Sintaksės klaidos Vilniaus apskrities abiturientų rašiniuose

BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 SOLVITA LABANAUSKIENĖ Lietuvių kalbos institutas BŁĘDY SKŁADNIOWE W WYPRACOWANIACH MATURZYSTÓW Z OKRĘGU WILEŃSKIEGO SŁOWA KLUCZOWE: składnia, przypadki, przyimki, postpozycje, imiesłowy nieodmienne, wady budowy zdań. UWAGI WSTĘPNE W ostatnich latach wiele mówi się o uczniach i studentach piszących coraz gorzej oraz o niepoprawiających się wynikach egzaminu maturalnego z języka i literatury 1 litewskiej. Dlatego pojawia się potrzeba, po dokładnym zbadaniu wyników państwowego egzaminu z języka litewskiego w poszczególnych okręgach Litwy, kalbos ir literatūros brandos egzamino darbus, ieškoti priežasčių, kodėl taip yra, ir sprendimų, kaip pagerinti padėtį. W 2015 r., po otrzymaniu z Krajowego Centrum Egzaminacyjnego 2000 wypracowań 2 maturzystów z państwowego egzaminu maturalnego z języka i literatury litewskiej z 2014 r., rozpoczęto badanie. Badacze podzielili wypracowania według 10 okręgów Litwy. Obecnie te wypracowania (egzemplarze niepoprawione przez oceniających) są analizowane pod kątem ortografii, interpunkcji, składni i leksyki. W artykule analizuje się 238 wypracowań absolwentów szkół z okręgu wileńskiego, którzy uczyli się w szkołach z nauczaniem w językach mniejszości narodowych (119) oraz w szkołach z litewskim językiem nauczania (119). Przedmiotem badań są błędy składniowe znalezione w tych wypracowaniach. Celem artykułu jest analiza wypracowań z państwowego egzaminu maturalnego z języka litewskiego i literatury na dowolnie wybrany temat, ustalenie prawidłowości występowania błędów składniowych, wyjaśnienie podobieństw i różnic w błędach składniowych w pracach z egzaminu maturalnego z języka litewskiego uczniów szkół mniejszości narodowych i szkół litewskich oraz próba ustalenia przyczyn tych błędów. W artykule zastosowano metody opisowo-statystyczną i porównawczą. 1 Według danych Narodowego Centrum Egzaminacyjnego w latach 2014–2015 tego egzaminu nie zdało około 10 proc. absolwentów. 2 Zob. również. Artykuł Solvity Labanauskienė „Najbardziej charakterystyczne błędy składniowe w wypracowaniach maturzystów południowej Auksztoty” w 88. tomie „Języka ogólnego”. SOLVITA LABANAUSKIENĖ. Błędy składniowe w wypracowaniach maturzystów okręgu wileńskiego | 2 BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 DANE BADAWCZE Kontrolę poprawności językowej (tekstów z dziedzin nauk humanistycznych, tyrimai atliekami nuolat. Valstybinė lietuvių kalbos komisija (toliau – VLKK) atliko przyrodniczych i ścisłych) podręczników akademickich wydanych w latach 2010–2012. Ustalono, że w podręcznikach najczęściej nie przestrzegano zasad interpunkcji (35 proc. wszystkich błędów). Świadczy to o niezrozumieniu związków składniowych, dlatego błędy składniowe pod względem liczebności znalazły się na drugim miejscu (24 siejimo klaidos, temos ir remos nepaisymas (Urnėžiūtė 2015: 14–15). 2013 m. aukštųjų proc.). Nie tylko użycie przypadków i przyimków, lecz także w pracach magisterskich dotyczących części zdań, przedstawionych do badania VLKK, większość (60 proc.) naruszeń norm językowych stanowią błędy składniowe (niepoprawne użycie przypadków, przyimków, imiesłowów przymiotnikowych i przysłówkowych, niewłaściwe tworzenie zdań i związków wyrazowych) (Urnėžiūtė 2015: 18). VLKK ocenia również język rękopisów podręczników do przedmiotów kształcenia ogólnego (od 2003 r.) oraz podręczników do kształcenia zawodowego (od 2007 r.) (więcej informacji o badaniu zob. www.vlkk.lt). Należy zwrócić uwagę, że również tutaj znaleziono najwięcej błędów składniowych. W czasopiśmie „Gimtoji kalba”, przeznaczonym dla redaktorów, korektorów językowych, wykładowców i nauczycieli oraz przedstawicieli innych specjalności, oceniany i recenzowany jest język publikacji o różnym przeznaczeniu. W recenzjach odzwierciedlają się najczęściej popełniane błędy gramatyczne, a składnia jest jedną z najszerzej omawianych dziedzin. Badania te uzupełnia również opisowe badanie błędów składniowych w wypracowaniach maturzystów okręgu wileńskiego. Przy rozróżnianiu poprawnego i niepoprawnego użycia składni opierano się na ocenie zróżnicowanych zjawisk składniowych przedstawionej w „Poradach językowych” (w artykule za błędy językowe uznano warianty, których należy unikać, oraz warianty niezalecane), a także na opisie oceny języka prac