Sintaksės klaidos Vilniaus apskrities abiturientų rašiniuose

SOLVITA LABANAUSKIENĖ Instytut Języka Litewskiego BŁĘDY SKŁADNIOWE W WYPRACOWANIACH MATURZYSTÓW Z OKRĘGU WILEŃSKIEGO SŁOWA KLUCZOWE: składnia, przypadki, przyimki, postpozycje, imiesłowy przysłówkowe, błędy w budowie zdań. UWAGI WSTĘPNE W ostatnich latach wiele mówi się o uczniach i studentach piszących coraz gorzej oraz o niepoprawiających się wynikach egzaminu maturalnego z języka i literatury litewskiej1. Dlatego istnieje potrzeba, by po dogłębnej analizie prac z państwowego egzaminu maturalnego z języka i literatury litewskiej w poszczególnych okręgach Litwy poszukiwać przyczyn tego stanu rzeczy oraz rozwiązań, które pozwolą poprawić sytuację. W 2015 r.2 po otrzymaniu z Narodowego Centrum Egzaminacyjnego 2000 wypracowań maturzystów z państwowego egzaminu maturalnego z języka i literatury litewskiej w 2014 r. rozpoczęto badanie. Badacze podzielili wypracowania według 10 okręgów Litwy. Obecnie prace te (egzemplarze niepoprawione przez egzaminatorów) analizuje się pod kątem ortografii, interpunkcji, składni i leksyki. W artykule analizuje się 238 wypracowań maturzystów z okręgu wileńskiego, którzy uczyli się w szkołach z językami mniejszości narodowych (119) oraz w szkołach z litewskim językiem nauczania (119). Przedmiotem badania są błędy składniowe stwierdzone w tych wypracowaniach. Celem artykułu jest analiza prac z państwowego egzaminu maturalnego z języka i literatury litewskiej, napisanych na dowolnie wybrany temat, ustalenie prawidłowości dotyczących błędów składniowych, określenie podobieństw i różnic w błędach składniowych w pracach z egzaminu maturalnego z języka litewskiego uczniów szkół mniejszości narodowych i szkół litewskich oraz próba ustalenia przyczyn tych błędów. W artykule zastosowano metody opisowo-statystyczną i porównawczą. 1 Według danych Narodowego Centrum Egzaminacyjnego w latach 2014–2015 egzaminu tego nie zdało około 10 proc. maturzystów. 2 Zob. też artykuł Solvity Labanauskienė „Najczęstsze błędy składniowe w wypracowaniach maturzystów z południowej Auksztoty” w 88. tomie Języka ogólnego. BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 SOLVITA LABANAUSKIENĖ. Sintaksės klaidos Vilniaus apskrities abiturientų rašiniuose | 2 DANE BADAWCZE Badania poprawności językowej (tekstów z dziedzin humanistycznych, przyrodniczych i ścisłych) są prowadzone nieustannie. Państwowa Komisja Języka Litewskiego (dalej – VLKK) przeprowadziła kontrolę językową podręczników akademickich wydanych w latach 2010–2012. Stwierdzono, że w podręcznikach najczęściej nie przestrzegano zasad interpunkcji (35 proc. wszystkich błędów). Świadczy to o niezrozumieniu relacji składniowych, dlatego błędy składniowe pod względem częstości zajęły drugie miejsce (24 proc.). Są to nie tylko błędy w użyciu przypadków i przyimków, lecz także błędy w łączeniu członów zdań oraz nieuwzględnianie tematu i rematu (Urnėžiūtė 2015: 14–15). W pracach magisterskich przedstawionych w 2013 r. do badania VLKK przez szkoły wyższe błędy składniowe stanowiły większość naruszeń norm językowych (60 proc.): niepoprawne użycie przypadków, przyimków, imiesłowów i imiesłowów przysłówkowych, niewłaściwe konstruowanie zdań i wyrażeń (Urnėžiūtė 2015: 18). VLKK ocenia również język rękopisów podręczników do przedmiotów ogólnokształcących (od 2003 r.) oraz podręczników kształcenia zawodowego (od 2007 r.) (więcej o badaniu zob. www.vlkk.lt). Należy zwrócić uwagę, że także w tym przypadku najwięcej stwierdzono błędów składniowych. W czasopiśmie Gimtosios kalbos, przeznaczonym dla redaktorów, korektorów językowych, wykładowców i nauczycieli oraz przedstawicieli innych zawodów, ocenia się i recenzuje język publikacji o różnym przeznaczeniu. Recenzje odzwierciedlają najczęściej popełniane błędy gramatyczne, a składnia jest jedną z najszerzej omawianych dziedzin. Badania te uzupełnia opisowe badanie błędów składniowych w wypracowaniach maturzystów z okręgu wileńskiego. Przy rozróżnianiu poprawnego i niepoprawnego użycia składni oparto się na ocenie zróżnicowanych zjawisk składniowych przedstawionej w Kalbos patarimuose (w artykule za błędy językowe uznano warianty, których należy unikać lub które są niedopuszczalne), a także na opisie oceny języka prac dyplomowych z 2014 r. Cytowane w artykule wypracowania uczniów z okręgu wileńskiego oznaczono kodami: VATM – wypracowania maturzystów ze szkół mniejszości narodowych w okręgu wileńskim, czyli osób, dla których litewski nie jest językiem ojczystym; VA – wypracowania maturzystów ze szkół litewskojęzycznych w okręgu wileńskim, czyli osób, dla których litewski jest językiem ojczystym3. W cytowanych przykładach poprawiono tylko omawiane błędy; pozostałych błędów ani niedociągnięć stylistycznych nie poprawiano, a zdania pozostawiono w oryginalnej postaci. Tekst każdego wypracowania liczy średnio trzy strony (500–600 słów). Należy zaznaczyć, że spośród 238 wypracowań 16 szkół mniejszości narodowych i 28 szkół litewskojęzycznych 3 Ze względu na wygodę badania ten podział uczniów na osoby, dla których litewski jest językiem ojczystym, i osoby, dla których nie jest on językiem ojczystym, ma charakter umowny (do szkół z litewskim językiem nauczania uczęszczają również przedstawiciele mniejszości narodowych). BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 SOLVITA LABANAUSKIENĖ. Sintaksės klaidos Vilniaus apskrities abiturientų rašiniuose | 3 W pracach uczniów nie znaleziono ani jednego błędu składniowego. Stwierdzone błędy składniowe dzielą się na trzy typy: błędy w użyciu przypadków, przyimków i postpozycji oraz błędy w budowie zdań (zob. tabela 1). TABELA 1. Statystyka błędów popełnianych przez maturzystów obcojęzycznych i rodzimych użytkowników języka Typ błędu | Błędy popełniane przez uczniów obcojęzycznych | Błędy popełniane przez rodzimych użytkowników języka | Liczba błędów | Procenty | Liczba błędów | Procenty | 1. | Błędy w użyciu przypadków | 107 | 56,3 | 79 | 60,8 | 2. | Błędy w użyciu przyimków i postpozycji | 36 | 19 | 21 | 16,1 | 3. | Błędy w budowie zdań | 47 | 24,7 | 30 | 23,1 | Łącznie: | 190 | 130 Analiza danych statystycznych wykazała trzy rzeczy: 1) uczniowie obcojęzyczni popełniają o jedną trzecią więcej błędów; 2) najczęstsze są błędy w użyciu przypadków – (stanowią one około 56,3 proc. (VATM) i mniej więcej 60,8 proc. (VA) wszystkich błędów składniowych); 3) najmniej odnotowano błędów w użyciu przyimków i postpozycji (około 19 proc. i mniej więcej 16,1 proc.). Wyróżnione grupy błędów omówiono dalej według częstości występowania. 