Lietuvių bendrinės kalbos sampratos istorija (XIX amžiaus antroji pusė – XX amžiaus pradžia)

BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 JURGITA VENCKIENĖ Lietuvių kalbos institutas HISTORIA KONCEPCJI LITEWSKIEGO JĘZYKA OGÓLNEGO (DRUGA POŁOWA XIX WIEKU – POCZĄTEK XX WIEKU) 1 SŁOWA KLUCZOWE: język ogólny, pisany język ogólny, mówiony język ogólny, czystość, kodyfikacja. WSTĘP Kwestia powstania i początków litewskiego języka ogólnego (dalej – jo) była niejednokrotnie analizowana w pracach językoznawców. Giedrius Subačius omówił poglądy litewskich naukowców na historię jo – zazwyczaj jest ona wiązana z historią narodu: „na pewnym wyodrębnionym etapie rozwoju narodu (państwa) mówiono również o pewnym etapie rozwoju języka standardowego” (Subačius 2004: 89). Natomiast językoznawcy z USA i Europy Zachodniej badają rozwój języków ogólnych, opierając się na właściwościach samych języków, specyficznych cechach językowych i społecznych (Subačius 2004: 97). Einar Haugen wyróżnił cztery aspekty kształtowania się jo: wybór normy, kodyfikację formy, doskonalenie funkcji oraz akceptację społeczną (Haugen 1966: 252). Pojawienie się i rozwój języka standardowego wiążą się ze społeczeństwem, a zwłaszcza z dwoma aspektami wskazanymi przez E. Haugena: wyborem dialektu na język standardowy i akceptacją społeczną. Znaczenie społeczeństwa znacznie wcześniej podkreślał także Pranas Skardžius: jako ważną cechę pojawienia się i istnienia języka standardowego wskazał świadomość, która pojawiła się w społeczeństwie (a przynajmniej w jego części), że ma ono wspólny język, oraz jego starania, by posługiwać się tym językiem: „[język standardowy] jest w całej etnograficznej Litwie uznawany, używany lub podejmuje się starań, by go używać [tu i dalej wyróżnienie moje – J. V.] jako powszechnego środka komunikacji” (Skardžius 1927: 341). Celem tego artykułu jest, na podstawie prasy i egodokumentów, ukazanie, kiedy społeczeństwo, a przynajmniej jego część, zaczęło być świadome posiadania języka standardowego i jak go rozumiało. Arnoldas Piročkinas, który badał problemy kształtowania się litewskiego języka standardowego, o piśmiennictwie XVI–XVIII wieku pisał, że „[a]ni M. Daukšas, ani inni działacze ówczesnego litewskiego piśmiennictwa <...> nie mieli jeszcze świadomego pojmowania języka ogólnego” (Piročkinas 1990: 6, zob. także 1 Artykuł został przygotowany na podstawie referatu „Historia krystalizowania się pojęcia litewskiego języka ogólnego”, wygłoszonego na seminarium naukowym Język litewski ogólny dzisiaj: rzeczywistość, iluzja, dążenie? (2015 05 22), zorganizowanym przez Centrum Badań nad Językiem Ogólnym Instytutu Języka Litewskiego. JURGITA VENCKIENĖ. Lietuvių bendrinės kalbos sampratos istorija (druga połowa XIX wieku – początek XX wieku)|2 Piročkinas 1986: 30–31). Idea języka ogólnego BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 została wysunięta w Universitas lingvarum Litvaniae (1737), jednak później nie była rozwijana (Piročkinas 1990: 8). 