końcowych z 2014 r. Cytowane w artykule wypracowania uczniów okręgu wileńskiego oznaczono kodami: VATM – wypracowania maturzystów szkół mniejszości narodowych okręgu wileńskiego, czyli osób 3 nieposługujących się językiem ojczystym; VA – wypracowania uczniów szkół litewskich okręgu wileńskiego, czyli rodzimych użytkowników języka. W przytaczanych przykładach poprawiane są tylko omawiane błędy; inne błędy i niedociągnięcia stylistyczne nie są poprawiane, zdania pozostawiono w autentycznej formie. Tekst każdego wypracowania składa się średnio z trzech stron (500–600 słów). Należy zauważyć, że spośród 238 wypracowań 16 pochodziło ze szkół mniejszości narodowych, a 28 ze szkół litewskich 3 Dla wygody badania ten podział uczniów na rodzimych użytkowników języka i osoby posługujące się innym językiem jest umowny (do szkół z litewskim językiem nauczania uczęszczają również przedstawiciele mniejszości narodowych). SOLVITA LABANAUSKIENĖ. Błędy składniowe w wypracowaniach maturzystów okręgu BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 wileńskiego | W pracach 3 uczniów nie znaleziono ani jednego błędu składniowego. skirstomos į tris tipus: linksnių, prielinksnių ir polinksnių vartojimo bei sakinių sandaros Znalezione błędy składniowe (zob. tabela 1). TABELA 1. Statystyka błędów popełnianych przez maturzystów posługujących się innym językiem oraz maturzystów rodzimych Typ błędu Kitakalbių daromos błędy Gimtakalbių daromos błędy Liczba Procenty błędów Liczba Procenty błędów 1. Błędy w odmianie przez przypadki 107 56,3 79 60,8 2. Błędy przyimkpolinksnių błędy ów i 36 19 21 16,1 błędy Razem: 3. Sakinių sandaros 190 130 47 24,7 30 23,1 Po przeprowadzeniu analizy danych statystycznych wyjaśniły się trzy kwestie: 1) osoby posługujące się innym językiem popełniają o jedną trzecią więcej błędów; 2) najczęstsze są błędy w użyciu przypadków – (stanowią one około 56,3 proc. (VATM) i mniej więcej 60,8 proc. (VA) wszystkich błędów składniowych); 3) najmniej odnotowano błędów w użyciu przyimków i postpozycji (około 19 proc. i mniej więcej 16,1 proc. ). Wyodrębnione grupy błędów omówiono poniżej według częstotliwości. 1. BŁĘDY W UŻYCIU PRZYPADKÓW Zauważono, że w pracach uczniów szkół mniejszości narodowych najczęściej błędnie tworzone są połączenia wyrazowe poprzez dobór niewłaściwego przypadku. Znalezione błędy w użyciu przypadków podzielono bardziej szczegółowo (zob. tabelę 2). SOLVITA LABANAUSKIENĖ. Błędy składniowe w wypracowaniach maturzystów okręgu BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 wileńskiego | 4 2 TABELA. Statystyka błędów przypadków popełnianych przez Klaidos maturzystów obcojęzycznych i rodzimych podtyp Kitakalbių popełniaGimtakalbių ne błędy błędów s Pavyzdys Liczba błędów Procent mianownika 1 0,9 -na centy cen-35,5 ty a) drodze życia pojawiają się błędy b) celownika 4 Klaidų popełniaPro3,7c) biernika 19 17,8 1 1,3 17,8 2 2,5 błędy e) miejscownika 26 24,3 32 pszczoły jednym z takich bohaterów był w klaidos ne liczb f) 40,5 błędy błędy ostatecznym wyniku podwójnprzypadków Razem: 107 zauważalne jest to... błędy d) narzędnika 19 79 trudności dzięki niej ych 38 44 podarowywał miód 55,7 wyprodukowany przez mogą poczuć się szlachetnymi Z tabeli 1 wynika, że w wypracowaniach maturzystów obu typów szkół najwięcej popełnia się błędów podwójnych przypadków, prawda, więcej popełniają ich rodzimi użytkownicy języka. Rzadziej, ale również dość często uczniowie mylą się, atveju lietuviškų mokyklų abiturientų darbuose tokio tipo klaidų yra daugiau. Tautinių nieprawidłowo używając miejscownika. Również w wypracowaniach maturzystów szkół mniejszościowych jest wiele błędów w użyciu narzędnika i biernika, a najmniejszą część stanowią błędy mianownika i celownika, które w ogóle nie są charakterystyczne dla wypracowań uczniów szkół litewskich. 1.1. Dane badania pokazują, że jeden wspólny problem uczniów polega na nieumiejętności używania podwójnych przypadków, tj. wybierany jest nieprawidłowy narzędnik zamiast innych przypadków. Narzędnik przymiotników i słów używanych przymiotnikowo w wypracowaniach w funkcji orzecznika SOLVITA LABANAUSKIENĖ. Błędy składniowe w wypracowaniach maturzystów okręgu BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 wileńskiego | 5 używany niepoprawnie zamiast podwójnego: a) mianownika; b) dopełniacza, c) celownika i d) biernika, np. : a) Zakochany człowiek chce się doskonalić, tworzyć, cieszyć się, być szczęśliwym (= szczęśliwy) (VATM 29); <...