1. BŁĘDY W UŻYCIU PRZYPADKÓW Zauważono, że w pracach uczniów szkół mniejszości narodowych najczęściej błędnie tworzone są połączenia wyrazowe wskutek doboru niewłaściwego przypadka. Stwierdzone błędy w użyciu przypadków podzielono na bardziej szczegółowe kategorie (zob. tabela 2). BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 SOLVITA LABANAUSKIENĖ. Sintaksės klaidos Vilniaus apskrities abiturientų rašiniuose | 4 2 TABELA. Statystyka błędów przypadków popełnianych przez maturzystów niebędących rodzimymi użytkownikami języka i rodzimych użytkowników języka Podtyp błędu Błędy popełniane przez osoby niebędące rodzimymi użytkownikami języka Błędy popełniane przez rodzimych użytkowników języka Przykład Liczba błędów Procenty Liczba błędów Procenty a) błędy mianownika 1 0,9 – – gyvenimo kelyje pasirodo sunkumai b) błędy celownika 4 3,7 – – dzięki niej c) błędy biernika 19 17,8 1 1,3 podarowywał pszczół wyprodukowany miód d) błędy narzędnika 19 17,8 2 2,5 jednym z takich bohaterów był e) błędy w użyciu miejscownika 26 24,3 32 40,5 w rezultacie końcowym można zauważyć, że... f) błędy w użyciu podwójnych przypadków 38 35,5 44 55,7 mogą poczuć się szlachetnie Łącznie: 107 79 Z tabeli 1 wynika, że w wypracowaniach maturzystów z obu typów szkół najczęściej popełniane są błędy w użyciu podwójnych przypadków, przy czym popełniają je częściej rodzimi użytkownicy języka. Rzadziej, ale również dość często uczniowie popełniają błędy, nieprawidłowo używając miejscownika. Także w tym przypadku tego rodzaju błędów jest więcej w pracach maturzystów ze szkół litewskojęzycznych. W wypracowaniach maturzystów ze szkół mniejszości narodowych jest wiele błędów w użyciu narzędnika i biernika, natomiast najmniejszą część stanowią błędy w użyciu mianownika i celownika, które w ogóle nie charakteryzują wypracowań uczniów szkół litewskojęzycznych. 1.1. Dane badawcze pokazują, że jednym wspólnym problemem uczniów jest nieumiejętność używania podwójnych przypadków, tj. wybieranie nieprawidłowego narzędnika zamiast innych przypadków. Narzędnik przymiotników i wyrazów używanych w funkcji przymiotników w wypracowaniach — w odniesieniu do stanu BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 SOLVITA LABANAUSKIENĖ. Sintaksės klaidos Vilniaus apskrities abiturientų rašiniuose | 5 reikšti netaisyklingai vartojamas vietoj dvejybinio: a) vardininko; b) kilmininko, c) naudininko ir d) galininko, pvz.: a) [Įsimylėjęs žmogus nori tobulėti, kurti, džiaugtis, būti laimingu (= laimingas) (VATM 29); <...> Sruoga tapo morališkai stipresniu (= stipresnis), kas ir padėjo jam surasti asmenybės laisvę ir sukurti nuostabų kūrinį „Dievų miškas“ (VATM 85); Manau, šis kūrinys parodo, kad ne visi žmonės mylint moka pasilikti kilniai (= kilnūs) (VATM 182); Jis mano, kad laimingu (= laimingas) būsias tik jis, o Elena tuo metu tik bankintųsi matydama, kaip Garšvą ištinka ligos priepuoliai (VA 10); Taip pat lietuvių literatūros herojai, norėdami būti laisvais (= būti laisvi), yra priversti priešintis socialinėms normoms ir maištauti prieš visuomenę (VA12); <...> Liudas Vasaris pats per daug nebūdamas religingu (= religingas) tėvų pastumiamas įstoja į kunigų seminariją (VA 71); b) Taigi iš šio kūrinio mes vėl puikiai matome, kad meilė žmogaus nedaro nei kilnesniu, nei geresniu (= nei kilnesnio, nei geresnio) (VA 17); Taigi meilė dažnai žmogaus nedaro kilniu (= kilnaus), jeigu ji tampa „priemsta“ pavydo, neištikimybės <...> (VA 28); c) Vieniems tai yra gyvenimo tikslas, kitiems – paprastas jausmas, kuris tiesiog padeda žmogui tapti laimingu (= laimingam) (VATM 182); Svarbiausiu uždaviniu tampa tapti geresniu žmogumi, nebūti abejingu (= abejingam) kitų atžvilgiu (VATM 1525); Juk būti kilniu, būti doru, tyru, keliančiu pagarbą (= būti kilniam reiškia būti doram, tyr am, keliančiam pagarbą) (VA 10); Norint būti laimingu (= laimingam), reikia mylėti ir būti mylimiems (VA 13); Laisvė – tai būti nepriklausomu, nesuvaržytu (= nepriklausomam, nesuvaržytam) (VA 22); Meilė – šilta, maloni, ji glosto sielą, padeda atrasti save, jaustis stipresniu (= stipresniam) (VA 22); Vadinasi, kad prisiminimai, kurie gyvena mumyse apie artimuosius žmones, padeda nesijausti vienišais (= vienišiems) (VA 68); <...> ypač meilė tampa tvirta atrama, leidžianti nepasiduoti ir išlikti žmogišku (= žmogiškam) net absurdiškiausiose situacijose <...