2. KONCEPCJA JĘZYKA LITERACKIEGO POD KONIEC XVIII WIEKU – XIX WIEKU W ŚRODKU XVIII amžiaus pabaigoje ir XIX amžiaus pradžioje bk tapo ne vieno autoriaus mąstymo obiektów. Potrzebę języka be, która się pojawiła, oraz poglądy różnych autorów żmudzkich Daukanto, Juozapo Arnulfo Giedraičio, Antano Klemento, Kiprijono Nezabitauskio, Jurgio (Józefa Čiuldy, Simona Ambrazieja Pabrėžy, Jerzego Pliatera, Dionizego Poški, Simona Stanevičiusa i in.) na taki język, a także wysiłki zmierzające do jego stworzenia, badał G. Subačius (Subačius 1991, 58–64; Subačius 1996: 51–59; Subačius 1998 i in.). Żmudzini zaczęli zastanawiać się, jak uczynić język wspólnym (szerzej zob. Subačius 1998: 20–21), co pozwala mówić o początkach tworzenia języka literackiego, choć żaden z modeli tworzonych w omawianym okresie nie stał się językiem literackim. G. Subačius zrekonstruował następujące pojęcie języka ogólnonarodowego (bk), stworzonego lub zmierzanego do stworzenia przez autorów żmudzkich: „bk będzie wspólnym i jednakowym dla wszystkich publicznym językiem narodu” (Subačius 1998: 20– 21), choć, co podkreślano, różni autorzy odmiennie pojmowali jednakowość, powszechność, naród i język. Na przykład J. A. Pabrėža myślał o bk wyłącznie dla Żmudzinów (około 1831 roku), natomiast S. Daukantas w późnym okresie twórczości – dla Żmudzinów i Auksztotów Wielkiego Księstwa Litewskiego oraz Litwinów Prus Wschodnich (Subačius 1996: 53–54, 56). W okresie biskupstwa Motiejausa Valančiusa (1849–1875) wielu księży pisało mieszaniną gwarową, w większym lub mniejszym stopniu trzymając się swojej podstawy gwarowej, ale „starając się być również aukštaitskimi” (Jonikas 1972: 135). Sam M. Valančius, który kierował literaturą religijną i sprawował nad nią pieczę, jak się zdaje, nie pozostawił żadnych przemyśleń na temat wspólnego języka. Niemniej jednak nie należy tracić z oczu tego, że M. Valančius troszczył się o wydawanie książek dla mieszkańców wschodniej Auksztoty w ich dialekcie, ponieważ rzekomo nie rozumieli oni pism żmudzkich: w 1852 r. powierzył Juozasowi Zenevičiusowi przetłumaczenie na dialekt wschodnioauksztocki katechizmu Józapa Želvysa napisanego po polsku, a w 1865 r. zachęcał Antanasa Baranauskasa do pisania dla swoich rodaków w ich dialekcie. Ponadto Petras Jonikas wspomniał także o listach pasterskich M. Valančiusa, pisanych do wiernych w ich dialekcie (Jonikas 1987: 238). Świadczyłoby to o tym, że wspólny dla wszystkich Litwinów język M. Valančius uważał jeszcze za niemożliwy. JURGITA VENCKIENĖ. Lietuvių bendrinės kalbos sampratos istorija (Druga połowa XIX wieku – początek XX wieku)|3 BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 3. POJĘCIE JĘZYKA LITERACKIEGO W DRUGIEJ POŁOWIE XIX WIEKU Zainteresowanie kwestią języka literackiego nasiliło się w drugiej połowie XIX wieku. W ówczesnych egodokumentach i prasie jest wiele rozważań o bk, dyskusji na temat różnych kwestii ujednolicania języka. 3.1. Rašomoji bendrinė kalba Badacze języków ogólnych są zgodni, że najpierw pojawia się i standaryzuje język pisany; (apie tai plačiau žr. Subačius 2001: 127). Ne išimtis ir lietuvių bk – aptariamojo laikotarpio początkowo rozumiano go wyłącznie jako język pisany. Język ogólny, przede wszystkim na potrzeby nauczania, był potrzebny A. Baranauskasowi, który w 1870 r. został wyznaczony do wykładania homiletyki – teorii i praktyki głoszenia kazań w języku litewskim w Żmudzkim (Telšiai) seminarium duchownym w Kownie (Stakauskas 2003: 71). A. Baranauskasowi zależało na stworzeniu modelu wspólnego języka pisanego (tzw. raszyby), 1875 10 04 (16): 6): natomiast język mówiony w jego projekcie pozostał dialektalny (Baranauskas ti. Struktura pisanego języka ogólnego A. Baranauskasa (dalej – rbk) była zbliżona do dialektu południowych zachodnich Auksztotów (szerzej zob. Jonikas 1937: 50; Zinkevičius 1986: 78), jednak w piśmie próbowano zakodować także cechy innych dialektów. Model rbk A. Baranauskasa, choć był popularny wśród katolickiego duchowieństwa, a w kancelarii biskupa