Lietuvių bendrinės kalbos sampratos istorija (XIX amžiaus antroji pusė – XX amžiaus pradžia)

JURGITA VENCKIENĖ Instytut Języka Litewskiego HISTORIA KONCEPCJI LITEWSKIEGO JĘZYKA STANDARDOWEGO (DRUGA POŁOWA XIX WIEKU – POCZĄTEK XX WIEKU)1 SŁOWA KLUCZOWE: język standardowy, pisany język standardowy, mówiony język standardowy, czystość, kodyfikacja. WPROWADZENIE Kwestia powstania i początków litewskiego języka standardowego (dalej – js) była niejednokrotnie omawiana w pracach językoznawców. Giedrius Subačius przedstawił poglądy litewskich uczonych na historię js – zazwyczaj wiąże się ją z historią narodu: „na pewnym wyodrębnionym etapie rozwoju narodu (państwa) mówiono także o określonym stadium rozwoju języka standardowego” (Subačius 2004: 89). Natomiast językoznawcy z USA i Europy Zachodniej badają rozwój języków standardowych, opierając się na cechach samych języków oraz na ich swoistych właściwościach językowych i społecznych (Subačius 2004: 97). Einar Haugen wyróżnił cztery aspekty kształtowania się js: wybór normy, kodyfikację formy, doskonalenie funkcji oraz akceptację społeczną (Haugen 1966: 252). Powstanie i rozwój js wiążą się ze społeczeństwem, a zwłaszcza z dwoma aspektami wskazanymi przez E. Haugena: wyborem dialektu na js oraz akceptacją społeczną. Znaczenie społeczeństwa podkreślał znacznie wcześniej także Pranas Skardžius: jako ważną cechę powstania i istnienia js wskazywał pojawienie się w społeczeństwie (lub przynajmniej w jego części) świadomości, że posługuje się ono wspólnym językiem, oraz jego starania, by używać tego języka: „[js] jest w całej etnograficznej Litwie uznawany, używany lub podejmowane są starania, by go używać jako powszechnego środka komunikacji” (Skardžius 1927: 341). Celem niniejszego artykułu jest pokazanie na podstawie prasy i egodokumentów, kiedy społeczeństwo lub przynajmniej jego część zaczęło uświadamiać sobie, że posiada js, oraz jak go rozumiało. Arnoldas Piročkinas, omawiając problemy kształtowania się litewskiego js, pisał o piśmiennictwie XVI–XVIII wieku, że „[t]ak M. Daukšai, jak i innym ówczesnym twórcom litewskiego piśmiennictwa <...> nie zrodziła się jeszcze świadoma koncepcja języka standardowego” (Piročkinas 1990: 6, zob. także 1 Artykuł powstał na podstawie referatu „Historia krystalizacji koncepcji litewskiego języka standardowego”, wygłoszonego podczas seminarium naukowego Litewski język standardowy dzisiaj: rzeczywistość, iluzja, cel? (2015 05 22), zorganizowanego przez Centrum Badań nad Językiem Standardowym Instytutu Języka Litewskiego. BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 JURGITA VENCKIENĖ. Lietuvių bendrinės kalbos sampratos istorija (XIX amžiaus antroji pusė – XX amžiaus pradžia) | 2 Piročkinas 1986: 30–31). Bendrinės kalbos idėja buvo iškelta Universitas linguarum Lithuaniae (1737), tačiau toliau ji nebuvo plėtota (Piročkinas 1990: 8). 2. POJĘCIE JĘZYKA OGÓLNEGO POD KONIEC XVIII WIEKU – W POŁOWIE XIX WIEKU Pod koniec XVIII wieku i na początku XIX wieku język ogólny stał się przedmiotem refleksji niejednego autora. Potrzebę powstającego języka ogólnego, poglądy różnych autorów żmudzkich (Juozapa Čiuldasa, Simona Daukantasa, Juozapasa Arnulfa Giedraitisa, Antanasa Klementasa, Kiprijonasa Nezabitauskisa, Jurgisa Ambraziejaus Pabrėžy, Jurgisa Platerisa, Dionizasa Poški, Simona Stanevičiusa i in.) na taki język oraz wysiłki zmierzające do jego stworzenia badał G. Subačius (Subačius 1991, 58–64; Subačius 1996: 51–59; Subačius 1998 i in.). Żmudzini zaczęli zastanawiać się, jak uczynić język wspólnym (szerzej zob. Subačius 1998: 20–21), co pozwala mówić o początkach tworzenia języka ogólnego, choć żaden z modeli opracowywanych w omawianym okresie nie stał się językiem ogólnym. G. Subačius zrekonstruował następujące pojmowanie języka ogólnego tworzonego lub zamierzonego przez autorów żmudzkich: „język ogólny będzie wspólnym i jednakowym dla wszystkich publicznym językiem narodu” (Subačius 1998: 20–21), przy czym podkreśla się, że jednakowość, powszechność, naród, język były odmiennie rozumiane przez różnych autorów. Na przykład J. A. Pabrėža myślał o języku ogólnym przeznaczonym wyłącznie dla Żmudzinów (około 1831 roku), a S. Daukantas w późnym okresie twórczości – dla Żmudzinów i Auksztotów Litwy Wielkiej oraz Litwinów Prus Wschodnich (Subačius 1996: 53–54, 56). Motiejaus Valančiaus vyskupavimo laikotarpiu (1849–1875) daugelis kunigų rašė tarminiu mišiniu, daugiau ar mažiau laikydamiesi savo tarminio pagrindo, bet „stengdamiesi būti ir aukštaitiški“ (Jonikas 1972: 135). Paties M. Valančiaus, vadovavusio tikybinei literatūrai, ją prižiūrėjusio, minčių