procesu, około 3;5 roku życia dziecka system deklinacyjny jest już skutecznie przyswojony (więcej zob. Savickienė 2003). Omówione w tym badaniu przypadki stosowania paradygmatów deklinacyjnych pokazują, że dwujęzyczne dzieci w wieku 4–9 lat rozumieją systemy odmiany poszczególnych paradygmatów, zwłaszcza produktywnych, lecz nawet starszym dzieciom trudno jest wybrać odpowiedni paradygmat deklinacyjny rzeczownika. Może to wskazywać, że system deklinacyjny nie został właściwie opanowany, dlatego rzadziej używane wyrazy lub te, których paradygmat odmiany nie jest dziecku znany, odmienia się według paradygmatów najbardziej produktywnych i najczęstszych. 2.2. Nieprawidłowe przypadki uzgodnienia i rządu Jedną z cech litewskich relacji składniowych jest uzgodnienie, w którym formy morfologiczne wyrazu (wyrazów) zależnego (przypadek, liczba, rodzaj) dobierane są zgodnie z wyrazem nadrzędnym (DLKG 2006). Dla części uczestników tego badania uzgadnianie wyrazów zależnych z nadrzędnymi pod względem rodzaju i (lub) liczby sprawiało trudności. Na przykład zdarzają się przypadki braku zgodności rodzaju rzeczownika i przymiotnika (19) INF96: katė buvo alkanas i bardzo chciała zjeść (9;7), a także przypadki niezgodności formy przypadka i (lub) rodzaju i (lub) liczby, np.: (20) INF14: pewnego razu jakiś cztery ptaszek (4;11). (21) INF53: taka trzy małe chce jeść (4;11). (22) INF16: i mówi mama kurczaczek: wy, kurczaczek małe, nigdzie nie idźcie (5;5). (23) INF76: i tata cieszył się, że dzieci były bezpieczna (8;2). (24) INF83: pewnego dnia mieszkała mama z trzema ptaszkami (8;2). (25) INF86: i pies przyszedł zobaczył kota (8;5). BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 AGNĖ BLAŽIENĖ. Lietuvių kalbos gramatinių ypatybių įsisavinimo anglų kalbos aplinkoje sunkumai Widać, że niektóre części mowy o charakterze przymiotnikowym nie są zgodne z rzeczownikami pod względem przypadka (pewnego dnia mama mieszkała z trzema [= trimis] ptaszkami), a także pod względem rodzaju i liczby (dzieci były bezpieczna [= bezpieczne]; jakieś [= jacyś] cztery ptaszek [= ptaszki]). Na uwagę zasługuje przykład 23, który również można by uznać za przypadek mylenia typów deklinacji przymiotników. Badani mogli wybrać liczbę mnogą przymiotnika saugus w formie saugi przez analogię do liczby mnogiej często używanego przymiotnika geras, czyli geri (por. dzieci są dobre i dzieci są bezpieczna). Użyte w przytoczonych przykładach części mowy o charakterze przymiotnikowym (przymiotniki, zaimki, liczebniki i imiesłów) (zob. przykład 25) pokazują, że dzieci przyswoiły końcówki rodzaju i liczby tych części mowy, a zatem potrafią tworzyć odpowiednie formy rodzaju męskiego i żeńskiego oraz liczby pojedynczej i mnogiej. Jeśli chodzi o użycie przypadków, widać, że mianownik wszystkich wymienionych części mowy jest wybierany nawet wówczas, gdy wymagany jest wołacz (zob. przykład 22) lub narzędnik (zob. przykład 24). Można stwierdzić, że gdy dzieci nie wiedzą, jak uzgodnić części mowy o charakterze przymiotnikowym z rzeczownikami pod względem rodzaju, przypadka i liczby, wybierają którąś z form rodzaju i (lub) liczby (niekoniecznie tę samą), a mianownik uogólniająco stosują zamiast innych przypadków. Warto wspomnieć o jeszcze jednym przypadku, który zdaje się wskazywać na niezgodność rodzaju przymiotnika z rzeczownikiem, np.: (26) INF35: potem odleciał duża gołąb (5;2). (27) INF35: i duża ptak otworzył usta (5;2). Końcówką mianownika rzeczowników rodzaju żeńskiego należących do