> Sruoga stał się moralnie silniejszym (= silniejszy), co pomogło mu odnaleźć wolność osobistą i stworzyć wspaniałe dzieło „Las bogów” (VATM 85); Uważam, że ten utwór pokazuje, iż nie wszyscy ludzie, kochając, potrafią zachować szlachetność (= szlachetni) (VATM 182); Uważa, że tylko on będzie szczęśliwy (= szczęśliwy), podczas gdy Elena w tym czasie jedynie by cierpiała, chcąc być wolnymi (= być wolni), są matydama, kaip Garšvą ištinka ligos priepuoliai (VA 10); Taip pat lietuvių literatūros herojai, zmuszeni przeciwstawiać się normom społecznym i buntować się przeciwko społeczeństwu (VA12); <...> Liudas Vasaris, sam nie będąc zbyt religijnym (= religijny), za namową rodziców wstępuje do seminarium duchownego (VA 71); b) Tak więc na podstawie tego utworu ponownie doskonale widzimy, że miłość nie czyni człowieka ani szlachetniejszym, ani lepszym (= ani szlachetniejszego, ani lepszego) (VA 17); Tak więc miłość często nie czyni człowieka szlachetnym (= szlachetnym), jeżeli staje się ona „przepełniona” zazdrością, niewiernością <...> (VA 28); c) Dla jednych jest to cel życia, dla innych – zwykłe uczucie, które po prostu pomaga człowiekowi stać się szczęśliwym (= szczęśliwemu) (VATM 182); Najważniejszym zadaniem staje się stać się lepszym człowiekiem, nie być obojętnym (= obojętnemu) wobec innych (VATM 1525); Przecież być szlachetnym oznacza być prawym, czystym, budzącym szacunek (= być szlachetnym oznacza być prawym, czystym, budzącym szacunek) (VA 10); Aby być szczęśliwym (= szczęśliwym), trzeba kochać i być kochanym (VA 13); Wolność – to być niezależnym, nieskrępowanym (= niezależnym, nieskrępowanym) (VA 22); Miłość – ciepła, przyjemna, pieści duszę, pomaga odnaleźć siebie, czuć się silniejszym (= silniejszym) (VA 22); A zatem wspomnienia o bliskich osobach, które żyją w nas, pomagają nie czuć się samotnymi (= samotnymi) (VA 68); <...> zwłaszcza miłość staje się mocnym oparciem, pozwalającym nie poddać się i pozostać człowiekiem (= człowiekiem) nawet w najbardziej absurdalnych d) Mykoliuko meilė Severiutei, mano nuomone, padarydavo vaikino dieną šviesia, sytuacjach <...> (VA 87); szczęśliwa (= jasną, szczęśliwą) (VATM 32); Miłość potrafi zmienić padaryti žmogų geresniu, švelnesniu, kilnesniu (= geresnį, švelnesnį, kilnesnį) (VATM każdego człowieka, potrafi 50); To ciepłe uczucie zmienia człowieka, czyni go lepszym (= lepszego) (VA 1); Dobre uczynki dokonane dzięki najwspanialszemu uczuciu czynią ludzi lepszymi (= czynią ludzi lepszymi) (VA 6); Spójrzcie na tych ludzi, którzy w codziennym życiu czują się szczęśliwi, co w codziennym życiu czyni ich szczęśliwymi (= czyni ich szczęśliwymi)? (VA 8). SOLVITA LABANAUSKIENĖ. Sintaksės klaidos Vilniaus apskrities abiturientų rašiniuose | 6 BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 Iš visų dvejybinių linksnių tautinių mažumų mokyklų moksleiviai rečiausiai używa dopełniacza. Narzędnik przymiotników i słów używanych przymiotnikowo jest najczęściej błędnie używany zamiast mianownika (zob. rys. 1). 45% 2% 24% 29% Błędy podwójnego mianownika Błędy podwójneklaidos Dvejybinio go dopełniacza i celownika Błędy podwójnego biernika RYS. 1 Częstotliwość błędów podwójnych przypadków (w procentach) w wypracowaniach absolwentów szkół mniejszości narodowych Przykłady językowe uczniów szkół dla rodzimych użytkowników języka pokazują, że, w przeciwieństwie do szkół mniejszości narodowych, najczęściej niewłaściwie używany jest narzędnik zamiast celownika (zob. rys. 2). 35% 4% 43% 18% Błędy podwójnego mianownika Błędy podwójnego dopełniacza Błędy naudininko podwójnego Błędy galininko podwójnego RYS. 2 Częstość błędów w użyciu podwójnych przypadków (w procentach) w wypracowaniach uczniów szkół litewskich SOLVITA LABANAUSKIENĖ. Błędy składniowe w wypracowaniach maturzystów z okręgu wileńskiego | 7 BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 1.2. Znaczną część znalezionych błędów składniowych stanowią niewłaściwie używane miejscowniki zapożyczone z języka rosyjskiego. Rosyjski miejscownik ma więcej znaczeń niż miejscownik języka litewskiego, jego dwa podstawowe znaczenia to miejsca i czasu (Šukys 1998b: 43). W wypracowaniach dość często występują błędne miejscowniki o znaczeniu czasu, np. : Bet laiko bėgyje (= ilgainiui) giminių jausmai atšalo (VATM 78); Taigi B. Sruogos