apie bendrą kalbą, regis, nėra išlikusių. Vis dėlto iš akių neišleistina tai, kad M. Valančius rūpinosi rytų aukštaičiams knygas leisti jų tarme, nes jiems esą nesuprantami žemaitiški raštai: 1852 m. pavedęs Juozui Zenevičiui į rytų aukštaičių tarmę išversti Juozapo Želvio lenkiškai parašytą katekizmą, 1865 m. raginęs Antaną Baranauską rašyti kraštiečiams jų tarme. Be to, Petras Jonikas yra užsiminęs ir apie M. Valančiaus ganytojinius laiškus, rašytus tikintiesiems jų tarme (Jonikas 1987: 238). Tai liudytų, kad bendra visiems lietuviams kalba M. Valančiui dar atrodė neįmanoma. BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351–7204 JURGITA VENCKIENĖ. Lietuvių bendrinės kalbos sampratos istorija (XIX amžiaus antroji pusė – XX amžiaus pradžia) | 3 3. POJĘCIE JĘZYKA OGÓLNEGO W DRUGIEJ POŁOWIE XIX WIEKU Zainteresowanie kwestią języka ogólnego nasiliło się w drugiej połowie XIX wieku. W ówczesnych egodokumentach i prasie nie brakowało rozważań o języku ogólnym ani dyskusji na różne tematy związane z ujednolicaniem języka. 3.1. Pisany język ogólny Badacze języków ogólnych są zgodni, że najpierw powstaje i podlega standaryzacji język pisany (szerzej na ten temat zob. Subačius 2001: 127). Litewski język ogólny nie stanowi wyjątku – na początku omawianego okresu pojmowano go wyłącznie jako język pisany. Język ogólny był potrzebny A. Baranauskasowi przede wszystkim do celów dydaktycznych. W 1870 r. został on mianowany wykładowcą homiletyki – teorii i praktyki głoszenia kazań w języku litewskim – w Żmudzkim (Telszańskim) Seminarium Duchownym w Kownie (Stakauskas 2003: 71). A. Baranauskasowi zależało na stworzeniu modelu wspólnego języka pisanego (tzw. ortografii), natomiast w jego projekcie język mówiony pozostał dialektalny (Baranauskas 1875 10 04 (16): 6): potrzebna jest całej Litwie jednakowa ortografia. Przy pisaniu, stosownie do wymowy, należałoby wprowadzić tyle zasad ortograficznych i gramatycznych, ile jest dialektów. Potrzebna jest jednak jedna gramatyka, jedna ortografia, a zarazem wskazówka, jak Litwini mają wymawiać te litery (litery) w każdym dialekcie. Struktura pisanego języka ogólnego A. Baranauskasa (dalej – pisanego języka ogólnego) była zbliżona do dialektu południowo-zachodnich Auksztotów (szerzej zob. Jonikas 1937: 50; Zinkevičius 1986: 78), jednak w piśmie próbowano zakodować także cechy innych dialektów. Model pisanego języka ogólnego A. Baranauskasa, choć cieszył się popularnością wśród katolickiego duchowieństwa, a w kancelarii biskupa żmudzkiego był używany do 1908 r.2, nie rozwinął się w język ogólny, podobnie jak projekty autorów żmudzkich z początku XIX wieku. Ideę pisanego języka ogólnego kodującego cechy dialektalne rozwijał także Kazimieras Jaunius, który również (od 1885 r.) wykładał język litewski w Żmudzkim Seminarium Duchownym w Kownie (Sabaliauskas 1979: 172). Podkreślał on (Jaunius [1880–1892]: 6), że ortografia fonetyczna3 nie nadaje się do zapisu całej Litwy: ogólnolitewska ortografia nie może opierać się na wymowie każdego dialektu i nie uwzględniać innych słów tego samego pochodzenia ani innych dialektów tego samego języka litewskiego.. 2 Plačiau žr. Venckienė 2014. 3 „dźwiękowa, fonetyczna” (LKŽė). BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351–7204 JURGITA VENCKIENĖ. Lietuvių bendrinės kalbos sampratos istorija (XIX amžiaus antroji pusė – XX amžiaus pradžia) | 4 Teorię uzgadniania gwar opracowaną przez A. Baranauskasa i K. Jauniusa próbowano przynajmniej częściowo stosować także w Žemaičių ir Lietuvos Apžvalgoje (1889–1896), periodyku wydawanym przez wychowanków Żmudzkiego Seminarium Duchownego, Pranciškusa Urbonavičiusa i Kazimierasa Pakalniškisa. P. Urbonavičius (1895: 3) pisał: że duża część naszych Żmudzinów te same słowa, w których „uo” wymawia się jako jedną literę „u”, dlatego uczeni zalecili połączyć te dwie litery i zapisywać tak: lūma, lūkis, lūsas, klūnas, slūti, plūztas i inne podobne słowa, jak czytelnicy dość dobrze zapamiętali z „Apžvalgi”, a także odtąd zamiast „uo” będziemy używać tylko „ū”. Tarmių derinimo rašomojoje kalboje idėja atrodė patraukli ir Jonui Basanavičiui (1899: 9): Musimy zreformować naszą grafikę w taki sposób, aby stała się tania4, uniwersalna w wyrażaniu – o ile to możliwe – wszystkich naszych gwar, tak aby zapisane naszymi znakami pisma słowa mogli odczytywać po swojemu ludzie posługujący się najróżniejszymi dialektami litewskimi. Swoje propozycje dotyczące tego, jak kodować cechy gwar w języku piśmiennym i jak w piśmie oddawać różnie wymawiane głoski (J. Basanavičius również nie uważał wspólnej wymowy za potrzebną), przedstawił w