dziewiątego paradygmatu jest –is (por. akis, naktis). Jeśli zatem przyjąć, że w przytoczonych przykładach dzieci mogły przyporządkować rzeczownik balandis do dziewiątego paradygmatu, użycie z nim przymiotnika rodzaju żeńskiego didelė jest uzasadnione (por. didelė akis). Dlatego te przykłady należy uznać nie za przypadki niezgodności rodzaju, lecz za przypadki mylenia paradygmatów deklinacyjnych. Badania pokazują (Savickienė 2000; 2005), że najczęściej używanym przypadkiem w języku litewskim jest mianownik, następnie pod względem częstości występują dopełniacz, biernik, celownik, narzędnik i miejscownik. Błędy w zakresie rekcji stwierdzone w opowiadaniach dzieci dwujęzycznych dotyczą głównie najczęściej używanych przypadków: mianownika, dopełniacza i biernika. Analiza języka spójnych opowiadań pozwala stwierdzić, że dzieci prawidłowo przyswoiły mianownik i używają go do wskazywania podmiotu zdania, np.: mama odleciała szukać dla ptaszków BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 AGNĖ BLAŽIENĖ. Lietuvių kalbos gramatinių ypatybių įsisavinimo anglų kalbos aplinkoje sunkumai jeść (4;11); potem mama wróciła z jedzeniem (7;3); ale pies zobaczył i potem ugryzł kota w ogon (9;0). Znaleziono jednak przypadki błędnego użycia mianownika — zamiast biernika z czasownikami przechodnimi do oznaczenia dopełnienia, np.: (28) INF13: i szczeniak gonił kot [= kota] (4;2). (29) INF27: i chciał wziąć ptak [= ptaka] (5;11). (30) INF35: i duży [= duży] ptak otworzył [= uchylił] usta (5;2). (31) INF50: potem kotka przyszła i znalazła trzy małe ptaszki [= trzy małe ptaszki] (6;2). (32) INF55: ale przyszedł szczeniak i przestraszył kot (6;4). (33) INF58: i kot chciał mały ptak [= małego ptaka] zjeść (6;0). (34) INF91: pewnego razu żył ptaszek, który miał jeszcze trzy małe ptaszki (9;5). Jak widać, zamiast biernika do oznaczenia dopełnienia bliższego przy czasownikach przechodnich uogólnienie stosuje się mianownik. Odnotowano kilka przypadków użycia dopełniacza z czasownikami przechodnimi, na przykład INF63: i wtedy mama objęła [= przytuliła] ich [= ich] (7;4), a także celownika, na przykład INF63: i ugryzł ją za ogon, a potem zepchnął jej [= zgodnie z kontekstem zdania: ją] na dół (7;4). Błędy w użyciu biernika wymaganego przez czasowniki przechodnie występują także w innych badaniach nad dziećmi dwujęzycznymi. Ramutė Skripkienė (2001: 82), która analizowała cechy państwowego nauczania języka litewskiego wśród uczniów rosyjsko-litewskich, ustaliła, że zdarzają się przypadki, gdy uczniowie drugiej klasy używają z czasownikami przechodnimi mianownika i miejscownika, np.: aš turiu šuo; atidarė šaldytuve. Przyswajając system przypadków, mianownika zamiast biernika skłonni są używać także studenci uczący się litewskiego jako języka obcego, np.: čia tu sutinki draugas (Dabašinskienė, Čubajevaitė 2009: 51–52). Jak widać, używanie mianownika, miejscownika lub innych przypadków zamiast biernika jest typowe podczas przyswajania sposobu wyrażania dopełnienia bliższego wymaganego przez czasowniki przechodnie. Jak wykazały dane z tego badania, najmłodsi uczestnicy (4–6 lat) nie opanowali jeszcze dobrze użycia czasowników przechodnich — obok poprawnych użyć w wielu spójnych opowiadaniach występują formy niepoprawne. Kilka przypadków niepoprawnego użycia czasowników przechodnich znalezionych w opowiadaniach starszych dzieci (7- i 9-letnich) może wskazywać, że ta charakterystyczna dla języka ojczystego reguła jest przyswajana dość późno. Na język ojczysty