> (VA 87); d) Mykoliuko meilė Severiutei, mano nuomone, padarydavo vaikino dieną šviesia, laiminga (= šviesią, laimingą) (VATM 32); Meilė sugeba pakeisti kiekvieną žmogų, sugeba padaryti žmogų geresniu, švelnesniu, kilnesniu (= geresnį, švelnesnį, kilnesnį) (VATM 50); Šis šiltas jausmas keičia žmogų, daro jį geresniu (= geresnį) (VA 1); Dori darbai atlikti nuostabiausia jausmo dėka padaro žmones geresniais (= padaro žmones geresnius) (VA 6); Pažiūrėkit į tuos žmones, kurie kasdienybėje jaučiasi laimingi, kas kasdienybėje padaro juos laimingais (= padaro juos laimingus)? (VA 8). BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 SOLVITA LABANAUSKIENĖ. Sintaksės klaidos Vilniaus apskrities abiturientų rašiniuose | 6 Spośród wszystkich form podwójnych uczniowie szkół mniejszości narodowych najrzadziej używają dopełniacza. Narzędnik przymiotników i wyrazów używanych w funkcji przymiotnika jest najczęściej błędnie stosowany zamiast mianownika (zob. rys. 1). RYS. 1. Częstość błędów w użyciu form podwójnych (w procentach) w wypracowaniach maturzystów ze szkół mniejszości narodowych Przykłady językowe uczniów szkół z litewskim językiem nauczania pokazują, że, w przeciwieństwie do szkół mniejszości narodowych, najczęściej niepoprawnie używany jest narzędnik zamiast celownika (zob. rys. 2). RYS. 2. Częstość błędów w użyciu form podwójnych (w procentach) w wypracowaniach uczniów szkół litewskich BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 SOLVITA LABANAUSKIENĖ. Sintaksės klaidos Vilniaus apskrities abiturientų rašiniuose | 7 1.2. Znaczną część odnalezionych błędów składniowych stanowią niepoprawnie używane formy miejscownika, zapożyczone z języka rosyjskiego. Miejscownik w języku rosyjskim ma więcej znaczeń niż miejscownik w języku litewskim; jego dwa podstawowe znaczenia to miejsce i czas (Šukys 1998b: 43). W wypracowaniach dość często występują błędne użycia miejscownika w znaczeniu czasu, np.: Ale z biegiem czasu (= z czasem) uczucia krewnych ostygły (VATM 78); Tak więc problemy przedstawione w opowiadaniu B. Sruogi „Las bogów” były bardzo aktualne w tamtym okresie (= w tamtym czasie) (VATM 76); Przecież główna bohaterka Juozapota, z miłości do Petriukasa, o którego w trakcie lektury utworu (= czytając utwór) dowiadujemy się, że popełnia samobójstwo i popada w obłęd (VATM 50). Znacznie rzadziej błędnie używają miejscownika w znaczeniu czasu maturzyści ze szkół litewskich, np.: Miłość do bliskiej osoby, wsparcie i współczucie otoczenia (= współczucie), docenianie rozwoju lub twórczości w toku życia (= w życiu) powinny dawać poczucie pełni (VA 2). W kilku wypracowaniach maturalnych z języka litewskiego i literatury litewskiej, napisanych przez maturzystów ze szkół litewskich, znaleziono niewłaściwe formy miejscownika, użyte: a) dla wyrażenia stanu (położenia) rzeczy lub sposobu; b) dla wyrażenia przyczyny, np.: a) <...> w teatralnym mundurze (= w stroju teatralnym) bohater utworu czuje się jak postać z operetki J. Straussa (VA 116); W utworze „Biała całun” autor stara się ukazać wolność jednostki w różnorodnych postawach (= stara się na różne sposoby ukazać wolność osobowości człowieka) (VA 53); <...> ciągłe rozmyślanie o dawnych wspomnieniach nie jest dobre, ponieważ jeśli żyliśmy w dobrych warunkach (= w dobrych warunkach), a teraz żyjemy niezbyt dobrze, trzeba myśleć o przyszłości <...> (VATM 124); b) Przede wszystkim w pamięci człowieka pozostaje widziany obraz, w następstwie (= dlatego) pojawia się również uczucie, które świadczy o prawdziwości wydarzenia (VA 60); Liudas Vasaris bardzo szanował rodziców i ich opinię, jednak w następstwie tego (= z tego powodu) człowiek traci prawdziwą wolność osobistą (VA 71); Severiję można ocenić jako osobę samolubną, ponieważ w ostatecznym rozrachunku (= ostatecznie) widać, że pokochała Mykoliukasa z litości (VATM 286). Znaleziono zdania, w których niewłaściwie użyto miejscownika rzeczowników odczasownikowych. Według Jonasa Šukysa miejscowniki rzeczowników abstrakcyjnych, zwłaszcza tych z przyrostkiem -imas (-ymas), są niewłaściwe — należy je zastąpić imiesłowem współczesnym, imiesłowem przysłówkowym uprzednim albo zdaniem podrzędnym (zob. Šukys 1998a: 297), np.: Zatem szlachetność Agnė ujawnia się w jej pogodzeniu się i niepodejmowaniu walki (= gdy godzi się i nie walczy) (VA 74); Widać to również w zmianie jego imienia (= po zmianie jego imienia) z Mykoliukasa na Dzidoriusza Oracza, który cieszy się szacunkiem społeczeństwa (VA 87). BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 SOLVITA LABANAUSKIENĖ. Sintaksės klaidos Vilniaus apskrities abiturientų rašiniuose | 8 Nieprawidłowo używane są również takie kalkowane wyrażenia, w których nie chodzi o znaczenie miejsca — więcej takich przypadków znaleziono w pracach uczniów szkół mniejszości narodowych, np.: O kas galėtų jam tame (= tokiu atveju) padėti labiau negu meilė (VATM 80); Siužetas slypi tame (= toks), jog kartą eidami pro paštą susitikimo moteris ir vyras (VATM 192); <...> cigaretės ir alkoholis jam vienareikšmiškai gali tame (= tokiu atveju) padėti (VATM 386); Šiame kūrinyje kiln­umas slypi tame (= parodo), jog meilė yra labai stipri jėga <...> (VA 43). Aktualnym błędem — częstym w wypracowaniach uczniów z okręgu wileńskiego — jest używanie illatiwu, czyli miejscownika kierunkowego wewnętrznego, vardan, który rozpowszechnił się szczególnie pod wpływem języka rosyjskiego i jest dopuszczalny tylko w specjalnych wyrażeniach, np.: Bardzo często ludzie zapominają o swoich osobistych pragnieniach i vardan (= dla) szczęścia innych rezygnują z samodzielnego wyboru (VATM 46); Tylko silne uczucie, takie jak miłość, zmusza człowieka do innego spojrzenia na świat i do czynów vardan (= dla) niej, na które człowiek nigdy by sobie nie pozwolił (VATM 80); W tym utworze doskonale ukazane są wykorzystywanie i oszustwo vardan (= dla) miłości (VA17); Trudno cieszyć się własnym szczęściem, gdy unieszczęśliwiamy innych vardan (= dla) własnych celów (VA 92); Mimo tych okoliczności Mykoliukas zachowuje pokorę i nie buntuje się vardan (= dla) własnego ego (VA 119). 1.3. Występują błędy w użyciu biernika. Gdy czasownik łączący się z biernikiem otrzymuje negację ne-, używa się tak zwanego dopełniacza przeczenia, charakterystycznego dla języka litewskiego (zob. Šukys 1998a: 107), jednak uczniowie, dla których litewski nie jest językiem ojczystym, niekiedy niepoprawnie wyrażają relacje przeczenia, np.: Pamięć to niezwykłe uczucie, które pomaga nam nie zapomnieć większość (= większości) rzeczy <...