żmudzkiego używano go do 1908 r., nie rozwinął się w bk, podobnie jak 2 projekty autorów żmudzkich na początku XIX wieku. Ideę rbk kodującego cechy dialektalne rozwijał także Kazimieras Jaunius, który również (od 1885 r.) wykładał język litewski w Żmudzkim seminarium duchownym w Kownie (Sabaliauskas 1979: 172). Podkreślił on (Jaunius [1880–1892]: 6), że tarsninė tuviu raszyba negali veizdėti į rmes tos paczios kad didelė dalis mūsų žemaiczių tůs paczius žodžius kur „uo“ isztaria kaip viena litara „u“ tai mokslo vyrai nurodė tůdvi litari suvienyti į kruvą ir raszyti szeip: lůma, lůkis, lůszas, klůnas, szlůti, plůsztas ir kitus tam panaszius žodžius, kaip skaitytojai gana yra įsitėmyję „Apžvalgoje“ ką ir ant toliaus 3 més į vietą .. 2 Szerzej zob. Venckienė 2014. 3 „dźwiękowa, fonetyczna” (LKŽe). JURGITA VENCKIENĖ. Lietuvių bendrinės kalbos sampratos istorija (druga połowa XIX wieku – początek XX wieku)|4 Teorię harmonizacji dialektów stworzoną BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 przez A. Baranowskiego i K. Jauniusa przynajmniej częściowo próbowano stosować także w Žemaičių ir Lietuvos Apžvalgoje (1889–1896), Žemaičių dvasinės seminarijos auklėtinių periodyku wydawanym przez Pranciškusa Urbonavičiusa i Kazimierasa Pakalniškisa. P. Urbonavičius (1895: 3) rašė: „uo” będziemy zapisywać wyłącznie jako „ů”. Idea harmonizacji dialektów w języku pisanym wydawała się atrakcyjna także Jonowi Basanavičiusowi (1899: 9): Musimy zreformůti naszą grafikę w taki sposób, aby stała się ona kainà, uniwersalna do wyrażania – o ile to 4 możliwe – wszystkich naszych dialektów, tak aby słowa wyrażone znakami naszej ortografii mogły czytać po swojemu ludzie posługujący się różnymi dialektami litewskimi. Swoje propozycje dotyczące sposobu kodowania cech dialektów w języku standardowym, sposobu odzwierciedlania w piśmie odmiennie wymawianych głosek (wspólna wymowa również nie wydawała się J. Basanavičiusowi potrzebna), przedstawił w wydanej w 1899 r. książce Prie historijos musun rašybos, a następnie uzupełnił je w wydanym w 1902 r. zbiorze pieśni z Ožkabalių. 5 Na przykład afrykatę [dż] J. Basanavičius proponował oznaczać literą diakrytyczną <d>, którą „[ż]mudzini będą wymawiać w środku wyrazu jak zwykłe d” (Basanavičius 1899: 12); [cz] oznaczał znakiem diakrytycznym <ţ> – „Na Żmudzi, gdzie [cz] jeszcze nie zmiękło, tę ţ należy wymawiać jak zwykłe t” (Basanavičius 1899: 13) 6 . A zatem w ostatnich dziesięcioleciach XIX wieku, a nawet później, części twórców i użytkowników języka ogólnolitewskiego potrzebny i właściwy wydawał się ogólnolitewski język pisany, który kodowałby cechy różnych gwar; nie chciano ujednolicać wymowy. 4 Kainas „wspólny” (LKŽe). 5 Projekt języka ogólnolitewskiego J. Basanavičiusa powinien był być inteligencji znany już wcześniej, z jego Pieśni z Ożkaboli (1884) i Drobiazgów etnologicznych (1893). 6 Z powodu swoistej teorii ogólnolitewskiego języka pisanego J. Basanavičius nie został zaproszony na redaktora „Varpas” (1889–1905) – wydawcy gazety obawiali się, że zacząłby stosować ją w tym piśmie (zob. [Bagdonas] 1937 01 11: [I]). To pokazuje, że wydawcy prasy periodycznej czuli, iż ich model języka ogólnolitewskiego jest wciąż bardzo nieustabilizowany. JURGITA VENCKIENĖ. Lietuvių bendrinės kalbos sampratos istorija (druga połowa XIX wieku – początek XX wieku)|5 BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 3.2. Wybór podstawy dialektalnej języka ogólnego i jego utrwalenie w latach osiemdziesiątych XIX wieku