starszych dzieci wpływa również to, że BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 AGNĖ BLAŽIENĖ. Lietuvių kalbos gramatinių ypatybių įsisavinimo anglų kalbos aplinkoje sunkumai na co dzień coraz częściej posługują się dominującym językiem angielskim, który nie ma systemu deklinacji ani wyrażania przypadków za pomocą różnych końcówek. Na uwagę zasługuje użycie konstrukcji przyimkowych w opowiadaniach w języku litewskim tworzonych przez dzieci dwujęzyczne na podstawie historyjki obrazkowej. Odnotowano przypadki, w których dzieci niepoprawnie łączyły pewne przyimki z niewłaściwymi przypadkami, np.: (35) INF15: i potem ciągnął z [= za] ogon (4;4). (36) INF24: później ptak przyszedł z robakiem (5;7). (37) INF35: potem kot wspinał się na drzewo (5;2). (38) INF54: i wtedy przyszedł z czymś (6;3). (39) INF73: tu jest ptak z jego mały ptak (7;6). (40) INF87: i mama mogła z dziećmi pobyć (8;3). (41) INF96: kot zeskoczył i zaczął biec od psa (9;7). (42) INF100: a potem ptaszek wrócił do swoich ptaszków powiedzieć, że już dobrze (9;2). Z podanych przykładów wynika, że dzieci dobrze znają znaczenia przyimków, jednak nawet najstarsi badani mają trudności z właściwym doborem przypadka. Niepoprawne tworzenie konstrukcji przyimkowych przez najmłodszych uczestników badania (4–6 lat) można wyjaśnić tym, że przyimki przyswajane są znacznie później niż końcówki wyrazów (zob. Savickienė 2003). Biorąc to pod uwagę, można stwierdzić, że w środowisku języka dominującego konstrukcji przyimkowych języka ojczystego uczy się dłużej, a poprawnie używać zaczyna się ich później. Jeśli chodzi o niepoprawny dobór przypadków po niektórych przyimkach w mowie starszych dzieci (7–9 lat), można przypuszczać, że reguła ta nie została jeszcze przez nie przyswojona (opanowana), a być może błędy te wynikają z coraz częstszego posługiwania się przez starsze dzieci językiem angielskim, w którym po przyimkach występują nieodmienne części mowy. Wypowiedzi dzieci wskazują także na inne tendencje. Zdarzają się przypadki użycia przyimków naruszające składniową łączliwość czasownika, np.: (43) INF63: on za ogon ugryzł i zepchnął [= przeciągnął?] ją [= ją] w dół (7;4). (44) INF76: ale psy [= pies] jemu na ogon ugryzł (8;2). BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 AGNĖ BLAŽIENĖ. Lietuvių kalbos gramatinių ypatybių įsisavinimo anglų kalbos aplinkoje sunkumai Z podanych przykładów wynika, że dzieciom nie sprawia trudności zapamiętanie schematów konstrukcji przyimkowych (už + kilm., ant + kilm.), jednak są one używane nieprawidłowo, ponieważ nie uwzględnia się łączliwości czasownika. W przykładach 43–44 do czasownika įkąsti, rządzącego biernikiem i występującego z przyimkiem į, rzeczownik uodega został przyłączony za pomocą przyimka už lub ant i wyrażony w dopełniaczu. Warto wspomnieć o jeszcze jednej właściwości użycia przyimków — ich pomijaniu, tzn. w konstrukcjach może być pomijany przyimek į, np.: (45) INF78: kot ledwie złapał kaczuszki, kiedy ten pies [= pies] Øi14 ugryzł ją w ogon (8;11). (46) INF83: i jak Øi ugryzł go w ogon (8;1). (47) INF46: i kot wspinał się Øi na drzewo (6;11). (48) INF54: kot szedł [= wspinał się?] Øi do góry (6;3). (49) INF63: i wtedy ona zaczęła wspinać się Øi na drzewo (7;4). (50) INF64: i ptak poleciał Øi do góry (7;6). (51) INF77: potem kot wspiął się Øi na drzewo (8;8). (52) INF82: i szczeniak przyszedł i zobaczył, jak ta kotka wspina się Øi na to drzewo (8;0). (53) INF83: wspina się Øi na drzewo (8;1). Ustalono, że w trakcie