Skaitmeninių technologijų keliami iššūkiai ir siūlomi būdai juos įveikti

BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 RAMUNĖ VASKELAITĖ WYZWANIA STAWIANE PRZEZ TECHNOLOGIE CYFROWE I PROPONOWANE SPOSOBY ICH PRZEZWYCIĘŻENIA 24. konferencja Jonasa Jablonskisa Całość konferencji Jonasa Jablonskisa organizowanych jesienią od 1993 roku przez Instytut Języka Litewskiego i Katedrę Języka Litewskiego Uniwersytetu Wileńskiego ukazuje, że najczęściej wybierano na nich do analizy dość konkretne problemy normalizacji i użycia języka albo relację między normą a użyciem (np.: Normy językowe i użycie, 1994; Nowe zjawiska językowe i ich ocena, 1998; Zmiana norm i użycie, 1999; Poziomy norm językowych i użycia, 2000; Użycie i porządkowanie języka, 2001). Jednakże prawdopodobnie nie było ani jednej konferencji, na której w taki czy inny sposób nie 1 pojawiłyby się również bardziej fundamentalne pytania – dotyczące pojmowania języka ogólnego, jego granic, przeznaczenia, relacji ze społeczeństwem, wymiany zachodzącej wraz ze zmianą okoliczności, jego przetrwania. A mniej więcej od przełomu wieków, gdy różne okoliczności wpływające na język coraz bardziej zasadniczo się zmieniały, takie pytania były również celowo wysuwane jako główny przedmiot rozważań (por. : Granice języka ogólnego, 2002; Język ogólny i społeczeństwo, 2005; Język ogólny i inne odmiany języka, 2006; Wariantywność języka i postawy językowe, 2009; Funkcjonowanie i odnowa języka litewskiego we współczesnym społeczeństwie, 2013). Rozwój konferencji ukazuje również inną tendencję: gdy spojrzenie kieruje się ku kwestiom fundamentalnym, a więc pod tym względem się pogłębia, jednocześnie obejmuje coraz szerszą perspektywę. Już cztery konferencje zorganizowano jako międzynarodowe, co oznacza, że 2 omawiano na nich nie tylko stan czy koncepcję litewskiego języka ogólnego, lecz także koncepcje języka ogólnego rozwijane w innych krajach albo, jeśli takie koncepcje nie są stosowane, kierunki planowania, polityki i regulacji językowej. Na tegorocznej, 24. konferencji otworzyła się perspektywa szczególnie szerokiego zasięgu – europejska, obejmująca wielojęzyczną Unię Europejską i pojawiający się w niej problem różnorodności językowej. Ze względu na dziedzinę, na której się skupiono, konferencję ZASOBY CYFROWE JĘZYKA, KIERUNKI ICH ROZWOJU ORAZ MOŻLIWOŚCI WYKORZYSTANIA (29 września 2017 r.), która odbyła się w Instytucie Języka Litewskiego, można by powiązać także z płaszczyzną o jeszcze szerszym zasięgu – globalną. I chociaż zamiast przymiotnika globalus, -i proponuje się litewskie słowa, takie jak pasaulinis, -ė; visuotinis, -ė; didžiulis, -ė 1 Tezy referatów z niektórych konferencji J. Jablonskisa można znaleźć na stronie internetowej Instytutu Języka Litewskiego pod adresem http://lki.lt/tarptautin%C4%97-jono-jablonskio-konferencija/#1501063755178-1d439107-84e9. W czasopiśmie Bendrinė kalba (wcześniej – Kalbos kultūra) publikowane są przeglądy konferencji. 2 Jak organizowano konferencje międzynarodowe w latach 2005, 2009, 2010 i 2016. RAMUNĖ VASKELAITĖ. Wyzwania stawiane przez technologie cyfrowe i proponowane sposoby ich BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 przezwyciężenia | 2 lub olbrzymi, -a, tegoroczne rozważania najtrafniej określić międzynarodowym 3 terminem obejmującym kilka odcieni semantycznych. Po pierwsze, przestrzeń cyfrowa jest nie tylko światowa, lecz także powszechna, olbrzymia komputery, lecz także inteligentne zegarki, ar net beribė, juolab kad pranešėjų kaip skaitmeninių technologijų sritis minėti ne tik telefony, sterowane głosem odkurzacze, roboty, ogólnie sztuczna inteligencja. Po drugie, słowo globalny, -a od razu ukazuje związki z globalizacją, globalizowaniem się, a tak oczywiste związki ma nie tylko wybrana do analizy dziedzina użycia języka, lecz także fundamentalna kwestia podjęta na konferencji. Kwestia ta została uogólniona w sformułowaniu przedstawionym przez doktora habilitowanego nauk matematycznych Laimutisa Telksnysa: „Jak powinniśmy postępować my, kilka milionów Litwinów, aby nie zniknąć w oceanie ponad 7 miliardów ludzi piszących i mówiących oraz nadchodzących inteligentnych maszyn?”