> (VATM 94); Widzimy zatem, że miłość nadaje codzienności człowieka szlachetność; zakochany człowiek, choć odrzucony, jednak tak bardzo nie opuszcza rąk (= nie opuszcza rąk) <...> (VATM 131). W wypracowaniach maturzystów ze szkół litewskich znaleziono tylko jedno zdanie, w którym niepoprawnie użyto dopełniacza przeczenia: Jednak nie uznawszy swojej winy (= winy)⁴ głos sumienia może prześladować człowieka nawet przez całe życie (VA 16). Niekiedy maturzyści niepoprawnie używają biernika z niektórymi czasownikami, ponieważ czasowniki te łączą się z innym przypadkiem, np.: Temat wolności reprezentują (= reprezentują temat) autorzy Balys Sruoga i Antanas Škėma, którzy w swojej literaturze ukazują wartość i znaczenie wolności (VA 53). 4Może to być również błąd ortograficzny: zamiast ė zapisano e. BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 SOLVITA LABANAUSKIENĖ. Sintaksės klaidos Vilniaus apskrities abiturientų rašiniuose | 9 W pracach uczniów, dla których litewski nie jest językiem ojczystym, około 21% zdań zawierało błędy w użyciu biernika, a w pracach rodzimych użytkowników języka — zaledwie 6%. 1.4. W niektórych przypadkach w wypracowaniach VATM rzeczownik w narzędniku występuje z formami czasownika būti; użycie go w celu wyrażenia stanu trwałego lub niezmiennego jest niewskazane, np.: <...> podobnie i my nie zawsze jesteśmy kowalami własnego losu kalviai (– kowale) <...> (VATM 446); Przedmiotem jego natchnienia był obiekt (– obiekt) Severiutė (VATM 447); XX wiek był trudnym okresem (– trudny okres), ponieważ od 1939 do 1945 roku trwała II wojna światowa (VATM 448); To opowiadanie jest dobrym przykładem (– dobry przykład) na to, że niezależnie od potęgi miłości wiele zależy od wyboru człowieka (VATM 449); <...> choć zdarzają się ludzie, którzy są wolontariuszami i egoistami (– wolontariusze i egoiści) <...> (VATM 506). Używając narzędnika, maturzyści ze szkół mniejszości narodowych czasem popełniają błędy, niepotrzebnie wybierając ten przypadek do wyrażenia obiektu przy czasownikach oznaczających napełnianie, mających przedrostek pri-, np.: Miłość to uczucie, które napełnia serce ciepłymi uczuciami (= ciepłych uczuć) (VATM 1191). W wypracowaniach maturzystów ze szkół litewskojęzycznych odnotowano jeden przypadek użycia narzędnika z czasownikiem zamiast wymaganego przez niego celownika: Przez dwa lata otoczenie Balysa Sruogi było odrażające, ludzi – porównywano do zwierzętami (= zwierzętami) <...> (VA 21). Podane przykłady pokazują, że błędy w użyciu narzędnika częściej popełniają maturzyści, dla których litewski nie jest językiem ojczystym. 1.5. Kilka błędów w użyciu celownika odnotowano w pracach uczniów ze szkół mniejszości narodowych. Rzadziej spotyka się niepoprawne użycie celownika rzeczowników odczasownikowych w celu wyrażenia celu lub przeznaczenia, np.: Miłość daje siłę i wolę dążeniu do szlachetnego celu (= dążyć do szlachetnego celu) (VATM 550). W jednym zdaniu niewłaściwie użyto celownika do wyrażenia czasu, np.: A właśnie w odniesieniu do wnętrza można zauważyć, czy miłość rzeczywiście daje jednostce szlachetność na każdy dzień (= każdego dnia / codziennie) (VATM 1522). Podsumowując, w wypracowaniach uczniów, dla których litewski nie jest językiem ojczystym, występują różne błędy w użyciu celownika, natomiast w pracach maturzystów, dla których litewski jest językiem ojczystym, nie odnotowano takich błędów. BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 SOLVITA LABANAUSKIENĖ. Sintaksės klaidos Vilniaus apskrities abiturientų rašiniuose | 10 1.6. Najrzadsze błędy w użyciu mianownika w wypracowaniach, na przykład wtedy, gdy zamiast dopełniacza cząstkowego błędnie używa się mianownika z czasownikiem pasirodyti: Kai gyvenimo kelyje pasirodo sunkumai (= sunkumų), ludzie często upadają <...> (VATM 283). W wypracowaniach uczniów szkół litewskojęzycznych nie stwierdzono błędów w użyciu mianownika. Częstość błędów fleksyjnych popełnianych przez maturzystów szkół mniejszości narodowych przedstawiono na rys. 3: częstsze są błędy w użyciu podwójnych form przypadkowych (33 proc.), miejscownika (24 proc.), biernika (21 proc.) i narzędnika (18 proc.), natomiast błędy w użyciu celownika (3 proc.) i mianownika (1 proc.) są rzadkie. RYS. 3. Częstość błędów przypadkowych (w procentach) w szkołach mniejszości narodowych Uczniowie szkół litewskojęzycznych popełniają mniej błędów składniowych niż uczniowie szkół mniejszości narodowych. Częstość błędów składniowych popełnianych przez uczniów, dla których litewski jest językiem ojczystym, przedstawiono na rys. 4; widać, że szczególnie liczne są błędy w użyciu podwójnych form przypadkowych (53 proc.) i miejscownika (39 proc.). Rzadko występują błędy w użyciu biernika (6 proc.) i narzędnika (2 proc.). BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 SOLVITA LABANAUSKIENĖ. Sintaksės klaidos Vilniaus apskrities abiturientų rašiniuose | 11 RYS. 4. Częstość błędów przypadkowych (w procentach) w szkołach litewskojęzycznych 2. WADY BUDOWY ZDAŃ Z danych z tabeli 3 wynika, że uczniowie szkół mniejszości narodowych nie potrafią poprawnie łączyć zdań ani części zdania, natomiast rzadko popełniają błędy przy wyborze szyku wyrazów. W wypracowaniach maturzystów, których językiem ojczystym nie jest litewski, nie stwierdzono błędów w użyciu imiesłowów. BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 SOLVITA LABANAUSKIENĖ. Sintaksės klaidos Vilniaus apskrities abiturientų rašiniuose | 12 3 TABELA. Statystyka błędów popełnianych przez maturzystów o innym języku ojczystym i rodzimych użytkowników języka Podtyp błędu Błędy popełniane przez osoby o innym języku ojczystym Błędy popełniane przez rodzimych użytkowników języka Przykład Liczba błędów Procent Liczba błędów Procent a) błędy imiesłowu przymiotnikowego - - 1 3,3 pasiryžę <...