Wydawcy litewskiej prasy periodycznej obrali inną drogę niż zwolennicy teorii uzgadniania dialektów rbk. Począwszy od Aušry (1883–1886), której wydawcy postanowili oprzeć się na gramatykach języka litewskiego Augusta Schleichera (1856) i Friedricha Kuršaitisa (1876), podstawą języka prasy periodycznej wybrano dialekt zachodnioaukštaitijski Litwinów Wielkiego Księstwa Litewskiego (dalej – DL) i Prus Wschodnich (dalej – RP). Decyzję o oparciu się na jednym dialekcie uzasadniał również w 1893 r. w Varpe Jonas Jablonskis: „w swoim piśmie nigdy nie zdołamy uwzględnić wszystkich naszych dialektów” (Jablonskis 1893: 5). Dla utrwalenia powstania języka ogólnego bardzo ważna jest świadoma percepcja społeczna, że posiada ona taki język. W ostatnich dziesięcioleciach XIX wieku, gdy zaczęła ukazywać się nielegalna prasa litewskojęzyczna, społeczeństwo, a dokładniej jego bardziej wykształcona część, zaczęło uświadamiać sobie, że wybrano podstawę dialektalną języka ogólnego, i opowiedziało się za posiadaniem języka ogólnego. W trzecim roku 7 wydawania Aušry, w grudniu 1885 r., Serafinas Laurynas Kušeliauskas pisał do księdza Aleksandrasa Burbasa o języku ogólnym: „pisząc dla Litwinów i Żmudzinów, trzeba dostosowywać się do języka ogólnego” (Kušeliauskas 1923: 12). Wkrótce bk odnotowali Antanas Vytartas (1887, język rašliaviški, zob. dalej, rozdz. 3.4), Juozas Tumas-Vaižgantas (1888, język pisany, zob. dalej, rozdz. 3.3), Jonas Mačiulis-Maironis (1891, zob. dalej, rozdz. 3.4), Mečislovas DavainisSilvestraitis (1891: 70, język literacki), Antanas Milukas (1892: 27, dialekt rašliaviški), J. Jablonskis (1893, język piśmiennictwa, zob. dalej, rozdz. 3.3), Vincas Pietaris (1894: 87, język literacki) i inni (szerzej zob. Venckienė 2007: 27–30). A zatem w ostatnich dziesięcioleciach XIX wieku inteligencja zaczęła rozumieć, że posiada język ogólny, przede wszystkim pisany. Był to wzorcowy, godny naśladowania model języka. 3.3. Mówiony język ogólny Niemal w tym samym czasie, gdy odnotowuje się istnienie rbk, inteligencja zaczyna także poruszać kwestię mówionego języka ogólnego (dalej – šbk). Niejednokrotnie wspominany przez badaczy J. Tumas-Vaižgantas, który od 1888 roku „stykając się z inteligentami, zaczął mówić językiem pisanym” (Jonikas 1987: 352). W 1891 roku šbk odnotował J. Mačiulis-Maironis: „Z dialektów wybrano 8 kowieński, który jest najpiękniejszy i którym już mówi większość” (Mačiulis-Maironis 1891: 181). A zatem wraz z początkiem ostatniej dekady XIX wieku przynajmniej wykształceni mówcy nie tylko uświadamiali sobie istnienie wspólnego języka pisanego, lecz zaczęli także orientować na niego język mówiony. 7 Abelnas „powszechny, cały, ogólny“ (LKŽe). 8 Cytat pochodzi z książki J. Mačiulisa-Maironisa Apsakymai apie Lietuvos praeiga, wydanej w 1891 r. Na stronie tytułowej książki podano, że została napisana w 1886 r., zatem o ukształtowanym języku literackim autor mógł pisać nie w 1891 r., lecz także wcześniej. JURGITA VENCKIENĖ. Lietuvių bendrinės kalbos sampratos istorija (Druga połowa XIX wieku – początek XX wieku)|6 Wkrótce, w 1893 roku, J. Jablonskis również akcentował BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 posługiwanie się językiem literackim, wspominając, że będzie on przeznaczony już nie tylko dla inteligencji, lecz dla wszystkich użytkowników języka (Jablonskis 1893: 9): jeśli obecny język piśmiennictwa będzie się coraz bardziej rozwijał i doskonalił, nie zmieniając się dialektalnie (= w swoich formach), to czy prędzej, czy