. Jednak zarówno konkretna i rzeczowa odpowiedź przedstawiona przez akademika na posiedzeniu plenarnym, jak i kolejno prezentowane na czterech pozostałych posiedzeniach konferencji wspólne projekty filologów, matematyków, programistów i inżynierów pokazywały, że ogólny kierunek strategiczny jest doskonale znany. Jest nim wdrażanie języka i jego struktury w przestrzeń cyfrową oraz aktywna troska o to, by tam funkcjonował – zarówno w postaci pisemnej, jak i ustnej. Strategiczny kierunek na konferencji nie tyle był rozważany, ile oceniano go jako jedyną możliwość przetrwania języka małego kraju w epoce cyfrowej, jedyny możliwy wybór. Europoseł Algirdas Saudargas porównał go z wyborem, przed którym stali kolporterzy książek w środowisku posługującym się cyrylicą: wyborem litewskiego pisma zapisywanego literami łacińskimi, natomiast kierownik projektów Wydziału Filologicznego Uniwersytetu Wileńskiego dr Audrius Valotka wspomniał o konsekwentnym łańcuchu wyborów: narody, które wybrały zapisanie czegoś na glinie lub pergaminie, przetrwały, następnie na drodze historii przetrwały te narody, które drukowały teksty za pomocą wynalezionej przez Gutenberga prasy drukarskiej; teraz nadeszła kolej na nieunikniony wybór przeniesienia się do przestrzeni cyfrowej. Nieco częściej niż strategiczny kierunek na konferencji wspominano o trudnościach pojawiających się podczas podążania jasno pojmowanym kierunkiem, jednak i one nie stanowiły podstawy rozważań konferencji. Nie jeden uczestnik wskazywał jako problem to, że w świecie technologii panują przedsiębiorstwa Stanów Zjednoczonych Ameryki (dalej – USA), takie jak Microsoft, Amazon czy Google, a rynek małych państw, tym bardziej ich język, mãło ich interesuje. Dlatego kilkakrotnie dochodzono do wniosku, że o używanie języka w przestrzeni cyfrowej i jego przetrwanie trzeba zadbać samemu. Jednak niejeden z tych, którzy już się tym zajmują, wspominał o niedoborze zasobów, w tym ludzkich. Rozumie się, że mały kraj ma niewielkie możliwości konkurowania w dziedzinie technologii językowych z rekinami rynku czy wielokrotnie określanymi mianem gigantów amerykańskimi spółkami kapitału prywatnego, jednak z omówionej przez przedstawiciela Unii Europejskiej (dalej – UE) sytuacji 3 Na przykład takie zamienniki wskazuje Bank konsultacji przedstawiany przez Państwową Komisję Języka Litewskiego: http://www.vlkk.lt/konsultacijos/5531-globalus. RAMUNĖ VASKELAITĖ. Wyzwania stawiane przez technologie cyfrowe i proponowane sposoby BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 ich przezwyciężenia | 3 Z wystąpienia hiszpańskiego naukowca Rafaela Rivery wynikało, że panowanie tych przedsiębiorstw w świecie technologii informacyjnych stwarza problemy również na poziomie UE. Z drugiej strony w samej UE również skłania się ku językowi angielskiemu, co powinno być czynnikiem szczególnie utrudniającym wdrażanie i funkcjonowanie języka litewskiego w przestrzeni cyfrowej. Konferencja otworzyła jednak zupełnie inną perspektywę. Sesję plenarną wystąpieniem Żywa kalba dirbtiniame prote pradėjęs Europos Parlamente dirbantis Nepriklausomybės Akto signataras Algirdas Saudargas, zainspirowany badaniem przeprowadzonym przez sieć doskonałości META-NET, obejmującą 60 ośrodków badawczych w 34 krajach, które wykazało, że pod względem stanu technologii językowych język litewski otrzymuje najniższą ocenę, tj. jest oceniany „jako mający niewielkie wsparcie technologiczne albo niemający go