apysakoje „Dievų miškas“ vaizduojamos problemos buvo labai aktualios tų metų laikotarpyje (= tuo metu) (VATM 76); Wszak główna bohaterka Juozapota z powodu miłości do Petriukasa, którego — jak dowiadujemy się w toku utworu (= podczas lektury utworu) — zabija, popada w obłęd (VATM 50). Znacznie rzadziej litewscy maturzyści używają błędnie miejscownika o znaczeniu czasowym, np. : Miłość do bliźniego, wsparcie i współczucie otoczenia, doskonalenie się lub docenianie stworzenia w toku życia (– w życiu) mają zapewniać pełnię (VA 2). W kilku wypracowaniach z egzaminu z języka i literatury litewskiej litewskich maturzystów znaleziono niepoprawnie użyte litewskie miejscowniki a) do wyrażania stanu (sytuacji) rzeczy, sposobu; b) do wyrażania przyczyny, np. : a) <...> w teatralnym mundurze (= w teatralnym stroju) bohater utworu czuje się jak postać z operetki J. Straussa (VA 116); W utworze „Biała całun” autor stara się przekazać wolność osobowości w różnych postawach człowieka (= stara się na różne sposoby przekazać wolność osobowości człowieka) (VA 53); <...> ciągłe myślenie o starych wspomnieniach nie jest dobrą rzeczą, ponieważ jeśli żyliśmy w dobrych warunkach (= w dobrych warunkach), a teraz żyjemy niezbyt dobrze, trzeba myśleć naprzód <...> (VATM 124); b) Przede wszystkim w pamięci człowieka pozostaje widziany obraz, w wyniku którego (= dlatego) pojawia się także uczucie wskazujące na prawdziwość wydarzenia (VA 60); Liudas Vasaris bardzo szanował rodziców, ich opinię, jednak w wyniku tego (= z tego powodu) człowiek traci prawdziwą osobistą wolność (VA 71); Severiję można ocenić jako osobowość samolubną, ponieważ w ostatecznym rezultacie (= ostatecznie) zauważa się, że pokochała Mykoliukasa z litości (VATM 286). Znaleziono zdania, w których niewłaściwie użyto miejscownika rzeczowników odczasownikowych. Według Jonasa Šukysa abstrakcyjnych rzeczowników, zwłaszcza z przyrostkiem -imas (-ymas) vietininkai netinka – juos reikia keisti pusdalyviu, padalyviu ar šalutiniu sakiniu (žr. Šukys 1998a: 297), np. : Tad Agnės kilnumas atsiskleidžia jos susitaikyme ir nekovojime (= jai susitaikant ir nie walcząc) (VA 74); Ujawnia się to również w zmianie jego imienia (= po zmianie jego imienia) z Mykoliuka na Dzidoriusa, oracza, który cieszy się szacunkiem w społeczeństwie (VA 87). SOLVITA LABANAUSKIENĖ. Błędy składniowe w wypracowaniach maturzystów z okręgu BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 wileńskiego | 8 Nieprawidłowo używane są również takie kalki językowe, gdy nie występuje znaczenie miejsca – więcej takich przypadków znaleziono w pracach uczniów szkół mniejszości narodowych, np. O: A kto mógłby mu w tym (= w takim przypadku) pomóc bardziej niż miłość (VATM 80); Fabuła tkwi w tym (= jest taka), że pewnego razu, idąc obok poczty, spotkali się kobieta i mężczyzna (VATM 192); <...> papierosy i alkohol mogą mu w tym (= w takim przypadku) jednoznacznie pomóc (VATM 386); W tym utworze szlachetność tkwi w tym (= pokazuje), że miłość jest bardzo silną siłą <...> (VA 43). Aktualny błąd – w wypracowaniach uczniów okręgu wileńskiego często występuje obecnie używany wewnętrzny miejscownik (ilatiw) vardan, który szczególnie rozpowszechnił się pod wpływem języka rosyjskiego i powinien być używany tylko w specjalnych wyrażeniach, np. : Bardzo często ludzie zapominają o swoich osobistych pragnieniach i dla (= dėl) szczęścia innych rezygnują z samodzielnego wyboru (VATM 46); Tylko silne uczucie, takie jak miłość, zmusza człowieka do innego spojrzenia na świat, do robienia dla (= dėl) niej tego, na co człowiek nigdy by sobie nie pozwolił (VATM 80); W tym utworze doskonale odzwierciedlają się wykorzystywanie i oszustwo dla (= dėl) miłości (VA17); Trudno cieszyć się własnym szczęściem, gdy unieszczęśliwiamy innych dla (= dėl) osiągnięcia własnych celów (VA 92); Mimo tych okoliczności Mykoliukas zachowuje swoją pokorę, nie zaczyna się buntować dla (= dėl) własnego ego (VA 119). 1.3. Istnieją błędy w użyciu biernika. Kiedy czasownik wymagający biernika otrzymuje przeczenie ne-, używa się tak zwanego dopełniacza przeczenia, charakterystycznego dla języka litewskiego (zob. Šukys 1998a: 107), jednak uczniowie mówiący innymi językami czasami niepoprawnie wyrażają zaprzeczenie santykius, pvz.: Pamięć – to niepowtarzalne uczucie, które pomaga nam nie zapominać o większości (= daugumos) dalykų <...