później nie będziemy chcieli, aby wszyscy, Aukštaitowie czy Żmudzini, umieli mówić i wymawiać tak, jak będą mówić pierwsi ludzie Litwy, inteligenci, będziemy chcieli w naszej Litwie słyszeć, jak wszyscy jednakowo wymawiają i mówią. Lietuviška gramatikėlė Petrasa Avižonisa (1898), między innymi, była przeznaczona do nauki także języka literackiego – autor wskazał, że znaki akcentu dla Żmudzinów i wschodnich Aukštaitów pokazują, jak wymawiać formy języka piśmiennictwa (Avižonis 1898: 1). A zatem w ostatnich dziesięcioleciach XIX wieku inteligencja zaczyna uświadamiać sobie, że ma język literacki oparty na jednym dialekcie (kaunaskim, zamunskim), i zaczyna oraz stara się nim posługiwać. Dąży się do tego, aby został on przyjęty także przez inne warstwy społeczne. 3.4. Wymagania wobec języka literackiego. Czystość Z prasy i egodokumentów wynika, że gdy tylko uświadomiono sobie posiadany język piśmienny, zaczęto stawiać mu wymóg czystości. Czystości języka wymagała redakcja „Aušry” (1883–1886). W odpowiedzi redakcji poświęconej Petrasowi Arminasowi-Trupinėlisowi, zamieszczonej w piątym numerze, napisano: „Miklink tik ir vartok griną kalbą“ ([Aušros redakcija] 1883: 151). Później wspomniał o tym również Jonas Šliūpas: „Kad atkelti ir atlaikyti grinąją kalbą, reiki, kad visi rasztininkai pasistengtu grinai ir graźiai rasziti“ (Šliūpas 1884: 147). P. Jonikas wspomniał, że w „Aušrze” kryterium czystości 9 stosowano nie tylko do leksyki, lecz także do innych poziomów języka (Jonikas 1987: 310), na przykład w wyrazach obcego pochodzenia starano się oznaczać [f] jako <p> [p] (grapas ‘hrabia’ A6 1883: 156, pamiliją A2 1886: 59), [ch] – jako <k> [k] (kolerôs ‘cholery’ gen. sg. A5 1883: 140). W pierwszym numerze gazety „Šviesa” (1887–1888, 1890), wydanym w 1887 r., prawdopodobnie Antanas Vytartas napisał: „Kalba musu laikraszczio bus vartojama raszliaviszka gryna, pridedant kur ne kur kitą 10 žodį dēl pareiszkimo“ (Vytartas 1887: 3). O czystości języka wspominał również Vincas Kudirka. Warto tu przytoczyć także spostrzeżenie Jonasa Palionisa, że aušrininkai, tworząc ze względów oczyszczania 9 języka litewskości, prawda, „czasami i bardzo kiepskie” (Palionis 2014: 14–19). naujadarus germanizmams, slavizmams ir tam tikriems tarptautiniams žodžiams pakeisti, svarbiausia buvo 10 Artykuł „Įžanga” (s. 1–3) podpisany jest przez Ernesta Weyera, jednak według J. Tumo-Vaižgantasa „Czujesz tutaj pracę księdza” – prawdopodobnie myślano o redaktorze A. Vytarcie. A. Vytartą za autora artykułu uważała także Vanda Zaborskaitė, przypuszczając, że mógł się do tego przyczynić również Jonas Mačiulis-Maironis (Tumas-Vaižgantas 1924: 10; Zaborskaitė 1987: 62). JURGITA VENCKIENĖ. Lietuvių bendrinės kalbos sampratos istorija (druga połowa XIX wieku – początek XX wieku)|7 pisząc w imieniu wydawców „Ūkininkasa” BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 (1890–1905), gazety przeznaczonej dla mniej wykształconych czytelników (Kudirka 1890: 1–2): Tu może utrudnić zrozumienie używanie czystego języka litewskiego. <...> Jednakże, jeżeli na początku trudny byłby czysty język litewski, to szybko można się z nim oswoić. <...> Dlategoż nie martwcie się, czytelnicy, jeżeli 1. Nr. „Ukinįko“ byłoby jakby zbyt trudno czytać! dalej będzie łatwiej. W tym samym roku w „Przeglądzie Żmudzkim i Litewskim” zachęcano do zwrócenia uwagi na leksykę napisów nagrobnych ([Pakalniškis] Zuikis 1890: 117): Po co używać słów z obcego języka, skoro mamy „takie same w swoim języku.