wcale”, co oznacza, że językowi grozi wymarcie, już kilka lat wcześniej w Parlamencie Europejskim zainicjował badanie Równość językowa w epoce cyfrowej. Badanie wykazało, że warunkiem osiągnięcia przez UE prawdziwej integracji jest nie jednojęzyczność, lecz właśnie różnorodność językowa. Później uzupełniono je projektem Języka ojczystego, w którym zaproponowano kierunki strategiczne obejmujące różne poziomy, aby UE osiągnęła przełom technologiczny, który umożliwiłby każdemu obywatelowi Unii korzystanie z usług we wspólnej przestrzeni cyfrowej i komunikowanie się niezależnie od używanego języka. Przedstawić przeprowadzone badanie i przygotowane na jego podstawie studium przybył jeden z wykonawców badania – dyrektor firmy konsultingowej iClaves Rafael Rivera. Wskazał on na sprzeczność wynikającą z różnorodności językowej UE: z jednej strony, jako przejaw różnorodności kultur europejskich, jest ona uważana za jeden z największych skarbów Unii posiadającej 24 języki urzędowe oraz ponad 60 języków mniejszości narodowych i regionalnych, z drugiej zaś powstające bariery językowe są jedną z głównych przeszkód w tworzeniu rzeczywiście zintegrowanej Unii. Z ich powodu szczególnie cierpią osoby o niższym poziomie wykształcenia i osoby starsze, a także przedstawiciele języków mniejszościowych i regionalnych. W ten sposób powstaje wykluczenie językowe. Ekonomiczne i społeczne konsekwencje barier językowych są znaczące: nie są w pełni wykorzystywane możliwości wspólnego rynku, swobodnego przepływu towarów i siły roboczej, uczestnictwa mieszkańców w procesach politycznych oraz handlu elektronicznego, a obywatele mający prawo z nich korzystać nie mogą należycie tego prawa wykorzystać. Problem ten staje się szczególnie aktualny w epoce cyfrowej. Wraz z pojawieniem się nowych technologii, takich jak samouczące się sieci neuronowe, powstają sposoby przezwyciężania barier językowych, jednak przeszkadzają w tym rozdrobnienie europejskiego rynku technologii językowych, brak koordynacji badań, niewystarczające finansowanie, a także fakt, że w agendzie polityków UE kwestie te nie poświęca się wystarczająco dużo uwagi. Wszystkie te przyczyny i problemy również wyjaśniają RAMUNĖ VASKELAITĖ. Wyzwania stawiane przez technologie cyfrowe i proponowane sposoby BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 ich przezwyciężania | 4 pojawienie się europejskiego projektu języka ojczystego, w którym przewidziano kompleks środków obejmujący poziomy instytucjonalny, naukowy, 4 przemysłowy, rynkowy i sektora publicznego. Profesor Instytutu Matematyki i Informatyki Uniwersytetu Wileńskiego, pracujący w dziedzinie technologii językowych, pionier rozwoju internetu na Litwie, naukowiec habil. dr, znany ze swoich wynalazków nie tylko na Litwie. Laimutis Telksnys w referacie Język litewski pisany i mówiony w zwykłym i elektronicznym środowisku, odpowiadając na postawione przez siebie pytanie o możliwość 5 przetrwania w miliardowym oceanie, jako niezbędne warunki przetrwania sformułował dość konkretne zadania: aby reguły języka pisanego i mówionego oraz sprzęt i oprogramowanie, popieriniuose dokumentuose ir elektroninėje terpėje išliktų taisyklinga lietuvių kalba, reikia transkrybatory, które przedstawiają dźwięki mowy w znakach litewskiego języka mówionego, leistų nelietuvių rašytinės kalbos ženklus pavaizduoti lietuviškais rašytinės kalbos ženklais, o nadawały się do automatycznej syntezy dźwięków słów litewskiej mowy. W ten sposób zapewniono by, że zarówno z komputerami, jak i telefonami, innymi mówiącymi inteligentnymi urządzeniami oraz robotami komunikowano by się poprawnym litewskim językiem pisanym i mówionym, a w litewskich elektronicznych magazynach danych nielitewskie imiona i nazwiska byłyby przedstawiane za pomocą kodów litewskich znaków pisma oraz znaków