wydanej w 1899 r. książce Prie istorijos mūsų rašybos, a następnie uzupełnił ją w wydaniu Ožkabalų dainų z 1902 r.5 Na przykład afrykatę [dž] J. Basanavičius proponował oznaczać literą diakrytyczną <đ>, którą „[Ż]mudzini będą musieli w środku wyrazu wymawiać jak zwykłe d” (Basanavičius 1899: 12); [č] oznaczać znakiem diakrytycznym <ț> – „na Żmudzi, gdzie [t] nie uległo jeszcze zmiękczeniu, tę literę t należy wymawiać jak zwykłe t” (Basanavičius 1899: 13).6 A zatem w ostatnich dziesięcioleciach XIX wieku, a nawet później, część twórców i użytkowników języka piśmiennego uważała za potrzebny i odpowiedni język piśmienny oparty na gwarach, który kodowałby cechy różnych gwar; nie zamierzano ujednolicać wymowy. 4 Kainas „wspólny” (LKŽė). 5Projekt języka piśmiennego J. Basanavičiusa musiał być inteligencji znany już wcześniej z jego Ožkabalų dainų (1884) oraz Etnologiškų smulkmenų (1893). 6 Dėl savitos rbk teorijos J. Basanavičius nebuvo pakviestas tapti Varpo (1889–1905) redaktoriumi – laikraščio leidėjai prisibijojo, kad jis neimtų jos taikyti šiame leidinyje (žr. [Bagdonas] 1937 01 11: [1]). Tai rodo, kad periodinės spaudos leidėjai jautė savo bk modelį dar esant labai netvirtą. BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351–7204 JURGITA VENCKIENĖ. Lietuvių bendrinės kalbos sampratos istorija (XIX amžiaus antroji pusė – XX amžiaus pradžia) | 5 3.2. Wybór podstawy dialektalnej języka standardowego i utrwalanie języka standardowego w latach osiemdziesiątych XIX wieku Wydawcy litewskiej prasy periodycznej obrali inną drogę niż zwolennicy teorii standardowego języka pisanego opartego na uzgadnianiu dialektów. Począwszy od Aušros (1883–1886), której wydawcy postanowili oprzeć się na gramatykach języka litewskiego Augusta Schleichera (1856) i Friedricha Kuršaitisa (1876), za podstawę języka prasy periodycznej wybrano zachodnioaukštaitski dialekt Litwinów z Wielkiej Litwy (dalej – DL) i Prus Wschodnich (dalej – RP). Decyzję o oparciu się na jednym dialekcie uzasadniał w 1893 r. także Jonas Jablonskis w Varpe: „w naszej pisowni nigdy nie zdołamy uwzględnić wszystkich naszych dialektów” (Jablonskis 1893: 5). Dla utrwalenia pojawienia się języka standardowego bardzo ważne jest świadome przekonanie społeczeństwa, że posiada ono taki język. W ostatnich dziesięcioleciach XIX wieku, gdy zaczęła ukazywać się nielegalna prasa litewskojęzyczna, społeczeństwo, a dokładniej jego bardziej wykształcona część, zaczęło zdawać sobie sprawę, że wybrano dialektalną podstawę języka standardowego, i uznało, że posiada język standardowy. W trzecim roku wydawania Aušros, w grudniu 1885 r., Serafinas Laurynas Kušeliauskas pisał do księdza Aleksandrasa Burbasa o kalbą abelną7: „pisząc dla Litwinów i Żmudzinów, trzeba stosować się do języka ogólnego” (Kušeliauskas 1923: 12). Wkrótce język standardowy odnotowali Antanas Vytartas (1887, rašliaviška kalba, zob. niżej, sekcja 3.4), Juozas Tumas-Vaižgantas (1888, rašomoji kalba, zob. niżej, sekcja 3.3), Jonas Mačiulis-Maironis (1891, zob. niżej, sekcja 3.4), Mečislovas Davainis-Silvestraitis (1891: 70, literariška kalba), Antanas Milukas (1892: 27, rašliaviškas dialektas), J. Jablonskis (1893, raštų kalba, zob. niżej, sekcja 3.3), Vincas Pietaris (1894: 87, literatūriška kalba) i inni (szerzej zob. Venckienė 2007: 27–30). A zatem w ostatnich dziesięcioleciach XIX w. inteligencja zaczęła rozumieć, że posiada język standardowy, przede wszystkim pisany. Był to wzorcowy, godny naśladowania model języka. 3.3. Mówiony język standardowy Niemal w tym samym czasie, gdy odnotowuje się istnienie standardowego języka pisanego, inteligencja zaczyna podejmować także kwestię mówionego języka standardowego (dalej – šbk). J. Tumas-Vaižgantas, wielokrotnie wspominany przez badaczy, od 1888 r. „stykając się z inteligentami, zaczął mówić językiem pisanym” (Jonikas 1987: 352). W 1891 r. mówiony język standardowy odnotował J. Mačiulis-Maironis8: „Spośród dialektów wybrano kowieński, który jest najpiękniejszy i którym już większość mówi” (Mačiulis-Maironis 1891: 181). Wynika z tego, że u progu ostatniego dziesięciolecia XIX wieku przynajmniej wykształceni użytkownicy języka nie tylko byli świadomi istnienia wspólnego języka pisanego, lecz zaczęli także dostosowywać do niego język mówiony. 7 Abelnas „powszechny, cały, wspólny” (LKŽė). 