> (VATM 94); Taigi matome, jog meilė suteikia žmogaus wzniosłości codzienności, zakochany człowiek, choć odrzucony, mimo wszystko się nie (= nenuleidžia rankų) <...> (VATM 131). poddaje W wypracowaniach absolwentów szkół litewskich znaleziono tylko jedno zdanie, w którym niepoprawnie użyto dopełniacza przeczenia: Jednak nieuznanie własnych win (= winy) może prześladować głos sumienia nawet przez całe życie (VA 16). 4 Niekiedy absolwenci przy niektórych czasownikach niepoprawnie używają biernika, ponieważ czasowniki te wymagają innego przypadka, np. : Autorzy podejmujący temat wolności (= tematowi wolności) Balys Sruoga, Antanas Škėma w swojej literaturze pokazują, jaka jest wartość i znaczenie wolności (VA 53). 4 Może to być również błąd ortograficzny: zamiast ė napisano e. SOLVITA LABANAUSKIENĖ. Błędy składniowe w wypracowaniach absolwentów okręgu BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 wileńskiego | 9 W pracach uczniów innych narodowości znaleziono około 21 proc. zdań z błędami biernika, w pracach rodzimych użytkowników języka – zaledwie 6 proc. 1.4. W niektórych przypadkach w wypracowaniach VATM narzędnik rzeczownika używany jest z formami czasownika być; należy go stale unikać do wyrażania stanu ciągłego lub niezmiennego, np. : <...> również nie zawsze jesteśmy kowalami naszego losu (– kowale) <...> (VATM 446); Jego obiektem natchnienia (– obiekt) była Severiutė (VATM 447); XX wiek był trudnym okresem (– trudny okres), ponieważ od 1939 roku do 1945 roku trwała II wojna światowa (VATM 448); To opowiadanie jest dobrym przykładem (– dobry przykład) tego, że niezależnie od tego, jakie byłyby siły miłości, wiele zależy od wyboru człowieka (VATM 449); <...> chociaż zdarzają się ludzie, którzy są wolontariuszami i egoistami (– wolontariusze i egoiści) <...> (VATM 506). Używając narzędnika, abiturienci szkół mniejszości narodowych czasami popełniają błędy, niepotrzebnie wybierając ten przypadek do wyrażenia dopełnienia z czasownikami oznaczającymi pełnię, mającymi przedrostek pri-, np. : Miłość – to uczucie, które napełnia serce ciepłymi uczuciami (= ciepłych uczuć) (VATM 1191). W wypracowaniach abiturientów szkół litewskich odnotowano jeden veiksmažodžiu vartojamas įnagininkas, o ne naudininkas, kurio jis reikalauja: przypadek, gdy przez dwa lata przestrzeń otaczająca Balysa Sruogę była odpychająca, a ludzi – porównywano do zwierząt (= zwierzętom) <...> (VA 21). Podane przykłady pokazują, że błędy w użyciu narzędnika częściej popełniają abiturienci mówiący innymi językami. 1.5. Kilka błędów w użyciu celownika znaleziono w pracach uczniów szkół mniejszości narodowych. Rzadziej zdarza się nieprawidłowe użycie celownika rzeczowników odczasownikowych do wyrażania celu, przeznaczenia, np. : Meilė suteikia jėgų ir valios kilnaus tikslo siekimui (= kilniam tikslui siekti) (VATM 550). W jednym zdaniu niewłaściwie użyto celownika do wyrażenia czasu, np. : A mianowicie w przypadku wewnętrznego można zauważyć, czy rzeczywiście miłość daje jednostce szlachetność na każdy dzień (= każdego dnia / codziennie) (VATM 1522). Podsumowując, należy stwierdzić, że w wypracowaniach osób posługujących się innym językiem występują różne błędy w użyciu celownika, natomiast w pracach abiturientów będących rodzimymi użytkownikami języka ich nie znaleziono. SOLVITA LABANAUSKIENĖ. Błędy składniowe w wypracowaniach abiturientów okręgu BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 20% 67% 3% 7% 3% wileńskiego | 16 Błędy łączenia wyrazów i zdań Błędy imiesłowu przysłówkowego Błędy imiesłowu półprzymiotnikowego Błędy w szyku wyrazów Błędy imiesłowu przymiotnikowego RYS. 6 Częstotliwość błędów w budowie zdania (w procentach) VA 3. BŁĘDY W UŻYCIU PRZYIMKÓW I PRZYIMKÓW POSTPOZYCYJNYCH Nieprawidłowych konstrukcji przyimkowych i postprzyimkowych, jak już wspomniano, wystąpiło najmniej (zob. tabelę 4). TABELA 4. Statystyka błędów przyimków i poimków popełnianych przez maturzystów obcojęzycznych i rodzimych – podtyp Klaidos Kitakalbių popełniane Gimtakalbių błędy liczba Pavyzdys Liczba Procent błędów procent Klaidų popełnianych błędów ProPrzyimkch osobników ów 21 58,3 3 14,3 Błędy w użyciu miłości u wszystkiPoimków któremu 15 41,7 18 85,7 błędy w użyciu okresu, dzięki Ogółem: 36 21 Przeprowadzone badanie wykazało, że maturzyści obcojęzyczni popełniają więcej błędów w użyciu przyimków, natomiast maturzyści rodzimi – błędów w użyciu poimków. SOLVITA LABANAUSKIENĖ. Sintaksės klaidos Vilniaus apskrities abiturientų rašiniuose | 17 BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 3.1. Rašiniuose dėl slavų kalbos poveikio daroma prielinksnio pas vartojimo błędów, np. : Najważniejszymi drogowskazami u Czarownicy (= Najważniejszymi drogowskazami Czarownicy) były Pismo Święte i ideały chrześcijańskie (VATM 33); Dziecko chciało mieć normalnych, porządnych rodziców, jak wszyscy (= jak u wszystkich) (VATM 78); U nich była tylko miłość duchowa (= ich miłość była tylko duchowa), jednak Mykoliukowi to wystarczyło na całe życie (VATM 79); Miłość dostarcza silnych emocji, ponieważ masz (= ty masz) wielu kochających ludzi, którzy dodają ci siły (VATM 326); Miłość u wszystkich jednostek bardzo się różni (= Miłość wszystkich jednostek jest bardzo różna) (VATM 500); Pisarz należał do tych romantyków, u których miłość była nieszczęśliwa (= których miłość była nieszczęśliwa) (VATM 552); U szczęśliwych, otaczających pięknymi jausmais žmones viskas gerai klostosi (= Laimingų, gražių jausmų apimtų žmonių gyvenimas klostosi gerai) (VATM 1995). Rzadziej tego typu błędy można znaleźć w wypracowaniach uczniów litewskich szkół, np.: <...> tylko u jednych wspomnienia (= wspomnienia jednych) głęboko tkwią w pamięci, a inni żyją wspomnieniami <...> (VA 18); U nas (= W naszych) myślach żyją dzieła i wspomnienia innych ludzi (VA 58). Z danych wynika, że nierzadko błędy popełniane przez maturzystów posługujących się innym językiem w użyciu przyimka į są przejęte z języka rosyjskiego, np. Wszystko to można przyrównać do wyrzuconej zabawki (= przyrównać do wyrzuconej zabawki) <...> (VATM 245); W powieści „Jesień przychodzi przez lasy” opisuje się jesień, nie ma na co (= czym) się zachwycać (VATM 326); Z dnia na dzień (= Dzień po dniu) czekasz na mały cud (VATM 1526). Więcej niepoprawnych konstrukcji przyimkowych znaleziono w wypracowaniach maturzystów ze szkół mniejszości narodowych, np. : a) z przyimkiem ant: <...> z powodu miłości stajemy się szczęśliwsi, na naszych twarzach (= w naszych twarzach) często pojawia się uśmiech (VATM 298); <...> tymczasem nie jest aż tak (= tak) zepsuta <...> (VATM 803); b) z przyimkiem nuo: <...> w powieści „Las bogów” więźniowie nosili pasiasty uniform, który odbierał (= pozbawiał) im nie tylko wolności fizycznej, lecz także moralnej (VATM 241); Tacy ludzie różnią się od (= spośród) innych, ponieważ nie zawsze są rozumiani przez otoczenie <...> (VATM c) z przyimkiem prieš: Jednak Jokūbas, mimo że wobec praw tamtych czasów jest (= mimo że według praw tamtych 669); czasów jest) niewinny, zaczyna zatruwać ich życie (VATM 528). save (VATM 192); Jausdami pareigą prieš kitus (= kitiems) stengiamės jiems padėti, gerinti SOLVITA LABANAUSKIENĖ. Błędy składniowe w wypracowaniach maturzystów okręgu BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 wileńskiego | 18 W wypracowaniach niektórych maturzystów ze szkół mniejszości narodowych błędnie używane są kalkowane połączenia wyrazowe. Znaleziono niezalecane kalkowane połączenia wyrazowe z przyimkiem prie (por. ros. przy čom zdes’, „co to ma tutaj do rzeczy”), np. : Podczas czytania tego utworu nasuwa się pytanie, co jest w nim takiego szczególnego i co to ma tutaj do rzeczy (= co to ma z tym wspólnego) asmenybės laisvė? (VATM 76). Badanie pokazuje, że nielitewskie konstrukcje składniowe, powstałe pod wpływem języków słowiańskich, są częściej używane w wypracowaniach maturzystów ze szkół mniejszości narodowych. 3.2. W pracach uczniów szkół mniejszości narodowych występują konstrukcje z narzędnikiem przyimkowym (su) pagalba. Wybór tych konstrukcji można uzasadnić zasadami ekonomii języka i jasności: tendencją do tego, by możliwie najkrócej, tj. w sposób zredukowany, i jasno powiedzieć to, co zamierzano (Vaičiulytė-Semėnienė 2016: 32). Konstrukcja ta została zapożyczona z języka rosyjskiego при помощи. Np. : Kiedyś był zupełnie inny, lecz z czasem przy pomocy choroby (= z powodu choroby) stał się jakiś nie swój <...