oryginału; ich wymowa głosowa byłaby przedstawiana za pomocą nagrań dźwiękowych wykonanych przy wymawianiu ich dźwiękami fonemów języka litewskiego oraz nagrań dźwiękowych w języku oryginału. O poprawne używanie mówionego języka litewskiego w przestrzeni cyfrowej zadbali już w znacznym stopniu sam profesor oraz inni specjaliści Instytutu Matematyki i Informatyki – wynikało to z referatów wygłaszanych podczas pierwszego posiedzenia ROZPOZNAWANIE I SYNTEZA MOWY. (A także na wszystkich pozostałych posiedzeniach konferencji rzadko jedynie wspominano o trudnościach, raczej rzeczowo i konstruktywnie przedstawiano wykonywane prace oraz wymieniano dalsze zadania.) Współpracując z filologami – Instytutem Języka Litewskiego, Wydziałem Filologicznym Uniwersytetu Wileńskiego, Wileńskim Uniwersytetem Edukologicznym i Uniwersytetem Szawelskim – grupa specjalistów Instytutu Matematyki i Informatyki Uniwersytetu Wileńskiego oraz Wydziału Matematyki i Informatyki, kierowana przez habil. dr. L. Telksnysa, w latach 2013–2015 zrealizowała projekt Usługi sterowane mową litewską (LIEPA). Jego rezultatem jest siedem dostępnych dla wszystkich usług, świadczonych poprawną mówioną polszczyzną: Pažintuvas, pomagający wyjaśniać w szkołach budowę komórki, Ieškotuvas, zapoznający z obiektami dziedzictwa UNESCO, oraz umożliwiające sterowanie komputerem i wyszukiwaniem za pomocą poleceń głosowych 4 Studium Równość językowa w erze cyfrowej. Towards a Human Language Project i jego streszczenie w języku angielskim są publicznie dostępne. Są one zamieszczone na stronie internetowej Parlamentu Europejskiego (http://www.europarl.europa.eu/thinktank/en/document.html?reference=EPRS_STU(2017)598621), jednak odtwarzanie lub tłumaczenie tekstu w celach niekomercyjnych jest możliwe wyłącznie za zgodą Parlamentu Europejskiego. 5 Pagal pranešimą parengtą straipsnį žr. Bendrinės kalbos šio tomo „Apžvalgų“ skyriuje. RAMUNĖ VASKELAITĖ. Wyzwania stawiane przez technologie cyfrowe i proponowane sposoby ich BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 przezwyciężenia | 5 Valdytuvas i Naršytuvas, uczący poprawnej polszczyzny Pagalbininkas i Tartuvas oraz przeznaczony dla osób niewidomych syntezator komputerowy odczytujący tekst na ekranie komputera. Wraz z nimi stworzono usługi infrastrukturalne: czytnik tekstu elektronicznego, program do otwierania stron internetowych za pomocą głosu, silnik rozpoznawania mowy litewskiej, korpus 6 dźwiękowy, laboratorium nagrań głosowych. Wydawałoby się, że dokonano wiele, jednak L. Telksnys, czytając wraz z kierownikiem Działu Projektów tego samego instytutu Sytuacja. Perspektywy, vyresniuoju specialistu Gediminu Navicku parengtą pranešimą Lietuvių šneka valdomos paslaugos. określił te prace jedynie jako uchylenie drzwi, aby litewski język mówiony mógł wejść w przestrzeń elektroniczną. Jako rezultaty projektu prelegent zwykł wspominać nie tyle stworzone usługi, ile znaczenie ujawnionego „stopienia” wiedzy posiadanej przez informatyków i filologów, a także znaczenie przykładu – pokazania producentom i usługodawcom możliwości wykorzystania usług sterowanych mową litewską. Za dość pilne zadanie stojące obecnie już nie tyle przed twórcami i rozwijającymi technologie językowe, co przed uwzględniającym światowe kierunki rozwoju technologii naukowcem uznał on włączenie robotów do programów nauczania, lecz wcześniej – także przygotowanie nauczycieli. Jako uchylenie bramy prace projektu LIEPA określił również kierownik projektu Uniwersytetu Wileńskiego dr Audrius Valotka. W wystąpieniu Dalej od prasy Gutenberga: mowa litewska w najnowszych technologiach (współautor G. Navickas) stwierdził, że „obecnie mowa litewska w technologiach informacyjnych znajduje się w podobnej sytuacji jak 30 lat temu, kiedy rozwiązywano kwestie stosowania litewskich znaków