8 Cytat pochodzi z książki J. Mačiulisa-Maironisa Apsakymai apie Lietuvos praeiga, wydanej w 1891 r. Na stronie tytułowej książki podano, że została napisana w 1886 r., zatem autor mógł pisać o ukształtowanym już języku standardowym nie w 1891 r., lecz wcześniej. BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 JURGITA VENCKIENĖ. Lietuvių bendrinės kalbos sampratos istorija (XIX amžiaus antroji pusė – XX amžiaus pradžia) | 6 Wkrótce, w 1893 roku, J. Jablonskis również podkreślał potrzebę posługiwania się językiem ogólnym, wspominając, że będzie on przeznaczony już nie tylko dla inteligencji, lecz dla wszystkich użytkowników języka (Jablonskis 1893: 9): jeśli obecny język piśmiennictwa będzie się stale rozwijał i doskonalił, nie zmieniając się dialektalnie (= w swoich formach), to prędzej czy później zechcemy, aby wszyscy, zarówno Auksztoci, jak i Żmudzini, umieli mówić i wymawiać tak, jak będą mówić pionierzy Litwy, inteligenci; będziemy chcieli słyszeć, by w naszej Litwie wszyscy wymawiali i mówili jednakowo. Petro Avižonio Lietuviška gramatikėlė (1898), be kita ko, buvo skirta mokytis ir šbk – autoriaus nurodyta, kad kirčio ženklai žemaičiams ir rytų aukštaičiams rodo, kaip tarti rašomosios kalbos formas (Avižonis 1898: 1). A zatem w ostatnich dziesięcioleciach XIX wieku inteligencja zaczyna uświadamiać sobie, że ma język ogólny oparty na jednym dialekcie (kaunaskim, zaniemeńskim), i zaczyna się nim posługiwać, podejmuje takie starania. Dąży się do tego, by został on przyjęty także przez inne warstwy społeczeństwa. 3.4. Wymagania wobec języka ogólnego. Czystość Prasa i dokumenty osobiste świadczą o tym, że ledwie uświadomiono sobie istnienie języka ogólnego, zaczęto stawiać mu wymóg czystości. Kalbos grynumo reikalavo Aušros (1883–1886) redakcija. Penktajame numeryje Petrui Arminiui-Trupinėliui skirtame redakcijos atsakyme rašyta: „Miklink tik ir vartok griną kalbą“ ([Aušros redakcija] 1883: 151). Vėliau apie tai užsiminė ir Jonas Šliūpas: „Kad atkelti ir atlaikyti grinąją kalbą, reiki, kad visi raštininkai pasistengtu grinai ir gražiai rašyti“ (Šliūpas 1884: 147). P. Jonikas yra užsiminęs, kad Aušroje grynumo kriterijus taikytas ne tik leksikai9, bet ir kitiems kalbos lygmenims (Jonikas 1987: 310), pavyzdžiui, svetimos kilmės žodžių [f] stengtasi žymėti <p> [p] (grapas ‘grafas’ A6 1883: 156, pamiliją A2 1886: 59), [ch] – <k> [k] (kolerôs ‘choleros’ gen. sg. A5 1883: 140). W pierwszym numerze gazety Šviesa (1887–1888, 1890) z 1887 roku prawdopodobnie Antanas Vytartas10 napisał: „Język naszego czasopisma będzie używany jako język piśmienny czysty, dodając tu i ówdzie inne słowo dla wyrażenia myśli” (Vytartas 1887: 3). O czystości języka wspominał również Vincas Kudirka, 9 Warto wspomnieć także o spostrzeżeniu Jonasa Palionisa, że dla aušrininków, którzy w trosce o oczyszczenie języka tworzyli neologizmy zastępujące germanizmy, slawizmy i niektóre wyrazy międzynarodowe, najważniejsza była litewskość, co prawda „czasami bardzo marna” (Palionis 2014: 14–19). 10 Artykuł „Wstęp” (s. 1–3) podpisany jest przez Ernesta Wenya, jednak, jak twierdził J. Tumas-Vaižgantas, „od razu czuć tu rękę księdza” — prawdopodobnie miał na myśli redaktora A. Vytartasa. Za autora artykułu uważała A. Vytartasa również Vanda Zaborskaitė, przypuszczając, że mógł mieć w tym swój udział także Jonas Mačiulis-Maironis (Tumas-Vaižgantas 1924: 10; Zaborskaitė 1987: 62). BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351–7204 JURGITA VENCKIENĖ. Lietuvių bendrinės kalbos sampratos istorija (XIX amžiaus antroji pusė – XX amžiaus pradžia) | 7 rašydamas Ūkininko (1890–1905), mažiau išsilavinusiems skaitytojams skirto laikraščio, leidėjų vardu (Kudirka 1890: 1–2): Mogło też utrudniać zrozumienie używanie czystego języka litewskiego. <...> Jednak, nawet gdyby początkowo czysty język litewski był trudny, można się do niego szybko przyzwyczaić. <...> Dlatego nie zniechęcajcie się, czytelnicy, jeśli pierwszy numer „Ukiniko” okaże się nieco zbyt trudny w lekturze! Później będzie łatwiej. W tym samym roku w „Przeglądzie Żmudzkim i Litewskim” zachęcano do zwrócenia uwagi na leksykę inskrypcji nagrobnych ([Pakalniškis] Zuikis 1890: 117): Po co mamy używać wyrazów z języków obcych, skoro mamy „takie same we własnym języku”. Czy zamiast „żonki” albo szwagierki nie byłoby piękniej napisać litewskie wyrazy „kobieta” i „żona”? Wymóg czystości, obok właściwej pisowni, wysuwał w 1891 r. także J. Mačiulis–Maironis (1891: 182): „nie wystarczy pisać byle jak, lecz od piszącego wymaga się już znajomości naukowej pisowni i czystości języka”. O konieczności unikania rusycyzmów pisał w 1892 r. także A. Milukas (1892: 27) w recenzji „Książeczki dla dzieci”: Wydawca, jak widać, nie zadał sobie zbyt wiele trudu, wydając tę książeczkę: niby to przełożył ją z żmudzkiego na współczesny dialekt piśmienny, jednak czy to z pośpiechu, czy z niewiedzy o właściwościach obu dialektów, wtrącił wiele wyrażeń i form, których nie używa się we współczesnym dialekcie piśmiennym. Aleksandras Dambrauskas (Adomas Jakštas) również domagał się czysto litewskiego języka ogólnego w 1898 r. (zob. dalej, podrozdz. 