> nedvejoję pasiaukoti b) błędy imiesłowu przysłówkowego uprzedniego 20 42,6 20 66,7 podsumowując chcę przypomnieć c) błędy imiesłowu przysłówkowego współczesnego 5 10,6 1 3,3 zdradził matkę zamykając ją d) błędy łączenia zdań i części zdania 20 42,6 6 20 gotów na wszystko, byle tylko przeprowadzić f) błędy szyku wyrazów 2 4,2 2 6,7 podwyższanie i dążenie do własnych celów Razem: 47 30 W kolejnych podrozdziałach omówiono błędy w użyciu imiesłowu przysłówkowego, imiesłowu przysłówkowego współczesnego i imiesłowu przymiotnikowego, łączenia zdań i części zdania oraz szyku wyrazów. 2.1. Zdania z konstrukcją imiesłowu przysłówkowego wymagającą korekty stanowią największą część błędów w tej grupie w wypracowaniach maturzystów. Imiesłowy przysłówkowe są używane błędnie wtedy, gdy wyrażają inną relację między czynnością główną a poboczną, niż powinny rzeczywiście wyrażać. Tam, gdzie obie czynności wykonuje ten sam podmiot, zamiast imiesłowu przysłówkowego należy użyć imiesłowu przysłówkowego współczesnego lub imiesłowu przymiotnikowego (zob. KP S2: 14), np.: Porównując (=Porównując) Rapolę na początku i na końcu utworu, możemy wyraźnie odczuć jego przemiany <...> (VATM 80); Miłość sprawia, że człowiek nie tylko zmienia swoją szarą BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 SOLVITA LABANAUSKIENĖ. Sintaksės klaidos Vilniaus apskrities abiturientų rašiniuose | 13 codzienność, nadając (= nadając jej) piękno, barwy, szlachetność <...> (VATM 81); <...> po raz czwarty rosyjscy urzędnicy carscy ścięli go nie żałując (= nie żałując) (VATM 94); Po spędzeniu całego tygodnia razem <...> (= Spędziwszy cały tydzień razem), postanawiają pojechać do Kowna (VATM 804). Błędy imiesłowów przysłówkowych popełniają również licznie maturzyści ze szkół litewskojęzycznych, np.: Zbliżała się wojna, unikając wcielenia do wojska (= unikając służby wojskowej), V. Mačernis wrócił do domu, do rodzinnej Żmudzi (VA 2); Czytając (= Czytając) to dzieło zauważyłem, że ludzie skłonni są bronić nie tylko własnych interesów, lecz także godności ukochanej osoby (VA 10); Zakochawszy się (= Zakochawszy się) zaczynamy cenić nie tylko własną godność, lecz także godność ukochanej osoby (VA 10); Zatem podsumowawszy (= podsumowawszy) wszystko mogę odpowiedzieć, dlaczego w ludzkiej pamięci żyje to, czego już nie ma (VA 11); Podsumowując (= Podsumowując) chciałbym powiedzieć, że nieważne, kim jesteś <...>, zawsze powinieneś postępować tak, jak podpowiada ci serce (VA 17); Indywiduum to człowiek mający zasady, których przestrzega nawet będąc (= będąc) w nieprzychylnym mu otoczeniu (VA 50); Zatem, aby być szlachetnym (= chcąc być szlachetnym), trzeba dążyć do prawdziwej miłości, a aby być kochanym (= chcąc być kochanym), samemu trzeba coś dać (VA 99). 2.2. Zdarzają się zdania, w których nienormatywna konstrukcja kad z bezokolicznikiem służy do wyrażania celu. Arnoldas Piročkinas (Piročkinas 1990: 95) wskazuje, że takie i podobne wypowiedzi z kad nie są błędem w językach słowiańskich, dlatego w pracach maturzystów ze szkół mniejszości narodowych można znaleźć niejeden taki błąd. Np.: Poeta nazwał również swoje uczucie „meilytė”, aby podkreślić (= aby podkreślił) swoją wrażliwość i łagodność (VATM 29); Oczywiście, nie trzeba się zakochiwać, aby tak się czuć (= aby tak się czuć) (VATM 98); Zatem w życiu człowieka posiadanie własnej miłości, bliskiej osoby jest bardzo ważne, aby się nie załamać (= aby się nie załamać) (VATM 99); <...> Tilius nie boi się złego mężczyzny i z miłości jest gotów walczyć do samego końca, tylko aby być (= byle tylko móc być) z prawdziwą miłością (VATM 191); Szczególnie tego światła czasem brakuje ludziom, aby być szczęśliwymi (= którzy chcą być szczęśliwi) (VATM 247); Bohater był zmuszony pracować jako windziarz w nowojorskim hotelu, aby przeżyć (= aby przeżyć) (VATM 299); W dzisiejszych czasach, aby znaleźć (= aby znaleźć) swoją drugą połówkę, nie trzeba nawet wychodzić z domu (VATM 377); Aby naprawdę kochać i poczuć (= aby kochać, poczuć) to niebiańskie uczucie, trzeba się poświęcić, a potrafi to zrobić tylko człowiek szlachetny (VATM 669). Można zauważyć, że w pracach maturzystów uczących się w szkołach z litewskim językiem nauczania znaleziono tylko jeden błąd tego typu: BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 SOLVITA LABANAUSKIENĖ. Sintaksės klaidos Vilniaus apskrities abiturientų rašiniuose | 14 <...> po podjęciu niewłaściwej decyzji, pamiętać o niej i wyciągnąć z niej naukę, aby gdy w życiu nadejdzie odpowiedni moment wyciągnąć (= wyciągniesz) wnioski (VA 20). Z wypracowań maturzystów z okręgu wileńskiego wynika, że istnieje wyraźna skłonność do używania spójnika ir zamiast bei. Spójnik bei jest coraz częściej postrzegany jako stylistyczny zamiennik spójnika ir, a znaczenie semantyczne łączonych członów jest pomijane (Bielinskienė 2004: 123). Np.: Jednak ludzie, starając się wyzwolić i ryzykując życiem, wnoszą niemiecką broń przez bramy getta, bei (– i) organizują tajną organizację (VATM 46); Zatem bohater powieści Jurgisa Kunčinasa nigdy nie zapomina o Tūli bei (– i) darzy ją miłością (VATM 47); <...> to niezwykle ważna właściwość miłości – nadawanie sensu i szlachetności, bei (– i) zdolność wyciągnięcia człowieka nawet z najczarniejszej rozpaczy (VATM 80); Czy człowiek nie powinien pozostać w swojej ojczyźnie bei (– i) kochać jej, chronić ją i pielęgnować? (VA 21); Chodzi o to, by być kochanym, rozumianym bei (– i) wspieranym w trudnej chwili, kiedy naprawdę potrzeba rady lub po prostu zwykłego przytulenia, które może uspokoić albo pocieszyć (VA 32). Zdarzały się przypadki niepoprawnego włączania wyrazów lub zdań, np.: Nieważne, że przeżyte doświadczenie miało miejsce dawno temu, jest ono przeżywane wciąż od nowa (= jeszcze raz) (VA 97); Człowiek zaczyna gasnąć i umiera szybciej niż ci ludzie, którzy kochają. Bo (= kochają, bo) miłość daje siłę, by przetrwać (VATM 247); <...