diakrytycznych w informatyce”. Taki stan skłania do podjęcia dalszych prac – projektu LIEPA 2. Rezultatem tego już rozpoczętego projektu powinny być rozwiązania infrastrukturalne: korpus dźwiękowy mowy litewskiej obejmujący 1 000 godzin, rozpoznawacz mowy litewskiej obejmujący 3 000 słów, doskonalszy syntezator mowy litewskiej. Zostaną również stworzone nowe usługi: humanoidalny robot rozwijający zdolności dzieci do podejmowania decyzji, sterowanie głosem kontaktami osoby w telefonie komórkowym, przywoływacz taksówki, lektor wiadomości internetowych, komunikator międzyjęzykowy obejmujący języki litewski i chiński. Jednak jako najważniejszy rezultat nowego projektu przewidziano możliwość komunikowania się naturalną mową z przedmiotami (telefonami komórkowymi, tabletami, inteligentnymi zegarkami, robotami), wydawania poleceń ludzkim głosem i rozumienia ich odpowiedzi. Jeszcze jeden przedstawiciel Instytutu Matematyki i Informatyki – docent Pijus Kasparaitis w referacie Współczesny stan i perspektywy komputerowej syntezy głosu litewskiego (współautorzy: asystent Wydziału Matematyki i Informatyki Uniwersytetu Wileńskiego dr Gintaras Skersys i lektorka 6 Są one szerzej opisane na stronie internetowej Zintegrowane zasoby języka i piśmiennictwa litewskiego Raštija.lt: https://liepa.rastija.lt. RAMUNĖ VASKELAITĖ. Skaitmeninių technologijų keliami iššūkiai ir siūlomi būdai juos įveikti | 6 BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 Margarita Beniušė), wykorzystując materiały 7 filmowe i strony internetowe, zilustrował możliwości zastosowania syntezatora stworzonego w ramach projektu LIEPA: syntezator wykorzystano podczas spektaklu Remote Vilnius wystawianego w ramach festiwalu teatrów Sirenos w 2014 r. (widzowie, pełniący jednocześnie rolę aktorów, chodzili ulicami Wilna, słuchając przez słuchawki syntetycznych głosów); artykuły w części gazet internetowych (lzinios.lt, ukininkopatarejas.lt, vilnius.lt, delfi.lt) można nie tylko przeczytać, lecz także odsłuchać; na dworcu autobusowym w Wyłkowyszkach komunikaty dla pasażerów odczytywane są syntetycznym głosem; usługa syntezy mowy RoboBraille pozwala automatycznie przekształcać dowolne dokumenty tekstowe w pliki dźwiękowe; rzeczywistością stał się również mówiący po litewsku robot – humanoid NAO zapraszał do odwiedzenia stoiska Litwy podczas zorganizowanego w Brukseli wydarzenia prezentującego państwa UE, a podczas konferencji Czy roboty będą mówić po litewsku? odbywającej się w Sejmie deklamował Rok Kristijonasa Donelaitisa Wymieniając przyszłe możliwości zastosowania syntezy mowy, w zakresie których poczyniono już pewne kroki, P. Kasparaitis wspomniał o udźwiękowieniu artykułów na stronach internetowych działających w oparciu o system Linux, wirtualnych asystentach oraz mobilnym automacie sprzedażowym MIO mobile kiosk, który będzie mógł zaoferować przekąski lub napoje w parku. Prace przedstawione podczas kolejnych trzech posiedzeń, związane głównie z wysiłkami na rzecz zachowania języka pisanego, wywarły wrażenie, że od przenoszenia słowników, korpusów, baz danych i kartotek do przestrzeni cyfrowej coraz bardziej przechodzi się do takiej cyfryzacji języka, która pozwoli korzystać z zasobów językowych nie tylko użytkownikom języka i badaczom, lecz także programom technologii językowych oraz sztucznej inteligencji. Ten strategiczny kierunek, zyskujący na znaczeniu w miarę coraz większych postępów 8 sztucznej inteligencji, podkreślał zarówno w artykułach prasowych, jak i na tej konferencji strateg językowy A. Saudargas. W tezach przedstawionych na konferencję ujęto go następująco: „rozwój sztucznej inteligencji konwerguje ku hybrydowej postaci, w której sieci neuronowe odpowiadają nieświadomym mechanizmom mózgu, natomiast świadome działanie umysłu modeluje tradycyjna, tak zwana symboliczna sztuczna inteligencja. To samo dotyczy technologii językowych, jeśli będziemy je rozumieć jako modele mechanizmów języka w ludzkim mózgu (języka żywego). Dlatego każda wspólnota językowa musi dbać o to, aby technologie językowe odpowiadające symbolicznej sztucznej inteligencji (tak zwane programy „oparte na regułach”) wyczerpująco i dokładnie odzwierciedlały całą strukturę języka ojczystego, a dla samouczenia się sieci neuronowych stworzono bogate środowisko języka ojczystego (i rodzimej kultury)». 