3.6). Kwestia czystości języka ogólnego była rozważana także w korespondencji prywatnej: w 1885 r. S. L. Kušeliauskas wysuwał ten wymóg wobec języka ogólnego (1923: 112–113): „Trzeba, żeby język był czysty i żeby wszyscy go rozumieli”. A zatem część społeczeństwa używająca języka ogólnego, świadoma jego istnienia, choć nie było jeszcze dzieła kodyfikującego, nie tolerowała już elementów nielitewskich; aktualne stało się kryterium czystości języka ogólnego. Należy je uznać za najstarszy i jako pierwszy wysunięty wymóg dotyczący języka ogólnego, choć obecnie nie jest już najważniejszy (por. Girdenis, Pupkis 1970: 65–67). 3.5. Terytorium używania W omawianym okresie rozważano również terytorium używania języka ogólnego. Jak już wspomniano, pod koniec 1885 r. S. L. Kušeliauskas pisał, że język ogólny jest wspólny dla Litwinów (tj. Auksztotów) i BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351–7204 JURGITA VENCKIENĖ. Lietuvių bendrinės kalbos sampratos istorija (XIX amžiaus antroji pusė – XX amžiaus pradžia) | 8 Żmudzinom (zob. podrozdz. 3.2). Nie minęło nawet dziesięć lat, a już w 1893 r. Jonas Spudulis wyznaczał szersze granice używania języka ogólnego (rasztkalbēs) – miał on być wspólny dla Litwinów w całej DL i RP: „trzeba znowu starać się, aby w pismach panowała jedność między Prusami i nami” (Spudulis 1893 11 26: 3v). Pięć lat później, w 1898 r., A. Dambrauskas podkreślił, że język ogólny (język piśmienny) jest wspólny dla wszystkich Litwinów, niezależnie od miejsca ich zamieszkania: posługują się nim nie tylko Litwini wszystkich dialektów na Litwie etnograficznej, lecz także Litwini w Europie i w Stanach Zjednoczonych (Dambrauskas 1898: 2–3): Dzisiaj <...> Żmudzin czy Auksztota, Dzuk czy Kaps, Zanawyk czy Guoga – wszyscy rozumieją, że są Litwinami, wszyscy jednakowo dążą do pisania, wyrzekając się cech językowych właściwych ich dialektom <...> W ten sposób stopniowo wykształcił się i upowszechnił jeden litewski język piśmienny, którym posługują się dziś niemal wszyscy wybitniejsi pisarze naszej epoki, niezależnie od tego, gdzie mieszkają – w Europie czy w Ameryce. A zatem w ostatnich dziesięcioleciach XIX wieku rozszerza się pojmowanie terytorium używania języka ogólnego: uznaje się go za język wszystkich obszarów litewskojęzycznych, którym posługują się również Litwini mieszkający w innych krajach. 3.6. Rozszerzenie funkcji Funkcje języka ogólnego, które pojawiły się w warunkach zakazu druku, nie mogły swobodnie się rozszerzać; nie można było posługiwać się nim w urzędach ani w szkołach. W 1898 r. A. Dambrauskas, nawiązując do świadectw J. Tumo-Vaižgantasa i J. Mačiulisa-Maironisa o staraniach inteligencji, by mówić językiem ogólnym, nawoływał do poszerzenia zakresu jego użycia – miał on być używany nie tylko w komunikacji między przedstawicielami inteligencji, lecz także w kościele (Dambrauskas 1898: 4): o wiele lepiej byłoby, gdyby każdy litewski ksiądz, dobrze opanowawszy jeden czysto litewski język piśmienny, w tym języku wszędzie głosił słowo Boże, zupełnie nie troszcząc się o zachowywanie cech miejscowego dialektu. <...> I niech nikt nie sądzi, że głosimy tu jakąś przewrotność. <...> O ile nam wiadomo, w sprawach kościelnych wszędzie panuje nie dialekt, lecz język piśmienny. Zwrócono uwagę także na jeszcze jeden, bardzo osobisty, a zarazem publiczny obszar używania języka, którego – jak się zdaje – nie ograniczały wymogi władz: napisy nagrobne. W prasie odnotowano, że większość napisów na litewskich nagrobkach sporządzano po polsku; nawoływano, by pisać je po litewsku, i sugerowano, aby układali je ludzie znający gramatykę (Turauskas 1901: 15): BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351–7204 JURGITA VENCKIENĖ. Lietuvių bendrinės kalbos sampratos istorija (XIX amžiaus antroji pusė – XX amžiaus pradžia) | 9 Żmudzini, sami zawsze napiszcie kowalowi na karteczce, jakie słowa mają być wyryte na krzyżu <...> Jeśli sami nie umiecie dobrze i gramatycznie ułożyć słów, poproście o sporządzenie napisu kogoś, kto dobrze zna żmudzką gramatykę. A zatem część społeczeństwa posługująca się językiem literackim w komunikacji wzajemnej zaczęła dbać o jego upowszechnianie także w innych sferach użycia, gdzie było to możliwe, przede wszystkim w kościele. Zwrócono również uwagę na język napisów nagrobnych. 