> potrzebujemy wiedzieć, że jesteśmy na tym świecie dla kogoś ważni. Bo (= ważni, bo) kiedy przestajemy czuć się bezpieczni i kochani, nasza osobowość zaczyna słabnąć (VA 92); Wówczas w duszy Mykoliuka budzi się nadzieja, a także (= nadzieja i) szlachetność (VATM 1993). 2.3. W niektórych wypracowaniach maturzystów ze szkół mniejszości narodowych i szkół litewskojęzycznych naruszany jest szyk wyrazów — przydawkę niezgodną stawia się po określanym wyrazie, np.: Był tylko małą częścią mechanizmu hotelowego (= częścią mechanizmu hotelowego) (VATM 299); Główną gloryfikację i dążenie do własnych celów powoduje miłość (= Zasadniczo to miłość gloryfikuje własne cele i skłania do ich realizacji) (VATM 495); Zatem na podstawie badanego materiału można stwierdzić, że w zdaniach przestrzegany jest szyk wyrazów charakterystyczny dla języka litewskiego. 2.4. Często imiesłowy przysłówkowe współczesne są używane błędnie, gdy nie nadają się do określenia okoliczności czynności, która zachodzi w innym czasie niż czynność orzeczenia, np.: <...> mamusia miała możliwość zmienić swoje życie, zaczynając (= miała możliwość zmienić swoje życie i zacząć) je z panem Janavičiusem — mężczyzną mającym takie same wartości jak mamusia (VA 74). W tym przypadku błędy popełniają nie tylko abiturienci posługujący się innym językiem ojczystym, lecz także abiturienci rodzimi, np.: BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 SOLVITA LABANAUSKIENĖ. Sintaksės klaidos Vilniaus apskrities abiturientų rašiniuose | 15 Jak sami mówili, zarówno udany lot, jak i możliwa katastrofa wzmocnią ducha synów Litwy, inspirując (= wzmocni ducha synów Litwy i zainspiruje) do nowych bohaterskich czynów (VATM 89); <...> nie walczą o swoje szczęście, tym samym nie nadając (= i w ten sposób nie nadaje) swojej codzienności wzniosłości (VATM 804); Doveika zastrzelił Tiliusa, w ten sposób doprowadzając (= zastrzelił Tiliusa i położył) kres relacji między nim a Moniką (VATM 821). Czasami uczniowie, dla których język litewski jest językiem ojczystym, nieostrożnie używają w wypracowaniach imiesłowów, np.: <...> zarówno Sam, jak i Dean gotowi w każdej chwili i za wszelką cenę, długo nie wahając się (= nie wahając się) poświęcić dla siebie nawzajem (VA 108). W pracach uczniów posługujących się innym językiem ojczystym nie stwierdzono błędów w użyciu imiesłowów. RYS. 5. Częstość błędów w budowie zdania (w procentach) VATM Spośród zagadnień składniowych najtrudniejsze dla uczniów szkół mniejszości narodowych jest poprawne używanie imiesłowów przysłówkowych oraz właściwe łączenie wyrazów i zdań (zob. rys. 5). Tyle samo błędów w użyciu imiesłowów przysłówkowych znaleziono w wypracowaniach abiturientów szkół litewskich (zob. rys. 6), jednak w ich pracach jest mniej błędów w łączeniu zdań i ich części. Jak zauważono, najrzadziej występują błędy w użyciu imiesłowów przymiotnikowych i półimiesłowów. BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 SOLVITA LABANAUSKIENĖ. Sintaksės klaidos Vilniaus apskrities abiturientų rašiniuose | 16 RYS. 6. Częstość błędów w budowie zdania (w procentach) VA 3. BŁĘDY W UŻYCIU PRZYIMKÓW I POSTPOZYCJI Niepoprawne konstrukcje z przyimkami i postpozycjami, jak już wspomniano, występowały najrzadziej (zob. tabelę 4). TABELA 4. Statystyka błędów w użyciu przyimków i postpozycji popełnianych przez maturzystów niebędących rodzimymi użytkownikami języka litewskiego i rodzimych użytkowników języka litewskiego Podtyp błędu Błędy popełniane przez osoby niebędące rodzimymi użytkownikami języka Błędy popełniane przez rodzimych użytkowników języka Przykład Liczba błędów Procent Liczba błędów Procent Błędy w użyciu przyimków 21 58,3 3 14,3 Miłość u wszystkich jednostek Błędy w użyciu postpozycji 15 41,7 18 85,7 okres, dzięki któremu dzięki Razem: 36 21 Przeprowadzone badanie wykazało, że maturzyści niebędący rodzimymi użytkownikami języka popełniają więcej błędów w użyciu przyimków, a rodzimi użytkownicy języka — postpozycji. BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 SOLVITA LABANAUSKIENĖ. Sintaksės klaidos Vilniaus apskrities abiturientų rašiniuose | 17 3.1. W wypracowaniach popełnia się błędy w użyciu przyimka pas pod wpływem języków słowiańskich, np.: Najważniejsze drogowskazy u Wiedźmy (= najważniejsze drogowskazy Wiedźmy) stanowiły Pismo Święte i ideały chrześcijańskie (VATM 33); Dziecko pragnęło normalnych, uczciwych rodziców, jak wszyscy (= jak wszyscy) (VATM 78); U nich była tylko miłość duchowa (= ich miłość była tylko duchowa), jednak Mykoliukowi to wystarczyło na całe życie (VATM 79); Miłość dostarcza silnych emocji, ponieważ masz (= masz) wielu kochających ludzi, którzy dodają ci siły (VATM 326); Miłość u wszystkich jednostek bardzo różni się (= miłość wszystkich jednostek jest bardzo różna) (VATM 500); Pisarz należał do romantyków, u których miłość była nieszczęśliwa (= których miłość była nieszczęśliwa) (VATM 552); U szczęśliwych ludzi, otoczonych pięknymi uczuciamiwszystko dobrze się układa (= życie ludzi szczęśliwych, ogarniętych pięknymi uczuciami, układa się dobrze) (VATM 1995). Rzadziej tego typu błędy można znaleźć w wypracowaniach uczniów szkół litewskojęzycznych, np.: <...> tylko u niektórych wspomnienia (= wspomnienia niektórych) tkwią głęboko w pamięci, a inni żyją wspomnieniami <...