> (VATM 124). Pisarz przy pomocy powieści (= w powieści) zdołał bardzo precyzyjnie odpowiedzieć na to pytanie (VATM 186). Konstrukcje narzędnikowe z rzeczownikiem (su) pagalba występują także w pracach końcowych absolwentów litewskich szkół w okręgu wileńskim, np. : Broń tę doskonale opanował i wspaniale potrafił przy jej pomocy (= nią) szerzyć wśród ludzi idee wolności ksiądz Jonas Mačiulis-Maironis (VA 3); Dzięki miłości (= Kochając) ludzie często osiągają wymarzone cele, pokonują strach, barwami ciepłymi zabarwiają szarą i ponurą codzienność (VA 39); Świadczy to o tym, że cokolwiek zostałoby zapomniane, może zostać przypomniane za pomocą dźwięku (= głośno) (VA 60); Dlatego za pomocą bujnej wyobraźni (= będąc obdarzonym bujną wyobraźnią) wciela się w nietoperza, aby choć kątem oka móc zobaczyć ukochaną i pobyć obok niej (VA 61); Tak więc Irusia, dorosła i będąca już kobietą, tylko dzięki pamięci (= przypomniawszy sobie) mogła zrozumieć, skąd wzięła się jej podstawa wartościująca (VA 118). Dėka w wypracowaniach jest używane zarówno jako przyimek, jak i jako postpozycja, jednak najczęściej w odniesieniu do rzeczy i zjawisk (por. ros. благодаря кому), np. : Pisarz epoki romantyzmu Antanas Baranauskas w swoim utworze „Gaj Anykščiański” dzięki wspomnieniom i sile wyobraźni (= opierając się na wspomnieniach i wyobraźni) bardzo wyraźnie opisał obraz gaju anykščiańskiego (VATM 94); Są wdzięczni naturze, dzięki której mają (= z której otrzymują) pożywienie (VATM 504); Tylko dzięki książkom (= czytając książki) możemy choć wyobrazić sobie, czym jest miłość (VATM 1997); Nagromadzone w okresie wojen światowych patirties dėka (= sukaupęs patirties) A. Škėma atrado būdą, kaip pabėgti nuo žiaurios SOLVITA LABANAUSKIENĖ. Błędy składniowe w wypracowaniach maturzystów z okręgu BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 wileńskiego | 19 rzeczywistości (VA 16); Dzięki niewoli (= Będąc w niewoli) Sruoga znajduje się na krawędzi śmierci <...> (VA 71); Dzięki pewnym wydarzeniom (= Gdy wydarzyły się pewne wydarzenia) lub czasami po przyjeździe do tego samego miejsca, w którym coś się 72); <...> pagrindinis veikėjas-pasakotojas bohemiško gyvenimo būdo dėka wydarzyło, człowiek może nagle sobie przypomnieć <...> (VA (= prowadząc bohemskie życie) potrafi się nie poddawać, a miłość do Tūli jest motorem życia i radości (VA 87). Od czasu do czasu pojawiają się zdania z postpozycją atgal do określania okresu; są to kalki z języka rosyjskiego (por. ros. пару лет (веков) назад), np. : Porą metų atgal (= Prieš porą metų) czułem się beznadziejnie <...> (VATM 98); Jednak porą amžių atgal (= prieš porą amžių) z powodu okrutnego zachowania białych czarnoskórzy byli brani w niewolę <...> (VA 36). Znaleziono jedno zdanie, w którym w znaczeniu postpozycji użyto słowa sąskaita, np. : Jednak jeśli miłość osiąga się kosztem innych (= jeśli miłość osiąga się, krzywdząc innych), człowiek nigdy nie będzie mógł czuć się w pełni (= całkowicie) szczęśliwy i cieszyć się swoją miłością (VA 92). 58% 42% Błędy w użyciu przyimków Błędy w użyciu postpozycji 7 RYS. Częstość błędów w użyciu przyimków i postpozycji (w procentach) Błędy w użyciu przyimków w pracach maturzystów VATM, których językiem ojczystym nie Dažniau klaidingai vartojami prielinksniai pas, į, ant, rečiau – prie ir su. Iš netinkamai jest litewski, stanowią około 58 proc. (zob. rys. 7). Wśród używanych postpozycji (około 42 proc.) wymienić należy pagalba, dėka i atgal. Dzięki przekładowi, jak rodo tyrimo medžiaga, būdingesnis tautinių mažumų mokyklų abiturientams. SOLVITA LABANAUSKIENĖ. Błędy składniowe w wypracowaniach maturzystów okręgu wileńskiego | 20 BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 14% 86% Błędy w użyciu przyimków Błędy w użyciu postpozycji RYS. 8. Częstotliwość błędów w użyciu przyimków i postpozycji (w procentach) VA Rdzenni maturzyści najrzadziej popełniają błędy w użyciu przyimków i postpozycji (zob. rys. 8). Znaleziono je tylko w 21 wypracowaniach. Stanowi to około 14% błędów w użyciu przyimków, wśród których częstsze są niepoprawne konstrukcje z przyimkami lieka polinksnių klaidoms – pastebėta, kad dažniausiai netaisyklingai vartojamos pas i į. Prawie 86% stanowią konstrukcje z postpozycjami dėka i pagalba, rzadziej – atgal i sąskaita. WNIOSKI 1. W wypracowaniach maturzystów z mniejszości narodowych i szkół litewskich okręgu wileńskiego, napisanych na państwowym egzaminie z języka i literatury litewskiej w 2014 r., stwierdzono trzy typy błędów składniowych – błędy w użyciu przypadków, przyimków i postpozycji oraz niewłaściwą budowę zdań. Analiza danych pokazuje, że osoby posługujące się innym językiem ojczystym popełniają o jedną trzecią więcej błędów. Przeprowadzone badanie pozwala sformułować uogólniające wnioski. 