3.7. Potrzeba kodyfikacji języka literackiego W ostatnich dziesięcioleciach XIX wieku pojawiła się potrzeba kodyfikacji języka literackiego. V. Kudirka już w 1889 r. Varpe pisał (Kudirka 1889: 105): Dzisiaj każdy piszący tworzy własną gramatykę i każdy pisze po swojemu – inaczej być nie może, dopóki nie będziemy mieli krótkiej, jasnej gramatyki, która na najważniejsze pytania dotyczące języka odpowiadałaby wprost, bez żadnych wątpliwości. Varpo redaktor Juozas Adomaitis-Šernas w 1890 r. zaznaczył, że gramatyka jest potrzebna do ujednolicenia norm ortograficznych: „Aby mogła powstać i po powstaniu utrzymać się jednolita pisownia, potrzebne jest także jednolite oparcie, jedno narzędzie, z którego wszyscy mogliby się nauczyć tej pisowni” (Adomaitis-Šernas 1890: 65). Odczuwając potrzebę ustanowienia norm ortograficznych, około 1890 r. działacze ruchu „Varpas” podjęli inicjatywę: powielili hektografem przygotowany przez V. Kudirkę zbiór zasad pisowni Statrašos Ramsčiai (Jonikas 1987: 326). Redaktor „Žemaičių ir Lietuvos Apžvalga” P. Urbonavičius w 1895 r. poruszył kwestię gramatyki: „wówczas doczekamy się jednolitej pisowni, gdy przewodnicy naszej literatury (profesorowie) wyrzekną się lenistwa i wydadzą dobre gramatyki” (Urbonavičius 1895: 3). W 1897 r. do napisania gramatyki zachęcał współpracownik Tėvynės Sargo Pranciškus Gaigalas: „Ze wszystkich sił musimy się troszczyć i pracować, aby wznieść zapory dla naszego języka i pisowni, byśmy, pisząc, nie błądzili” (Gaigalas 1897: 18). Ponieważ nadal brakowało odpowiedniej gramatyki języka litewskiego, redakcja Varpo szukała rozwiązania: na początku 1898 r. proponowała przetłumaczyć gramatykę Juliusa Schiekoppa (1879–1881), a później zalecała oprzeć się na Lietuviška gramatikėlė P. Avižonisa, w której przedstawiono model pisowni Varpo ([Varpo redakcja] 1899: 37): BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351–7204 JURGITA VENCKIENĖ. Lietuvių bendrinės kalbos sampratos istorija (XIX amžiaus antroji pusė – XX amžiaus pradžia) | 10 Wydaliśmy i rozesłaliśmy wszystkim redakcjom litografowaną „Gramatikėlę” (wówczas jeszcze niedokończoną), opracowaną według pisowni „Varpo”, która, jak się zdaje, nie jest nieudana i nadaje się do użytku. „Gram.” opracował specjalista, jest więc wiarygodna. Język standardowy został skodyfikowany w wydanej w 1901 r. Gramatyce języka litewskiego J. Jablonskisa. Zbiór norm języka standardowego wydawał się społeczeństwu autorytatywny i zaczęto się na nim opierać. Redaktor Tėvynės Sargo, J. Tumas-Vaižgantas, postanowił przestrzegać norm gramatyki J. Jablonskisa jeszcze przed jej ukazaniem się11, w 1900 r.: „w tym numerze „T. S.” <...> zaczęliśmy pisać zgodnie z tą wspólną gramatyką. Czekajcie na nią i kupujcie ją, bo już czas zacząć pisać jednolicie” ([Tėvynės Sargo redakcja] 1900: 68). Na tej gramatyce wzorowali się także wydawcy Varpas; na przykład, opierając się na niej, w 1903 r. ujednolicili użycie form narzędnika liczby pojedynczej zaimków: „Zaimek należy odmieniać, jak wskazano w gramatyce [Jablonskisa – J.V.]” (Varpas redakcja 1903: 25). A zatem w omawianym okresie różni autorzy nie tylko odnotowywali, że język standardowy już istnieje, lecz także poruszali te jego kwestie, które uważali za najważniejsze: mówili o relacji między językiem pisanym a mówionym, o obszarze jego użycia, zaczęli stawiać wymagania językowi standardowemu i dostrzegali potrzebę jego kodyfikacji. Na przełomie XIX i XX wieku język standardowy był już częściowo pojmowany tak, jak później opisał go P. Skardžius – jako wspólny język narodu. 4. JĘZYK STANDARDOWY NA POCZĄTKU XX WIEKU Po zniesieniu w 1904 r. zakazu druku alfabetem łacińskim język standardowy stał się legalnym językiem prasy, a po uzyskaniu przez Litwę niepodległości – językiem państwowym (zostało to zapisane w Konstytucji Państwa Litewskiego z 1922 r.); zaczęto go używać w administracji i placówkach oświatowych (Zinkevičius 1992: 213–215; Piročkinas 2004: 6), w związku z czym jego funkcje zaczęły się szybciej rozszerzać. W 1927 r. P. Skardžius opisał język standardowy jako wspólny dla całego narodu („aby ludzie tego narodu mogli łatwiej i szybciej porozumiewać się między sobą, przekazywać sobie wiadomości”; jako język, który mogliby zrozumieć mieszkańcy całego kraju” (Skardžius 1927: 340)), a także państwa (język standardowy „stał się wspólny dla całego kraju, dla całego państwa” (Skardžius 1927: 341)). 