przyswajania przez dzieci konstrukcji przyimkowych przyimki są najpierw pomijane, a następnie zastępowane premorfemami15, na przykład a lub o, aż w końcu (około 2;5 roku życia dziecka) dzieci uczą się używać większości przyimków i konstrukcji przyimkowych (Savickienė 1999: 20). Dzieci dwujęzyczne, ucząc się ojczystego języka litewskiego, również mogą pomijać przyimki; robią to nie tylko młodsze, lecz także starsze dzieci (w wieku 6–8 lat). Można przypuszczać, że przyczyną tego zjawiska jest nie tylko opóźnione przyswajanie przyimków, ale również gramatyka języka angielskiego. Potwierdza to fakt, że w opowiadaniach ciągłych zarejestrowanych w języku litewskim przyimek į nie był używany w tych połączeniach (zdaniach), w których jego odpowiedniki (ang. to, into, at, towards itp.) nie występują w języku angielskim, np.: cat climbed up (kot szedł [= 14 Znak Ø wskazuje, że stojący obok niego przyimek nie został użyty. 15 Premorfema to prozodycznie wyrażona, lecz pozbawiona znaczenia semantycznego część wyrazu, używana na najwcześniejszym etapie przyswajania morfologii (w stadium premorfologicznym) i zastępująca część wyrazu (końcówkę, przedrostek, przyrostek) lub cały wyraz (np. przyimek) (Savickienė 1999: 15). BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 AGNĖ BLAŽIENĖ. Lietuvių kalbos gramatinių ypatybių įsisavinimo anglų kalbos aplinkoje sunkumai wspiął się?] na górę; przykład 48); bird flew up (ptak poleciał w górę; przykład 50); climb the tree (wspina się na drzewo; przykład 53). Warto wspomnieć o jeszcze jednym przypadku znalezionym w opowiadaniach dwojga badanych, w którym zamiast przyimka pojawia się dźwięk o, który można nazwać premorfemem ze względu na pełnioną funkcję – oznacza on element morfologiczny, którego dziecko nie potrafi jeszcze poprawnie używać, np.: (54a) INF58: i psy kotu chwyciły o ogon [= za ogon] BET (54b) INF58: pies zobaczył kota na drzewie (6;0). (55a) INF69: i pies zobaczył, że ten kot wspina się o drzewo [= na drzewie] BET (55b) INF69: i pies ugryzł w ogon kota, a potem go odpędził (7;9). W przedstawionych przykładach (54a i 55a) użycie dopełniacza z tak zwanym premorfemem o pokazuje, że dzieci znają regułę, zgodnie z którą w konstrukcjach przyimkowych wyrazy występujące wraz z przyimkami muszą być wyrażone w określonych przypadkach. Pozostałe przypadki użycia przyimków znalezione w opowiadaniach tych samych dzieci (54b i 55b) pokazują, że kiedy dzieci dobrze opanowały użycie danego przyimka i są przekonane, że konstrukcja przyimkowa będzie poprawna, używają tego przyimka, a nie premorfemu. Przypadki te odzwierciedlają kreatywne rozwiązanie polegające na użyciu poprawnej gramatycznie konstrukcji (składającej się z dwóch elementów) przy wykorzystaniu pomocniczych elementów językowych, które wypełniają brak odpowiedniego elementu morfologicznego, tj. użyciu premorfemu. Oczywiste jest, że niektóre dzieci dwujęzyczne, nawet te najstarsze, nadal nie opanowały dobrze konstrukcji przyimkowych. Widać, że w niektórych przypadkach na użycie konstrukcji przyimkowych w języku litewskim wpływają dominujące reguły gramatyczne języka angielskiego, które starsze dzieci zdążyły już przyswoić. 