7 Pagal pranešimą parengtą straipsnį žr. Bendrinės kalbos šio tomo „Apžvalgų“ skyriuje. 8 Na przykład w artykule Fulgura plango, opublikowanym w dzienniku Bernardinai.lt, mowa: czego Google nie rozwiąże, (http://www.bernardinai.lt/straipsnis/2012-12-05-algirdas-saudargas-fulgura-plango/91787), straipsnyje Gimtoji opublikowanym w Lietuvos žinios (http://lzinios.lt/lzinios/Mokslas-ir-svietimas/gimtoji-kalbako-google-neisspres/246316) . RAMUNĖ VASKELAITĖ. Wyzwania stawiane przez technologie cyfrowe i proponowane sposoby ich BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 przezwyciężania | 7 Na drugim posiedzeniu konferencji ZASOBY CYFROWE JĘZYKA LITEWSKIEGO, przedstawiając nowy projekt realizowany przez Instytut Języka Litewskiego, również stwierdzono, że zasoby językowe, w obliczu nowych potrzeb, wyzwań i oczekiwań, muszą się zmieniać: powinny powstawać nowe ideologie i koncepcje cyfrowych zasobów językowych, korytarze znaczeń, inżynieria pojęć, różnorodność możliwości wyszukiwania informacji itd. W referacie E. kalba – skaitmeninių kalbos išteklių naudojimo(si) inovacija, wygłoszonym przez kierowniczkę Działu Infrastruktury Spraw Ogólnych Deimantę Budriūnaitė, przedstawiono nowy projekt instytutu, realizowany przez nią wspólnie z dyrektorką Jolantą Zabarskaitė i kierownikiem projektów Netcode Skirmantasem Šermukšnysem; w rzeczywistości jest on kontynuacją wcześniejszego projektu cyfryzacji języka. Wówczas zdigitalizowano 11 słowników jednoi 9 dwujęzycznych oraz 5 kartotek, tworząc w ten sposób Informacyjny System Zasobów Języka Litewskiego, natomiast nowy projekt ma na celu nie tylko integrowanie nowych zasobów, lecz także tworzenie technologii, rozwiązań i narzędzi do przeprowadzania wyszukiwania semantycznego w zasobach, wizualizacji jego wyników oraz tworzenia na podstawie technologii usług dla użytkowników: Paieška žodžių tinkle, E. rinkodara, E. sąvokos i E. patarimai. Przewiduje się możliwość dostosowania zasobów do celów marketingowych poprzez świadczenie publicznych i prywatnych usług elektronicznych, a także zapewnienie większej dostępności internetowych narzędzi słowotwórczych i porad językowych oraz stworzenie możliwości połączenia sieci słów języka litewskiego z sieciami słów ponad 200 innych języków. Troskę o wykorzystywanie już udostępnionych w internecie zasobów języka litewskiego wykazywały również dwie bazy danych przedstawione przez przedstawicieli Instytutu Języka Litewskiego; jedna z nich została zintegrowana z Informacyjnym Systemem Zasobów Języka Litewskiego, a druga ma zostać zintegrowana. Inicjatorka i twórczyni Bazy neologizmów języka litewskiego, główna pracownica naukowa Centrum Badań Języka Standardowego Instytutu Języka Litewskiego, dr Rita Miliūnaitė, scharakteryzowała tworzoną bazę jako internetowy informator 10 przeznaczony do rejestrowania i leksykograficznego opisu neologizmów języka litewskiego z początku XXI wieku, jednak jej referat ujawnił, że na obecnym etapie tworzenia najważniejszą kwestią jest bodaj użyteczność tej bazy dla użytkowników. W tym celu dostosowano wyszukiwanie według hasła, pochodzenia neologizmu, formy oryginalnej, wariantów pisowni, dziedziny użycia, niektórych szczególnych cech, a także nazwiska znanej osoby, która użyła danego neologizmu, lub jego autora; mając