11 W tym czasie gramatyka nie była jeszcze wydrukowana, ale J. Tumas-Vaižgantas miał jej rękopis – powierzono mu dostarczenie go do Tylży (Jonikas 1987: 336). BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 JURGITA VENCKIENĖ. Lietuvių bendrinės kalbos sampratos istorija (XIX amžiaus antroji pusė – XX amžiaus pradžia) | 11 PODSUMOWANIE 1. Pojęcie języka standardowego sprzed drugiej połowy XIX wieku można jedynie zrekonstruować: język standardowy miał być wspólnym i jednolitym językiem publicznym całego narodu. Na tym etapie tworzono odrębne modele standaryzowane, które nie rozwinęły się w język standardowy. 2. W drugiej połowie XIX wieku potrzeba wspólnego języka stawała się coraz bardziej aktualna. Na początku tego okresu za potrzebny i wymagający stworzenia uważano jedynie język pisany. Ostatnie dziesięciolecia XIX wieku należy uznać za okres przełomowy, gdy język standardowy oparty na gwarze południowo-zachodnich Auksztotów zaczęto postrzegać nie jako przyszły, lecz jako już istniejący, używany lub taki, którego używania się starano. Zaczęło się zmieniać rozumienie języka standardowego jako języka pisanego – pojawiła się potrzeba nie tylko pisania, ale i mówienia w języku standardowym. Zaczęto stawiać mu nie tylko wymóg jednolitości, lecz także czystości. Dążono do tego, aby język standardowy był używany nie tylko w prasie i w komunikacji między inteligencją, lecz także w innych dziedzinach, w których było to możliwe – w kościele; w tym języku miały być również sporządzane napisy nagrobne. Społeczeństwo zaczęło szerzej pojmować obszar użycia języka standardowego – rozumiano go jako wspólny język Litwinów mieszkających na Litwie i w Prusach Wschodnich, w Europie oraz w Stanach Zjednoczonych Ameryki. Model języka prasy periodycznej, początkowo uznany za wspólny język jedynie przez bardziej wykształconą część społeczeństwa, został w 1901 r. skodyfikowany w gramatyce J. Jablonskisa. 3. Model języka nielegalnej prasy litewskiej, uznany w ostatnich dziesięcioleciach XIX wieku przez inteligencję za język standardowy i skodyfikowany w gramatyce J. Jablonskisa, w 1922 r. stał się językiem państwowym i zaczęto go używać w administracji oraz placówkach oświatowych. W 1927 r. P. Skardžius zdefiniował już język standardowy jako wspólny dla całego kraju, dla całego państwa. ŠALTINIAI [A d o m a i t i s - Š e r n a s J.] j. a. 1890: Musų statrašas. – Varpas 2, 65. A – Aušra, 1883–1886. [Aušros redakcija] 1883: Gromatnyczia. – Aušra 5, 150–151. A v i ž o n i s P. 1898: Lietuviška gramatikėlė, Peterburgas; VUB RS: Lᵣ623. B a r a n a u s k a s A. 1875 10 04(16): Laiškas Hugo Weberiui iš Kauno. – Baranauskas A., Raštai VII/2. Laiškai Hugo Weberiui ir Aleksandrui Dambrauskui, sudarė Regina Mikšytė, Marius Daškus, laiškų Hugo Weberiui pagrindinį tekstą parengė Rita Šepetytė ir Marius Daškus, komentarus – Bonifacas Stundžia, laiškų Aleksandrui Dambrauskui pagrindinį tekstą, BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351–7204 JURGITA VENCKIENĖ. Lietuvių bendrinės kalbos sampratos istorija (XIX amžiaus antroji pusė – XX amžiaus pradžia) | 12 vertimą ir komentarus parengė Marius Daškus, Vilnius: Lietuvių literatūros ir tautosakos institutas, Baltos lankos, 2009, 2–11. B a s a n a v i č i u s J. 1899: Prie historijos mūsų rašybos. Parašė dr. J. Basanavičius. Tilžėje 1899. Spaustuvėje otto v. Mauderodes. [D a m b r a u s k a s A.] A. J. 1898: Seni paveikslai ir nauji užmanymai. – Tėvynės Sargas 10, 2–3. [D a v a i n i s – S i l v e s t r a i t i s M.] Cirulis 1891: Isz latviu kampo. – Varpas 4, 70. [G a i g a l a s P.] Embė 1897: Raszybos dalykai. – Tėvynės Sargas 8, 18. [J a b l o n s k i s J.] Obelaitis K. 1893: Dar kelets žodžių apie mūsų rašybą. – Varpas 1, 8–10. [J a b l o n s k i s J.] 1901: Lietuviškos kalbos gramatika. Rašytojams ir skaitytojams vadovėlis. Parašė Petras Kriaušaitis. Tilžėje 1901. Spauzdinta pas otto v. Mauderode. J a u n i u s K. [1880–1892]: Lietuviszkas kalbomokslis, LNB RS: F 23-8; rankraštis. [K u d i r k a V.] Q. D. ir K. 1889: Isz tėvyniszkos dirvos. – Varpas 7, 105. [K u d i r k a V.] –v–k– 1890: Prakalba. – Ūkininkas 1, 1–2. K u š e l i a u s k a s S. L. 1923: S. Kušelevskio laiškas kun. A. Burbai. „Aušros“ 40 m. sukaktuvėse (iš spalio m. 1923 „Žvaigždės.