2.3. Użycie dopełniacza negacji (lub jego brak) Podczas przyswajania języka napotykamy złożone zjawisko – dopełnienie bliższe określone i nieokreślone. W języku litewskim dopełnienie może być wyrażone biernikiem (perku obuolius), a gdy chodzi o ilość nieokreśloną – dopełniaczem (perku obuolių). Dopełnienie bliższe czasowników przechodnich wyrażane jest biernikiem (statysiu namą), ale w zdaniach przeczących te BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 AGNĖ BLAŽIENĖ. Lietuvių kalbos gramatinių ypatybių įsisavinimo anglų kalbos aplinkoje sunkumai veiksmažodžių objektas reiškiamas kilmininku (nestatysiu namo) (DLKG 2006). Nors lietuvių kalboje žymėto ir nežymėto objekto raiška yra sudėtinga dėl sąsajos su morfologija, sintakse, semantika, tyrimai rodo (Dabašinskienė 2015: 380), kad paprastai vaikai tai nesunkiai įsisavina ir nuo 2,5 metų vaikų kalboje vis daugiau randasi atvejų, kai, nurodant objekto dalį, ar su neigiamaisiais tranzityviniais veiksmažodžiais vartojamas kilmininkas. Tačiau iš atliktos analizės matyti, kad 5, 7, 8 metų dvikalbiams vaikams kalbant lietuviškai vis dar sunku taisyklingai vartoti neiginio kilmininką, pvz.: (56) INF16: i mama pilnowała kurcząt, żeby pies nie zabrał małych kurcząt (5;5). (57) INF27: wtedy mama powiedziała im, że już więcej nie zostawi [=nie zostawi] swoich bejbi (5;11). (58) INF68: pies przyszedł uratować te ptaszki, żeby kot ich nie zabrał ich (7;2). (59) INF85: i on nie chciał czegoś robić (8;3). W podanych przykładach wraz z przeczącymi czasownikami przechodnimi użyty jest nie dopełniacz, lecz biernik, np.: nie zabrał małych kurcząt, już nie zostawi bejbi, nie chciał czegoś, nie zabrał ich. Na podstawie tych przypadków można wnioskować, że dzieci znają zasadę używania biernika do wyrażania dopełnienia przy czasownikach przechodnich w zdaniach twierdzących, nie przyswoiły jednak jeszcze w pełni (lub nie przyswoiły) zasady, że dopełnienie przy czasownikach przechodnich zawierających przeczenie ne- wyrażane jest dopełniaczem. Błędy te mogły również wynikać z wpływu języka angielskiego, w którym forma dopełnienia nie zmienia się ani w zdaniach twierdzących, ani w przeczących, np.: want to buy a house; I do not want to buy a house. Aby dokładnie określić przyczynę takiego użycia, należy zebrać więcej przykładów. Warto wspomnieć, że prawidłowe użycie dopełniacza negacji sprawia trudności także dzieciom dwujęzycznym (rosyjsko-litewskim), posługującym się językiem litewskim jako drugim lub urzędowym. Analiza kompetencji językowych uczniów drugiej klasy wykazała, że w omawianym przypadku dzieci miały skłonność do używania zamiast dopełniacza narzędnika lub biernika, np.: nie lubię kasza; nie lubię jajka; nie lubię ziemniaka (lp. mian.) (Skripkienė 2001: 82). Tego rodzaju błędy popełnia się również podczas nauki języka litewskiego jako obcego. Ustalono, że studenci uczący się języka litewskiego używają biernika zamiast dopełniacza przy przeczących czasownikach przechodnich, np.: ja nie oglądam telewizor; krowa nie daje mleko (Dabašinskienė, Čubajevaitė 2009: 55). Badania te pokazują, że wyrażanie dopełnienia nie jest łatwe do przyswojenia (nauczenia się) nie tylko przez osoby jednojęzyczne, lecz także dwujęzyczne (lub wielojęzyczne), posługujące się językiem litewskim jako ojczystym, urzędowym lub obcym. BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 AGNĖ BLAŽIENĖ. Lietuvių kalbos gramatinių ypatybių įsisavinimo anglų kalbos aplinkoje sunkumai WNIOSKI Analiza języka spójnych narracji ujawniła, z jakimi trudnościami mierzą się dzieci, przyswajając w środowisku anglojęzycznym paradygmaty deklinacyjne, uzgadnianie form gramatycznych (przypadku, liczby, rodzaju), rząd przypadków oraz użycie dopełniacza przy negacji. Dane wykazały, że w warunkach kontaktu dwóch języków system deklinacyjny ojczystego