> (VA 18); U nas (= Nasi) żywe są w myślach dzieła i wspomnienia innych ludzi (VA 58). Dane pokazują, że błędy w użyciu przyimka į popełniane przez maturzystów niebędących rodzimymi użytkownikami języka często są kalkowane z rosyjskiego, np.: Wszystko to można porównać z wyrzuconą zabawką (= porównać do wyrzuconej zabawki) <...> (VATM 245); W powieści „Jesień przychodzi lasami” opisano, że jesienią nie ma w co (= czym) się zachwycać (VATM 326); Z dnia na dzień (= Dzień po dniu) czekasz na mały cud (VATM 1526). Więcej niepoprawnych konstrukcji przyimkowych znaleziono w wypracowaniach maturzystów ze szkół mniejszości narodowych, np.: a) z przyimkiem ant: <...> z miłości stajemy się szczęśliwsi, na naszych twarzach (= na naszych twarzach) często pojawia się uśmiech (VATM 298); <...> tymczasem nie jest aż tak (= tak) zepsute <...> (VATM 803); b) z przyimkiem nuo: <...> w powieści „Las bogów” więźniowie nosili pasiasty uniform, który odbierał od (= im) wolność nie tylko fizyczną, lecz także moralną (VATM 241); Tacy ludzie wyróżniają się od (= spośród) innych, ponieważ nie zawsze są rozumiani przez otoczenie <...> (VATM 669); c) z przyimkiem prieš: Jednak Jokūbas, mimo że przed prawami tamtych czasów jest (= choć według ówczesnych praw jest niewinny) niewinny, zaczyna się zadręczać (VATM 192); Czując obowiązek wobec innych (= innym) staramy się im pomagać i poprawiać ich życie (VATM 528). BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 SOLVITA LABANAUSKIENĖ. Sintaksės klaidos Vilniaus apskrities abiturientų rašiniuose | 18 W niektórych wypracowaniach maturzystów ze szkół mniejszości narodowych błędnie używane są kalki językowe. Odnotowano niedopuszczalne kalki z przyimkiem prie (por. ros. при чём здесь), np.: Czytając ten utwór, nasuwa się pytanie, co w nim takiego szczególnego i co ma z tym wspólnego (= co ma z tym wspólnego) wolność jednostki? (VATM 76). Badanie pokazuje, że konstrukcje składniowe obce językowi litewskiemu, powstałe pod wpływem języków słowiańskich, częściej występują w wypracowaniach maturzystów ze szkół mniejszości narodowych. 3.2. W pracach uczniów szkół mniejszości narodowych występują konstrukcje z narzędnikiem użytym przyimkowo (su) z wyrazem pagalba. Wybór tych konstrukcji można uzasadnić zasadami ekonomii i jasności języka: tendencją do możliwie najkrótszego, tj. zredukowanego, i jasnego wyrażania zamierzonej treści (Vaičiulytė-Semėnienė 2016: 32). Konstrukcja ta jest kalką z języka rosyjskiego при помощи. Np.: Kiedyś był zupełnie inny, ale z czasem z pomocą choroby (= z powodu choroby) stał się jakiś obcy samemu sobie <...> (VATM 124). Pisarz z pomocą powieści (= w powieści) potrafił bardzo dokładnie odpowiedzieć na to pytanie (VATM 186). Konstrukcje narzędnikowe z rzeczownikiem (su) pagalba występują także w pracach maturalnych uczniów szkół litewskich w okręgu wileńskim, np.: Tę broń doskonale opanował i wspaniale potrafił z jej pomocą (= nią) szerzyć wśród ludzi idee wolności — ksiądz Jonas Mačiulis-Maironis (VA 3); Z pomocą miłości (= Kochając) ludzie często osiągają wymarzone cele, pokonują strach, barwią ciepłymi kolorami szarą i ponurą codzienność (VA 39); Dowodzi to, że wszystko, co zostało zapomniane, może zostać przypomniane za pomocą dźwięku (= głośno) (VA 60); Dlatego dzięki bujnej wyobraźni (= będąc obdarzonym bujną wyobraźnią) przemienia się w nietoperza, by choć kątem oka móc ujrzeć ukochaną i być blisko niej (VA 61); A zatem Irusia, dorósłszy i stawszy się kobietą, tylko dzięki pamięci (= przypomniawszy sobie) mogła zrozumieć, skąd wzięły się jej podstawy wartości (VA 118). Dzięki w wypracowaniach używane jest zarówno przyimkowo, jak i postpozycyjnie, jednak najczęściej w odniesieniu do rzeczy i zjawisk (por. ros. благодаря кому), np.: Pisarz epoki romantyzmu Antanas Baranauskas w swoim utworze „Anykščių šilelis” dzięki wspomnieniom i sile wyobraźni (= opierając się na wspomnieniach i wyobraźni) bardzo wyraźnie opisał obraz lasu w Anykščiai (VATM 94); Są wdzięczni naturze, dzięki której mają (= otrzymują) pożywienie (VATM 504); Tylko dzięki książkom (= czytając książki) możemy choć wyobrazić sobie, czym jest miłość (VATM 1997); W okresie wojen światowych dzięki zgromadzonemu doświadczeniu (= zgromadziwszy doświadczenie) A. Škėma odkrył sposób, jak uciec od okrutnej BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 SOLVITA LABANAUSKIENĖ. Sintaksės klaidos Vilniaus apskrities abiturientų rašiniuose | 19 rzeczywistości (VA 16); Dzięki niewoli (= Będąc w niewoli) Sruoga znajduje się na progu śmierci <...> (VA 71); Dzięki pewnym wydarzeniom (= Gdy wydarzy się coś konkretnego) albo gdy czasami ktoś uda się w to samo miejsce, w którym coś się wydarzyło, może nagle sobie przypomnieć <...> (VA 72); <...> główny bohater-narrator dzięki bohemskiemu stylowi życia (= prowadząc bohemskie życie) potrafi się nie poddawać, a miłość do Tūli jest motorem życia i radości (VA 87). Sporadycznie występują zdania z postpozycją atgal używaną do określania odstępu czasu – są to kalki z języka rosyjskiego (por. ros. пару лет (веков) назад), np.: Dwa lata temu (= Przed dwoma laty) czułem się beznadziejnie <...> (VATM 98); Jednak dwa wieki temu (= przed dwoma wiekami) z powodu okrutnego postępowania białych czarnoskórzy byli brani do niewoli <...> (VA 36). Znaleziono jedno zdanie, w którym w funkcji postpozycji użyto słowa sąskaita, np.: Jednak jeśli miłość osiąga się kosztem innych (= jeśli miłość osiąga się, krzywdząc innych), człowiek nigdy nie będzie mógł czuć się w pełni (= całkowicie) szczęśliwy i cieszyć się swoją miłością (VA 92). 