“ Czy zamiast „źonkos“ albo szwagierki nie byłoby piękniej napisać litewskich słów „moters“ i „pati“? Wymóg czystości, obok właściwej pisowni, podnosił w 1891 r. także J. Mačiulis-Maironis (1891: 182): „nie wystarczy pisać byle jak, lecz wymaga się już od pisarza znajomości naukowej pisowni i czystości języka“. O konieczności unikania dialektyzmów pisał w 1892 r. także A. Milukas w recenzji Vaikų kningelės (1892: 27): Wydawca najwyraźniej nie zadał sobie zbyt wiele trudu, wydając tę książeczkę: niby przełożył ją z żmudzkiego na obecny dialekt literacki (gwarę), jednak czy to z pośpiechu, czy z niewiedzy o wszystkich właściwościach obu gwar, nafaszerował ją wieloma wyrażeniami i formami nieużywanymi we współczesnym dialekcie literackim. Czysto litewskiego języka literackiego wymagał także Aleksandras Dambrauskas (Adomas Jakštas) w 1898 r. (zob. dalej, podrozdz. 3.6). Kwestia czystości języka literackiego była rozpatrywana także w korespondencji prywatnej: w 1885 roku wymóg ten podnosił S. L. Kušeliauskas (1923: 112–113): „Trzeba, aby język był naprawdę czysty i aby wszyscy ten język rozumieli.“ Vadinasi, suvokdama turimą bk, nors dar net nesant kodifikuojamo veikalo, ją vartojanti Część społeczeństwa nie tolerowała już nielitewskości, dlatego aktualne stało się kryterium czystości języka literackiego. On laikytinas seniausiu, pirmiausia iškeltu bk reikalavimu, nors dabar nebėra svarbiausias (plg. Girdenis, Pupkis 1970: 65–67). 3.5. Terytorium użycia W omawianym okresie rozważano także terytorium użycia języka literackiego. Jak już wspomniano, pod koniec 1885 r. S. L. Kušeliauskas pisał, że język literacki jest wspólny Litwinom (tj. Auksztotom) i JURGITA VENCKIENĖ. Lietuvių bendrinės kalbos sampratos istorija (druga połowa XIX wieku – początek XX wieku)|8 Żmudzinom (zob. rozdz. 3.2). Nie minęła nawet BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 dekada, gdy w 1893 r. Jonas Spudulis wyznaczał już szersze granice użycia języka literackiego (rasztkalbēs) – miał on być wspólny Litwinom z Litwy należącej do Rosji i Litwinom z Prus: „trzeba jeszcze dążyć do tego, aby w piśmie panowała jedność między Prusami a nami” (Spudulis 1893 11 26: 3v). Po kolejnych pięciu latach, w 1898 r., A. Dambrauskas podkreślił, że język literacki (rašliaviška kalba) jest wspólny wszystkim Litwinom, niezależnie od miejsca ich zamieszkania: posługują się nim nie tylko na Litwie etnograficznej Litwini wszystkich dialektów, lecz także w Europie i w Stanach Zjednoczonych (Dambrauskas 1898: 2–3): Dziś <...> Żmudzin czy Auksztota, Dzuk czy Kaps, Zanawykas czy Guogas – wszyscy uświadamiają sobie, że są Litwinami, wszyscy jednakowo dążą do pisania, wyrzekając się swoich gwarowych właściwości językowych <...> W ten sposób stopniowo wypracował się i ukształtował jeden litewski język piśmienny, którym teraz posługują się niemal wszyscy lepsi piśmiennicy naszych czasów, niezależnie od tego, gdzie mieszkają – w Europie czy w Ameryce. Tym samym w ostatnich dziesięcioleciach XIX wieku rozszerza się pojęcie terytorium używania języka literackiego: język literacki rozumiany jest jako język wszystkich terytoriów litewskojęzycznych, używany także przez Litwinów mieszkających w innych krajach. 