języka litewskiego może zostać prawidłowo przyswojony, mimo że u niektórych dzieci dwujęzycznych proces ten trwa dłużej niż u dzieci jednojęzycznych — do piątego, szóstego roku życia. Należy podkreślić, że zarówno młodsze, jak i starsze dzieci mają skłonność do upraszczania systemu deklinacyjnego, dlatego rzeczowniki należące do nieproduktywnych paradygmatów lub rzadziej używane odmieniają według paradygmatów produktywnych. Zdarzają się przypadki, gdy paradygmat deklinacyjny wybierany jest przez analogię do innych wyrazów, jednak jest to bardziej typowe dla najmłodszych uczestników badania. Analiza uzgadniania form gramatycznych wykazała, że dzieci potrafią prawidłowo dobierać końcówki wskazujące liczbę, rodzaj męski i żeński oraz przypadek, jednak nawet dzieci w starszym wieku (7–8 lat) nadal mają trudności z doborem form morfologicznych wyrazu podrzędnego (‑ų) (‑ių) na podstawie wyrazu nadrzędnego. Analiza rządu wykazała, że biernik używany z czasownikami przechodnimi do wyrażania dopełnienia często zastępowany jest mianownikiem, dopełniaczem lub innym przypadkiem. Tendencję tę obserwuje się u dzieci jednojęzycznych podczas przyswajania czasowników przechodnich, do czasu, gdy nauczą się używać z tymi czasownikami biernika. Jednak dane z przeprowadzonego badania pokazują, że użycie biernika z czasownikami przechodnimi nadal sprawia trudności starszym (7- i 9-letnim) dzieciom dwujęzycznym. Ponadto zarówno młodsze, jak i starsze (7–8-letnie) dzieci mają trudności z prawidłowym użyciem dopełniacza przy negacji. Dopełnienie przy czasownikach przechodnich z negacją dzieci wyrażały nie w dopełniaczu, lecz w bierniku. Użycie przyimków i konstrukcji przyimkowych charakteryzuje się kilkoma właściwościami. Po pierwsze, rzeczowniki występujące po przyimku nie zawsze mogą być wyrażone w przypadkach, z którymi używa się tych przyimków. Po drugie, może powstać gramatycznie poprawna formuła przyimka i rzeczownika (np. iš + kilm.), a jednak konstrukcja przyimkowa może być niepoprawna, gdy formuła przyimka i rzeczownika używana jest bez uwzględnienia łączliwości składniowej czasownika. Wskazuje to, że dzieciom dwujęzycznym trudniej nauczyć się prawidłowo używać konstrukcji przyimkowych, niż poprawnie je tworzyć. Po trzecie, na konstrukcje z przyimkiem į wpływ wywiera BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 AGNĖ BLAŽIENĖ. Lietuvių kalbos gramatinių ypatybių įsisavinimo anglų kalbos aplinkoje sunkumai gramatyka języka angielskiego: przyimek ten jest pomijany w języku litewskim w tych połączeniach wyrazowych, w których nie występuje również w języku angielskim. Omówione w artykule wybrane właściwości gramatyczne pozwalają stwierdzić, że przyswajanie języka litewskiego w środowisku zdominowanym przez język angielski przebiega przez takie same (lub podobne) etapy, jakie są charakterystyczne również dla dzieci jednojęzycznych na Litwie. Jednak niektóre reguły w środowisku innego języka są trudne do przyswojenia przez dzieci dwujęzyczne, a proces ten trwa dłużej niż u dzieci jednojęzycznych. Może mieć na to wpływ język angielski, który obok litewskiego jest używany na co dzień coraz intensywniej i częściej, zwłaszcza od 4. roku życia, gdy dzieci rozpoczynają naukę w szkole, a jego dominująca pozycja zaczyna się umacniać. LITERATŪRA A l e k s a n d r a v i č i u s D., K u z m i c k a i t ė D. 2008: Emigracija ir šeima: Vaikų ugdymo problemos ir iššūkiai, Vilnius: Versus Aureus. B a l č i ū n i e n ė I. 2009: Pokalbio struktūros analizė kalbos