zaś na uwadze poszczególne docelowe grupy użytkowników, tworzony jest rozszerzony system wyszukiwania. Zainteresowanie zarówno bazą danych, jak i neologizmami jest duże, dlatego jak dotąd wskazano tylko jeden problem: nie udaje się na bieżąco przetwarzać danych nadsyłanych przez użytkowników. Z drugiej strony obfitość przesyłek obala dwa visuomenėje gajus mitus – kad lietuvių kalba miršta ir kad žodžius kuria kalbininkai. Vis dėlto 9 System informacyjny zasobów języka litewskiego jest dostępny pod adresem http://lkiis.lki.lt/home. 10 Do Banku Neologizmów Języka Litewskiego można wejść pod adresem http://naujazodziai.lki.lt. RAMUNĖ VASKELAITĖ. Wyzwania stawiane przez technologie cyfrowe i proponowane sposoby ich BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 przezwyciężenia | 8 dr Daiva Murmulaitytė, pracująca również w Centrum Badań Języka Ogólnego, w referacie Perspektywy badań nad tworzeniem neologizmów (przypadek Banku Neologizmów Języka Litewskiego) proponowała zadbać także o większą użyteczność tego banku dla badaczy języka. W tym celu należałoby go odpowiednio dostosować. Zaproponowano oznaczanie neologizmów indeksami – za ich pomocą rejestrowano by część mowy wyrazu podstawowego derywatu, zmiany podstawy słowotwórczej, rolę analogii i tłumaczenia w tworzeniu neologizmu, przejawy nietypowego słowotwórstwa itp. Jak zauważyła prelegentka, próba wykonania tego ujawniła takie zjawiska słowotwórstwa neologizmów, które są w niewielkim stopniu zbadane lub nawet w ogóle niezbadane. Wymieniając cele opracowania innego zbioru danych – geoinformacyjnej bazy danych litewskich nazw 11 miejscowych, starszy pracownik naukowy Centrum Badań Języków Bałtyckich i Nazewnictwa Instytutu Języka Litewskiego dr Laimutis Bilkis również wskazał zarówno cele praktyczne, tj. nauczanie poprawnego użycia, jak i badania języka (w tym także zachowanie i upowszechnianie języka). O tym, że baza ta jest ukierunkowana zarówno na użytkowników języka, jak i na badaczy, świadczą możliwości wyszukiwania i prezentowania informacji: informacji o nazwach miejscowych można szukać według nazwy, rodzaju, liczby, akcentuacji, sposobu tworzenia, pochodzenia według przynależności wyrazu podstawowego do języka oraz pochodzenia według przynależności wyrazu podstawowego do grupy leksykalnej, natomiast w obszarze analizy nazw miejscowych przedstawiono akcentowanie wszystkich przypadków nazw miejscowych, a także objaśnienia ich pochodzenia i budowy. Do bazy wprowadzono około 25 000 jednostek nazw miejscowych. Zadbano już także o niektóre powiązania: poprzez integrację bazy z Systemem Informacyjnym Zasobów Języka Litewskiego utworzono odsyłacze do innej nazwy miejscowej, od której poszukiwana nazwa się wywodzi, do nazwy osobowej znajdującej się w Bazie Danych Litewskich Nazwisk, od której nazwa miejscowa się wywodzi, oraz do historycznych zapisów tej nazwy miejscowej w Bazie Danych Historycznych Nazw Miejscowych. Planowane są także powiązania z leksyką ogólną lub gwarową, zwłaszcza semantyczne, słowotwórcze i lokalne, jednak wspomniano o kilku problemach – nie tylko o mnogości nazw miejscowych, lecz także o fragmentarycznym finansowaniu. O wyraźnym przesunięciu od gromadzenia danych językowych ku ich wykorzystywaniu w wyszukiwaniu świadczyły również prace prowadzone przez przedstawicieli lingwistyki korpusowej. Na trzecim posiedzeniu konferencji LINGWISTYKA KORPUSOWA przedstawiciele Kompiuterinės lingvistikos centro mokslininkai kartu su Baltijos pažangių technologijų instituto Uniwersytetu Witolda Wielkiego, którzy w Litwie zajmują się tymi pracami w największym stopniu, zaprezentowali dwa projekty grupowe ukazujące dążenie do anotowania korpusów, a tym samym wykorzystywania ich do badań języka i tworzenia innych zasobów językowych. W referacie przygotowanym przez pierwszą