7 RYS. Częstość błędów w użyciu przyimków i postpozycji (w procentach) VATM Błędy w użyciu przyimków stanowią około 58 proc. błędów w pracach abiturientów, dla których litewski nie jest językiem ojczystym (zob. rys. 7). Częściej błędnie używane są przyimki pas, į, ant, rzadziej zaś – prie ir su. Spośród niewłaściwie używanych postpozycji (około 42 proc.) należy wymienić pagalba, dėka ir atgal. Jak wynika z materiału badawczego, kalka dėka jest typowsza dla abiturientów szkół mniejszości narodowych. BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 SOLVITA LABANAUSKIENĖ. Sintaksės klaidos Vilniaus apskrities abiturientų rašiniuose | 20 8 RYS. Częstość błędów w użyciu przyimków i postpozycji (w procentach) VA Abiturienci, dla których litewski jest językiem ojczystym, najrzadziej popełniają błędy w użyciu przyimków i postpozycji (zob. rys. 8). Znaleziono je tylko w 21 pracach. Stanowi to około 14 proc. błędów przyimkowych, wśród których częstsze są niepoprawne konstrukcje z przyimkami pas ir į. Niemal 86 proc. stanowią błędy w użyciu postpozycji – zauważono, że najczęściej błędnie używane są konstrukcje z postpozycjami dėka ir pagalba, rzadziej zaś – atgal ir sąskaita. WNIOSKI 1. W wypracowaniach maturzystów ze szkół mniejszości narodowych i szkół litewskojęzycznych z okręgu wileńskiego, pisanych na państwowym egzaminie z języka i literatury litewskiej w 2014 r., stwierdzono trzy typy błędów składniowych – błędy w użyciu przypadków, przyimków i postpozycji oraz nieprawidłową budowę zdań. Analiza danych pokazuje, że osoby niebędące rodzimymi użytkownikami języka popełniają o jedną trzecią więcej błędów. Przeprowadzone badanie pozwala sformułować wnioski ogólne. 1.1. Jednymi z głównych błędów popełnianych we wszystkich wypracowaniach są błędy w użyciu przypadków; w wypracowaniach zarówno rodzimych, jak i nierodzimych użytkowników języka stanowią one podobny odsetek. Najliczniejszą grupę błędów stanowi nieużywanie podwójnych przypadków; więcej takich błędów stwierdzono w pracach maturzystów będących rodzimymi użytkownikami języka, a ich przyczyną może być częstszy wybór tego sposobu wyrażania. 1.2. Uczniowie obu typów szkół popełniają błędy w użyciu miejscownika: w wypracowaniach maturzystów ze szkół mniejszości narodowych częstsze są błędy dotyczące miejscownika czasu, a w wypracowaniach uczniów szkół litewskojęzycznych – błędy związane z miejscownikiem wewnętrznym kierunku vardan. 1.3. Pod względem niepoprawnego użycia biernika zamiast dopełniacza negacji maturzyści niebędący rodzimymi użytkownikami języka znacznie przewyższają rodzimych użytkowników języka. BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 SOLVITA LABANAUSKIENĖ. Sintaksės klaidos Vilniaus apskrities abiturientų rašiniuose | 21 2. Drugą grupę błędów składniowych stanowią wady budowy zdań. 2.1. Dominującym błędem tego typu jest nieprawidłowe użycie imiesłowu nieodmiennego. Pojawia się on zarówno w wypracowaniach maturzystów ze szkół mniejszości narodowych, jak i szkół litewskojęzycznych. Charakter błędów i ich proporcje wskazują, że przyczyna może być ta sama – brak świadomości, że imiesłów nieodmienny nie nadaje się do wyrażania w zdaniach osobowych czynności pobocznej wykonywanej przez ten sam podmiot. 2.2. W odróżnieniu od wypracowań rodzimych użytkowników języka, w wypracowaniach maturzystów niebędących rodzimymi użytkownikami języka występuje wiele konstrukcji kad z bezokolicznikiem wyrażających cel, najprawdopodobniej pod wpływem języka rosyjskiego. 3. Trzeci typ błędów, charakterystyczny zarówno dla wypracowań rodzimych, jak i nierodzimych użytkowników języka, to nieprawidłowe użycie przyimków i postpozycji. 3.1. Pod wpływem języka rosyjskiego w pracach uczniów ze szkół mniejszości narodowych większość błędów przyimkowych stanowią nieprawidłowo używane konstrukcje przyimkowe pas i į. 3.2. Dla maturzystów ze szkół litewskojęzycznych charakterystyczne jest nieprawidłowe użycie postpozycji dėka i pagalba. 4. Uzyskane wyniki pokazują, że błędy składniowe pojawiające się w wypracowaniach powstały w większości pod wpływem języków słowiańskich. Kalki z języka rosyjskiego występują w pracach uczniów zarówno ze szkół mniejszości narodowych, jak i szkół, w których językiem nauczania jest litewski. Pod wpływem analogii do języka rosyjskiego konstrukcje składniowe utrwalają się w świadomości jako norma. Wpływ wywierają zapewne także język używany w rodzinie i przez otoczenie, a ponadto środki masowego przekazu, których teksty pisane i mówione obfitują w błędy językowe charakterystyczne dla wypracowań maturzystów. LITERATŪRA Bielinskienė A. 2004: Dėl jungtuko bei vartosenos dabartinėje lietuvių kalboje. – Kalbos kultūra 77, 119–123. KP S1: Kalbos patarimai. Kn. 2. Sintaksė: 1. Linksnių vartojimas. Sud. Rita Miliūnaitė, teksto aut. Vitas Labutis, Aldonas Pupkis ir Jonas Šukys. Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 2009. KP S2: Kalbos patarimai. Kn. 2. Sintaksė: 2. Įvairūs dalykai. Sud. Rita Miliūnaitė, teksto aut. Vitas Labutis ir Aldonas Pupkis. Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 2009. Piročkinas A. 1990: Administracinės kalbos kultūra, Vilnius: Mintis. Šukys J. 1998a: Lietuvių kalbos linksniai ir prielinksniai: vartosena ir normos, Kaunas: Šviesa. BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 SOLVITA LABANAUSKIENĖ. Sintaksės klaidos Vilniaus apskrities abiturientų rašiniuose | 22 Šukys J. 1998b: Taisyklingi ir klaidingi vietininkai, normų ribos. – Gimtasis žodis 4, 43–46. Urnėžiūtė R. 2015: Mūsų mokslo ateities kalba. – Gimtoji kalba 1, 14–20. Vadovėlių rankraščių kalbos apžvalga. Prieiga internete: http://www.vlkk.lt/aktualiausios-temos/svietimas/vadoveliu-aprobavimas/vadoveliu-rankrasciu-kalbos-apzvalga (žiūrėta 2016 11 02). Vaičiulytė-Semėnienė 2016: Daiktavardžio pagalba įnagininko desemantizacija. – Acta Linguistica Lithuanica 74, 9–39. Įteikta 2016 12 05 Priimta 2017 01 20 SOLVITA LABANAUSKIENĖ Lietuvių kalbos institutas P. Vileišio g. 5, LT-10308 Vilnius [email protected] BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204