įsisavinimo požiūriu. Dak taro disertacija, Kaunas: Vytauto Didžiojo universitetas. B a l č i ū n i e n ė I., K a l n i n y t ė A. 2013: Narrative production in Lithuanian TD Mono- and Bilingual 5–6-year Olds, pranešimas skaitytas tarptautinėje mokslinėje konferencijoje Child Language Seminar–2013. Mančesterio universitetas. B a l č i ū n i e n ė I., K a l n i n y t ė A., K r i v i c k a i t ė E. 2011: Lietuvių kilmės vaikų, gyvenančių Vokietijoje, kalba: nuostatos, tendencijos, rekomendacijos. Vokietijos šeštadieninių lituanistinių mokyklų vadovų ir mokytojų seminaras. Hiutenfeldas, Vokietija. B l a ž i e n ė A., 2015: Dvikalbių vaikų rišliojo pasakojimo produktyvumas ir leksinė įvairovė. – Taikomoji kalbotyra 7. Prieiga internete: http://mif.vu.lt/ojs/index.php/taikomoji-kalbotyra/article/view/54/50 (žiūrėta 2016 06 25). C e l e š i ū t ė I. 2008: Lituanistinio vaikų ugdymo užsienio šalyse ypatumai. – Oikos 2 (6), 52–72. Č i u b r i n s k a s V., K u z n e c o v i e n ė J. (sud.). 2008: Lietuvių identiteto trajektorijos, Kaunas: VDU leidykla. D a b a š i n s k i e n ė I. 2015: Growing knowledge in differential object marking: the view from L1 Lithuanian. – Revue roumaine de linguistique LX (369–382). D a b a š i n s k i e n ė I., B a l č i ū n i e n ė I., K a l n i n y t ė A. 2014: Links between lexicon and grammar in narrative production: Lithuanian as L1 and L2 in bilingual children, 13th International Congress for the Study of Child Language, Amsterd amas. BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 AGNĖ BLAŽIENĖ. Lietuvių kalbos gramatinių ypatybių įsisavinimo anglų kalbos aplinkoje sunkumai Dabašinskienė I., Čubajevaite L. 2009: Acquisition of case in Lithuanian as L2: Error analysis. – Eesti Rakenduslingvistika Ühingu aastaraamat = Estonian Papers in Applied Linguistics 5, 47–65. Dabašinskienė I., Kamandulytė L. 2009: Corpora of spoken Lithuanian. – Eesti Rakenduslingvistika Ühingu aastaraamat = Estonian Papers in Applied Linguistics 5, 67–77. Dabašinskienė I. 2008: Trumpinimas ir dažnumo poveikis šnekamojoje kalboje. – Darbai ir dienos 50, 109–117. Dautartas J. 2005: Lituanistinio ugdymo JAV raidos aspektai. – Pedagogika 79, 189–193. Dressler W. U., Tornton A. M. 1996: Italian nominal inflection. Wiener Linguistische Gazette 55–57, 1–26. Dressler W. U., Drąžyk R. D., Dziubalska-Kołaczyk K., Jagła E. 1995–1996: On the earliest stages of acquisition of polish declension. – Wiener Linguistische Gazette 53–54, 1–21. DLKG 2006 – Dabartinės lietuvių kalbos gramatika, red. V. Ambrazas. Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas. Gagarina N., Klop D., Kunnari S., Тантеле K., Välimaa T., Balčiūnienė I., Bohnacker U., Walters J. 2012: Multilingual assessment instrument for narrative analysis (MAIN), Berlin: ZAS. Hickmann M. 2003: Children’s discourse: Person, space and time across languages, Cambridge: Cambridge University Press. Jakaitė-Bulbukienė K. 2014: Lietuvių kalbos išsaugojimas emigrantų šeimoje: JAV atvejis. – Taikomoji kalbotyra 5. Prieiga internete: http://mif.vu.lt/ojs/index.php/taikomoji-kalbotyra/article/view/40/34 (žiūrėta 2016 07 02). Jakaitė-Bulbukienė K. 2015a: Lietuvių emigrantų šeima: kalba ir tapatybė. Daktaro disertacija. Vilnius: Vilniaus universitetas. Jakaitė-Bulbukienė K. 2015b: Lietuvių kalbos išlaikymą emigrantų šeimoje lemiantys veiksniai: JAV atvejis. – Taikomoji kalbotyra 7. Prieiga internete: http://mif.vu.lt/ojs/index.php/taikomoji-kalbotyra/article/view/69/62 (žiūrėta 2016 