grupę przedstawicieli lingwistyki korpusowej – Erikę Rimkutė, Agnė 12 Bielinskienė, Loïc Boizou i Andriusa Utkę – zaprezentowano morfologicznie anotowany korpus MATAS oraz syntaktycznie anotowany korpus ALKSNIS. Korpus MATAS został przygotowany na 11 podstawie korpusu liczącego 1 mln słów. Baza ta jest również dostępna pod adresem http://lkiis.lki.lt/lietuvos-vietovardziu-geoinformacine-duomenu-baze. 12 Pagal pranešimą parengtą straipsnį žr. Bendrinės kalbos šio tomo „Kalbos technologijų“ skyriuje. RAMUNĖ VASKELAITĖ. Wyzwania stawiane przez technologie cyfrowe i proponowane sposoby ich BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 przezwyciężenia | 9 po zastosowaniu modeli statystycznych do jego anotacji wykorzystano anotator morfologiczny przygotowany przez Centrum Lingwistyki Komputerowej. Anotacja ALKSNIO opiera się na zasadach automatycznej anotacji morfologicznej i składniowej, zastosowano model zależności składniowych. Projekt realizowany przez drugą grupę naukowców – Erikę Rimkutė, Agnė Bielinskienė, Loïc Boizou, Ievę Bumbulienė, Jolantę Kovalevskaitė, Tomasa Krilavičiusa, Justinę Mandravickaitė i Laurę Vilkaitė – ujawnił, że po anotacji korpusu Delfi.lt przechodzi się do opracowania metodyki badania stałych połączeń wyrazowych współczesnego pisanego języka litewskiego oraz przygotowania słownika kolokacji języka litewskiego. W bazie danych stałych połączeń wyrazowych tworzonej na podstawie korpusu zamierza się podawać informacje gramatyczne i leksykalne o połączeniach, częstotliwość użycia, rubrykę tekstu, przykłady konkordancji itp. Obecnie w bazie znajduje się około 2 700 lemów i ponad 35 000 form fleksyjnych. Praktyczne możliwości wykorzystania korpusów ukazało również wystąpienie przygotowane przez wykładowczynie Katedry Języka Litewskiego Uniwersytetu Wileńskiego Gintarė Judžentytė i dr Vilmę Zubaitienė, zatytułowane Badania fraz akademickich oparte na korpusach: struktura formalna i semantyka. Po dokonaniu przeglądu dotychczasowych prób badania języka nauki na podstawie korpusów przedstawiono również projekt realizowany przez samych autorów, którego celem jest zbadanie struktury i semantyki fraz języka akademickiego na podstawie Korpusu prac pisemnych studentów, tworzonego w tym celu na Uniwersytecie Wileńskim. Na podstawie materiału korpusowego i wyników przeprowadzonego badania zostanie opracowany zbiór fraz języka akademickiego, przydatny studentom różnych poziomów i kierunków studiów. Czwarte posiedzenie konferencji ZAUTOMATYZOWANA ANALIZA STRUKTURY JĘZYKA I TEKSTÓW ujawniło jeszcze bardziej złożone możliwości wykorzystania nowych technologii do analizy języka. Inżynier Instytutu Nauk Stosowanych Uniwersytetu Wileńskiego Virginijus Dadurkevičius, w referacie Gramatyka języka litewskiego w cyfrowym świecie otwartego kodu, dokonawszy 13 przeglądu środków opracowanych przez programistę Instytutu Języka Litewskiego Vytautasa analizės srities darbus, beveik du dešimtmečius buvusius nepamainoma ir vienintele modernaus Zinkevičiusa do badań morfologicznych języka litewskiego i zastosowań komputerowych, kompiuterinės morfologijos srityje, kurią leido pasiekti Hunspell platformos panaudojimas. przedstawił również pewne przesunięcie: morfologię języka na platformie opisują dwa pliki tekstowe, podstawą opracowania obu jest Gramatyka współczesnego języka litewskiego oraz korpusy Uniwersytetu Wileńskiego, Uniwersytetu Witolda Wielkiego i Sejmu Republiki Litewskiej. Według prelegenta zapisano ogółem około 5 000 grup adresowalnych reguł, wybrano ponad 170 000 lematów. Podczas selekcji lematów ograniczono się wyłącznie do poprawnego współczesnego języka litewskiego. Zdaniem prelegenta ten analizator morfologiczny poprawnie 13 Pagal pranešimą parengtą straipsnį žr. Bendrinės kalbos šio tomo „Kalbos technologijų“ skyriuje.