“), Philadelphia, 112–113. [M a č i u l i s – M a i r o n i s J.] 1891: Apsakymai apie Lietuvos praeiga, paraszę Stanyslovas Zanavykas 1886. Tilžė 1891 m. Kasztu Lietuvos mylėtojų spausdinta pas O. v. Mauderodės. [M i l u k a s A.] Dzukelis 1892: „Vaiku kningele,“ parasyta kunigo-vyskupo Motiej aus Vałanczausko. (Antras spaudimas). – Žemaičių ir Lietuvos Apžvalga 4, 27–28. [P a k a l n i š k i s K.] Zuikis 1890: Silva Rerum. – Žemaičių ir Lietuvos Apžvalga 15, 117. [P i e t a r i s V.] Prusas už Prusą 1894: Kalbos dalykai. – Varpas 6, 84–87. [U r b o n a v i č i u s P.] Prancelė J. 1895: Nereikalinga „į“ su brūkszmel iu mūsų raszyboje. – Žemaičių ir Lietuvos Apžvalga 1, 3–4. S p u d u l i s J. 1893 11 26: Laiškas Aleksandrui Dambrauskui; VUB RS: F 1 – D 462; rankraštis. [Š l i ū p a s J.] J. Szl. 1884: Lietuviszkoj i paprasta kalba... – Aušzra 4, 147. [Tėvynės Sargo redakcija] 1900: „Lietuviszkos kalbos gramatika“. – Tėvynės Sargas 8, 68. Tėvynės varpai. – Varpas 1, 1898, 13. [T u r a u s k a s P.] Raseinių Magdė 1901: Iš Raseinių. – Tėvynės Sargas 4/5, 14–19. [Varpo redakcija] 1899: Redakcijos atsišaukimas. – Varpas 3, 37. Varpo redakcija 1903: Mūsų rašyba. – Varpas 2, 25–26. [V y t a r t a s A.] Ernest as Weyeris 1887: Įžanga. – Šviesa 1, 3. BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351–7204 JURGITA VENCKIENĖ. Lietuvių bendrinės kalbos sampratos istorija (XIX amžiaus antroji pusė – XX amžiaus pradžia) | 13 LITERATŪRA Bagdonas J. 1937 01 11: Pastabos apie rankraščius, Kaunas, [I]; VUB RS: F 1 – F 627; rankraštis. Girdenis A., Pupkis A. 1970: Bendrinės kalbos normos ir jų kodifikacija. – Kultūros barai 1, 65–67. Prieiga internete: www.straipsniai.lt/kalbos_kultura/puslapis/6484. Haugen E. 1966: The Ecology of Language, Stanford, California: Stanford University Press. Jonikas P. 1937: Lietuvių bendrinės rašomosios kalbos idėja priešaušrio metu. – Archivum Philologicum 6, 36–73. Jonikas P. 1972: Lietuvių bendrinės rašomosios kalbos kūrimasis antrojoje XIX a. pusėje, Čikaga: Pedagoginis lituanistikos institutas. Jonikas P. 1987: Lietuvių kalba ir tauta amžių būvyje, Visuomeniniai lietuvių kalbos istorijos bruožai, Chicago: Lituanistikos instituto leidykla. LKŽe – Lietuvių kalbos žodynas, elektroninis variantas. Red. kolegija: Gertrūda Naktinienė (vyr. red.), Jonas Paulauskas, Rიტutė Petrokienė, Vytautas Vitkauskas, Jolanta Zabarskaitė, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 2005. Atnaujinta versija, 2008. Prieiga internete: www.lkz.lt. Palionis J. 2014: Aušrininkų ir varpininkų leksinių naujadarų kūryba, parengė Birutė Kabašinskaitė, Vilnius: Vilniaus universiteto leidykla. Piročkinas A. 1986: Kaip atsirado lietuvių bendrinė kalba. – Mokslas ir gyvenimas 1, 30–31. Piročkinas A. 1990: Lietuvių bendrinės kalbos susidarymas. – Gimtasis žodis 1, 6–10. Piročkinas A. 2004: Lietuvių kalba pirmosios nepriklausomybės metais. – Gimtasis žodis 5, 2–8. Sabaliauskas A. 1979: Lietuvių kalbos tyrinėjimo istorija, iki 1940 m., Vilnius: Mokslas. Skardžius P. 1927: Bendrinė kalba ir jos vartojimas. – Švietimo darbas 4, 337–350. Skardžius P. 1933: Daukša pirmasis bendrinės kalbos kūrėjas Didžiojoj Lietuvoj. – Archivum Philologicum 4, 7–20. Stakauskas J. 2003: Homiletikos ir lietuvių kalbos profesoriai. – Naujieji nacionalizmai ir katalikų bažnyčia Lietuvoje, sud. Algimantas Katilius, Vilnius: Aidai, 66–81. Subačius G. 1991: Simonas Daukantas: rašybos ir kūrybinių interesų kitimas. – Iš Lietuvos istorijos tyrinėjimų, Vilnius: Academia, 58–64. BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351–7204 JURGITA VENCKIENĖ. Lietuvių bendrinės kalbos sampratos istorija (XIX amžiaus antroji pusė – XX amžiaus pradžia) | 14 Subačius G. 1996: Trys XIX a. bendrinės rašomosios kalbos modeliai: J. A. Pabrėža, J. Čiulda, S. Daukantas. – Lietuvių kalbotyros klausimai 36, 51–59. Subačius G. 1998: Žemaičių bendrinės kalbos idėjos, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas. Subačius G. 2001: Written standard and spoken standard. – Baltų filologija 10, 127–136. Subačius G. 2002: Perspectives of a History of European Standard Languages. – Lituanus 48(1). Prieiga internete: www.lituanus.org/2002/02_1_02.htm. Subačius G. 2004: Standartinių (bendrinių) kalbų istorijos chronologija. – Metmenys 84, 97–115. Tumas-Vaižgantas J. 1924: Doc. p. e. J. Tumo Lietuvių literatūros paskaitos. Draudžiamasis laikas, „Apžvalgos“ grupė, Jonas Maironis-Mačiulis, Kaunas, Marijampolė: „Dirvos“ b-vės leidinys. Venckienė J. 2007: Lietuvių bendrinės kalbos pradžia: idėjos ir jų sklaida (1883–1901), Vilnius, 2007 (daktaro disertacija). Venckienė J. 2014: Antano Baranausko lietuvių bendrinės kalbos teorija: priėmimas Žemaičių kunigų seminarijoje. – Archivum Lithuanicum 16, 269–294. Zaborskaitė V. 1987: Maironis, Vilnius: Vaga. Zinkevičius Z. 1986: Antanas Baranauskas kalbininkas. – Literatūra ir kalba 19. Antanas Baranauskas, Vilnius: Vaga, 58–81. Zinkevičius Z. 1992: Bendrinės kalbos iškilimas. Lietuvių kalbos istorija 5, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidykla. Gauta 2016 12 05 Priimta 2017 01 19 JURGITA VENCKIENĖ Lietuvių kalbos institutas Petro Vileišio g. 5, LT-10308 Vilnius [email protected] BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204