07 02). Kamandulytė L. 2009: Lietuvių kalbos būdvardžio įsisavinimas: leksinės ir morfosintaksinės ypatybės. Daktaro disertacija. Kaunas: Vytauto Didžiojo universitetas. BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 AGNĖ BLAŽIENĖ. Lietuvių kalbos gramatinių ypatybių įsisavinimo anglų kalbos aplinkoje sunkumai Kamandulytė L., Savickienė I. 2007: The corpus of spoken Lithuanian. – Human Language Technologies. The Third Baltic Conference Proceedings, 127–133. Kalninytė A. 2013: Lietuvių vaikų, gyvenančių anglakalbėje aplinkoje, rišliojo pasakojimo ypatybės, pranešimas skaitytas tarptautinėje taikomosios kalbotyros konferencijoje Kalbos ir žmonės: dialogas ir kontaktai. Vilnius: Vilniaus universitetas. Krivickaitė E. 2014: Netikrų žodžių kartojimo testas: lietuvių vienakalbių ir dvikalbių vaikų kalbos tyrimas. – Taikomoji kalbotyra 4. Prieiga internete: http://mif.vu.lt/ojs/index.php/taikomoji-kalbotyra/article/view/33/28 (žiūrėta 2016 07 02). Liubinienė N. 2009: Migrantai iš Lietuvos Šiaurės Airijoje: „savos erdvės“ konstravimas. Daktaro disertacija. Kaunas. Pažūsis L. 2009: Šiaurės Amerikos lietuvių kalba (dvikalbystės sąlygojamų reiškinių tyrinėjimai). Vilnius: Vilniaus universiteto leidykla. Ramonaitė J. T. 2013: Italų kaip antrosios kalbos įsisavinimas: įvaikinimo iš Lietuvos situacija. Daktaro disertacija. Kaunas: Vytauto Didžiojo universitetas. Ramonienė M. (red.) 2015: Emigrantai: kalba ir tapatybė: kolektyvinė monografija, Vilnius: Vilniaus universiteto leidykla. Ramonienė M. (red.) 2010: Miestai ir kalbos, Vilnius: Vilniaus universiteto leidykla. Savickienė I. 1999: Lietuvio vaiko daiktavardžio morfologija. Daktaro disertacija. Kaunas: Vytauto Didžiojo universitetas. Savickienė I. 2000: Linksniai šnekamojoje kalboje. – Darbai ir dienos 24, 89–99. Savickienė I. 2001: Linksniavimo paradigmų formavimasis vaiko kalboje. – Lituanistica 3 (47), 58–68. Savickienė I. 2003: The Acquisition of Lithuanian Noun Morphology, Wien: Verlag der Österreichischen Akademie der Wissenschaften. Savickienė I. 2005: Linksnių vartojimo dažnumas ir daiktavardžių reikšmė. – Acta Linguistica Lithuanica 52, 59–65. Savickienė I., Kazlauskienė A., Kamandulytė L. 2004: Naujas požiūris į lietuvių kalbos daiktavardžio linksniavimo tipus pagal natūraliosios morfologijos teoriją. – Acta Linguistica Lithuanica 50, 79–98. Skripkienė R. 2001: Lietuvių kalbos gebėjimų lygmenys: nelietuvių mokyklų pradinukų kalbinės raiškos valstybine kalba tyrimai. – Pedagogika 55, 78–86. BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 AGNĖ BLAŽIENĖ. Lietuvių kalbos gramatinių ypatybių įsisavinimo anglų kalbos aplinkoje sunkumai Šutinienė I. 2009: Lietuvių kalbos gramatinių ypatybių įsisavinimo anglų kalbos aplinkoje sunkumai. – Filosofija. Sociologija 20 (4), 310–317. Tamošiūnaitė A. 2012: Lituanistinės mokyklos iššūkiai: mokinių nuostatos ir kalbos vartojimo polinkiai. Pranešimo skaidrės. Čikagos lituanistinė mokykla. Prieiga internete: http://www.svietimotaryba.org/index.htm (žiūrėta 2016 07 04). Tamošiūnaitė A. 2008: The Lithuanian Language in the United States: Shift or Maintenance? – Lituanus 54(3), 60–78. Wójcik P. 2000: The Acquisition of Lithuanian Verb Morphology: a Case Study, Krakow: Quartis. Įteikta 2016 07 26 Priimta 2016 09 07 AGNĖ BLAŽIENĖ Vytauto Didžiojo universitetas Humanitarinių mokslų fakulteto Lietuvių kalbos katedra Kristijono Donelaičio g. 52–205, LT–44244 Kaunas [email protected] BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204