1.1. Jednymi z głównych błędów popełnianych we wszystkich wypracowaniach są błędy w użyciu przypadków; w wypracowaniach zarówno rodzimych użytkowników języka, jak i osób posługujących się innym językiem ojczystym stanowią one podobny odsetek. Do najliczniejszej grupy błędów należy nieużywanie przypadków podwójnych; więcej takich błędów znaleziono w pracach maturzystów będących rodzimymi użytkownikami języka, a przyczyną tego mogłoby być częstsze wybieranie takiego sposobu wyrażania. 1.2. Uczniowie obu typów szkół popełniają błędy w użyciu miejscownika: w wypracowaniach absolwentów szkół mniejszości narodowych częstsze są błędy w użyciu miejscownika o znaczeniu czasowym, natomiast w wypracowaniach absolwentów szkół litewskich – błędy w użyciu miejscownika wewnętrznego teraźniejszego w znaczeniu w imię. 1.3. Absolwenci innych narodowości znacznie częściej niż rodowici użytkownicy języka używają w wypracowaniach niepoprawnie biernika zamiast dopełniacza przy przeczeniu. SOLVITA LABANAUSKIENĖ. Błędy składniowe w wypracowaniach absolwentów szkół BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 średnich okręgu wileńskiego | 21 2. Druga grupa błędów składniowych – wady budowy zdań. 2.1. Dominującym błędem tego typu jest niepoprawne użycie imiesłowu przysłówkowego uprzedniego. Popełniają go zarówno absolwenci szkół mniejszości narodowych, jak i szkół litewskich. Charakter błędów i ich wzajemny stosunek wskazują, że może istnieć również ta sama przyczyna – niezrozumienie, że imiesłów przysłówkowy uprzedni nie nadaje się do wyrażania pobocznej czynności tego samego wykonawcy w zdaniach osobowych. 2.2. W odróżnieniu od rodzimych użytkowników języka, najprawdopodobniej pod wpływem języka rosyjskiego, w wypracowaniach maturzystów 3. Trečias klaidų tipas, būdingas ir gimtakalbių, ir kitakalbių rašiniams, – posługujących się innym językiem ojczystym występuje wiele konstrukcji kad z bezokolicznikiem wyrażających cel. błędne użycie przyimków i postpozycji. 3.1. Pod wpływem języka rosyjskiego w pracach uczniów szkół mniejszości narodowych większość błędów dotyczących przyimków stanowią niewłaściwie użyte konstrukcje przyimkowe pas i į. 3.2. Dla maturzystów szkół litewskich charakterystyczne jest wadliwe użycie postpozycji dėka i pagalba. 4. Z uzyskanych wyników wynika, że błędy składniowe występujące w wypracowaniach daugiausia atsiradusios dėl slavų kalbų poveikio. Iš rusų kalbos išsiverstų žodžių junginių pojawiają się zarówno w pracach uczniów szkół z innym językiem nauczania, jak i szkół dla rodzimych użytkowników języka. Na zasadzie analogii z językiem rosyjskim konstrukcje składniowe utrwalają się w świadomości jako norma. Wpływ wywiera zapewne zarówno język używany w rodzinie i przez otoczenie, jak też środki masowego przekazu, w których tekstach pisanych i mówionych występuje wiele błędów językowych charakterystycznych dla wypracowań maturzystów. LITERATŪRA Bielinskienė A. 2004: Dėl jungtuko bei vartosenos dabartinėje lietuvių kalboje. – Kalbos kultūra 77, 119–123. KP S1: Kalbos patarimai. Kn. 2. Sintaksė: 1. Linksnių vartojimas. Sud. Rita Miliūnaitė, teksto aut. Vitas Labutis, Aldonas Pupkis ir Jonas Šukys. Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 2009. KP S2: Kalbos patarimai. Kn. 2. Sintaksė: 2. Įvairūs dalykai. Sud. Rita Miliūnaitė, teksto aut. Vitas Labutis ir Aldonas Pupkis. Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 2009. Piročkinas A. 1990: Administracinės kalbos kultūra, Vilnius: Mintis. Šukys J. 1998a: Lietuvių kalbos linksniai ir prielinksniai: vartosena ir normos, Kaunas: Šviesa. SOLVITA LABANAUSKIENĖ. Sintaksės klaidos Vilniaus apskrities abiturientų rašiniuose | 22 BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 Šukys J. 1998b: Taisyklingi ir klaidingi vietininkai, normų ribos. – Gimtasis žodis 4, 43– 46. Urnėžiūtė R. 2015: Mūsų mokslo ateities kalba. – Gimtoji kalba 1, 14–20. Vadovėlių rankraščių kalbos apžvalga. Prieiga internete: http://www.vlkk.lt/aktualiausios-temos/svietimas/vadoveliuaprobavimas/vadoveliu-rankrasciu-kalbos-apzvalga (žiūrėta 2016 11 02). Vaičiulytė-Semėnienė 2016: Daiktavardžio pagalba įnagininko desemantizacija. – Acta Linguistica Lithuanica 74, 9–39. Złożono 2016 12 05 Przyjęto 2017 01 20 SOLVITA LABANAUSKIENĖ Lietuvių kalbos institutas ul. P. Vileišio 5, LT-10308 Wilno [email protected]