3.6. Rozszerzenie funkcji Funkcje języka literackiego, które pojawiły się w warunkach zakazu druku, nie mogły swobodnie się rozwijać; nie mógł on być używany w urzędach państwowych ani w szkołach. W 1898 r. A. Dambrauskas, rozwijając świadectwa J. Tumo-Vaižgantasa i J. Mačiulisa-Maironisa o staraniach inteligencji, by mówić językiem literackim, nawoływał do rozszerzenia zakresu jego używania – powinien on być używany nie tylko do wzajemnego porozumiewania się inteligencji, lecz także w kościele (Dambrauskas 1898: 4): o wiele lepiej byłoby, gdyby każdy litewski ksiądz, nauczywszy się dobrze jednego czysto litewskiego języka piśmiennego, w tym języku wszędzie głosił słowo Boże, zupełnie nie troszcząc się o zachowanie właściwości miejscowej gwary. <...> I niech nikt nie myśli, jakobyśmy głosili tu jakąś kacerstwo. <...> W sprawach kościelnych, o ile wiemy, wszędzie panuje nie gwara, lecz język piśmienny. których, jak się zdaje, nie ograniczały wymagania władz – inskrypcje nagrobne. W Atkreiptas dėmesys ir į dar vieną, labai asmenišką ir kartu viešą kalbos vartojimo sritį, prasie odnotowano, że większość osób, które pisały inskrypcje, znała gramatykę (Turauskas 1901: 15): lietuvių antkapių užrašų rašoma lenkiškai, raginama juos rašyti lietuviškai, siūloma, kad tokius JURGITA VENCKIENĖ. Lietuvių bendrinės kalbos sampratos istorija (druga połowa XIX wieku – początek XX wieku)|9 Żmudzini, sami zawsze napiszcie kowalowi na kartce, jakie BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 słowa mają być wyryte na krzyżu <...> Jeśli sami nie umiecie dobrze i gramatycznie ułożyć słów, to poproście kogoś, kto dobrze zna gramatykę żmudzką, aby ułożył napis. Tak więc część społeczeństwa posługująca się językiem literackim w komunikacji wzajemnej zaczęła dbać o jego rozpowszechnianie także w innych dziedzinach użycia, w których było to możliwe, przede wszystkim – w kościele. Zwrócono uwagę również na język inskrypcji nagrobnych. 3.7. Potrzeba kodyfikacji języka literackiego W ostatnich dziesięcioleciach XIX wieku pojawiła się potrzeba kodyfikacji języka literackiego. V. Kudirka już w 1889 r. pisał w czasopiśmie „Varpas” (Kudirka 1889: 105): Dzisiaj każdy, kto pisze, pracuje nad gramatyką dla siebie i każdy pisze po swojemu – inaczej być nie może, dopóki nie będziemy mieli krótkiej, jasnej gramatyki, która odpowiadałaby wprost, bez żadnego wahania, na ważniejsze kwestie językowe. Redaktor „Varpo” Juozas Adomaitis-Šernas w 1890 r. zaznaczył, że gramatyka jest potrzebna do ujednolicenia norm ortograficznych: „Aby mogła powstać i po powstaniu utrzymać się jednolita pisownia, potrzebna jest także jedna podstawa, jeden podręcznik, z którego wszyscy mogliby nauczyć się tej pisowni” (Adomaitis-Šernas 1890: 65). Odczuwając potrzebę ustalenia norm ortograficznych, około 1890 r. działacze „Varpasa” podjęli inicjatywę: powielili hektografem opracowany przez V. Kudirkę zbiór zasad ortograficznych Filary pisowni (Jonikas 1987: 326). Redaktor „Žemaičių ir Lietuvos Apžvalgos” P. Urbonavičius w 1895 r. poruszył kwestię gramatyki: „wtedy doczekamy się jednolitej pisowni, kiedy przewodnicy naszej literatury (profesorowie) wyrzekną się lenistwa i wydadzą dobre gramatyki” (Urbonavičius 1895: 3). W 1897 r. do napisania gramatyki zachęcał współpracownik „Tėvynės Sargas” Pranciškus Gaigalas: „Ze wszystkich sił musimy się troszczyć i pracować, aby wznieść naszej mowie i pisowni tamy, żebyśmy, pisząc, nie błądzili” (Gaigalas 1897: 18). Wciąż nie mając odpowiedniej gramatyki języka litewskiego, redakcja „Varpasa” szukała rozwiązania: na początku 1898 r. proponowała przetłumaczenie gramatyki Juliusa Schiekoppa (1879–1881), później zalecała opierać się na Lietuviška gramatikėlė P. Avižonisa, w której przedstawiono model pisowni „Varpasa” ([Varpo redakcija] 1899: 37):