Naujažodžių pateikimas ir paieškos galimybės „Lietuvių kalbos naujažodžių duomenyne“

BENDRINĖ KALBA 91 (2018) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 RITA MILIŪNAITĖ Lietuvių kalbos institutas PREZENTACJA NEOLOGIZMÓW I MOŻLIWOŚCI WYSZUKIWANIA W BAZIE DANYCH NEOLOGIZMÓW JĘZYKA LITEWSKIEGO SŁOWA KLUCZOWE: leksykografia, neologizmy, zasoby cyfrowe, technologie językowe. WSTĘP Szybko rozwijające się na świecie technologie językowe opierają się na cyfrowych zasobach językowych – słownikach o różnym przeznaczeniu, bazach danych, korpusach tekstów i podobnych mniej lub bardziej usystematyzowanych oraz naukowo opisanych zbiorach danych językowych, a w ostatnich latach także na coraz liczniejszych zbiorach innego rodzaju informacji cyfrowych (big data). Na cyfrowe zasoby języka litewskiego również coraz częściej patrzy się nie jako na odrębne, tradycyjnie wykorzystywane do celów naukowych lub praktycznych różne źródła, lecz jako na dane języka litewskiego potrzebne na wspólnym cyfrowym rynku języków świata. Wykorzystuje się na nim dane wielu języków do tworzenia narzędzi i usług cyfrowych (internetowych systemów wyszukiwania, narzędzi tłumaczenia maszynowego, semantycznych sieci słów, a w końcu także sztucznej inteligencji). Taką potrzebę w warunkach globalizacji i internetyzacji przede wszystkim stymulują polityczne, ekonomiczne i kulturowe więzi wielojęzycznej społeczności światowej, których swobodnemu rozwojowi między innymi przeszkadzają także różnice językowe (szerzej zob. Rivera Pastor et al. 2017). W instytucjach Unii Europejskiej podkreśla się, że języki wszystkich państw Unii Europejskiej są uznawane za równorzędne, jednak technologie kilku dominujących wielkich języków, zwłaszcza języka angielskiego, są bardziej zaawansowane, co tworzy nierówność językową. Dlatego poszukuje się sposobów wspierania europejskich badań językoznawczych oraz związanych z nimi rozwoju technologicznego i innowacji. W Instytucie Języka Litewskiego od końca 2011 r. tworzona jest internetowa baza neologizmów języka litewskiego (dalej – ND, http://naujazodziai.lki.lt), która również jest jednym z ważnych zasobów współczesnego języka litewskiego. Gromadzi się w niej leksykę XXI wieku, odzwierciedlającą zachodzące w ostatnich dziesięcioleciach zmiany w leksyce języka litewskiego, jej strukturze semantycznej, morfemowej i słowotwórczej, RITA MILIŪNAITĖ. Prezentacja neologizmów i możliwości wyszukiwania w bazie neologizmów języka BENDRINĖ KALBA 91 (2018) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 litewskiego |2 zmiany strukturalne. Jednocześnie baza ta jest narzędziem badania nowej leksyki języka litewskiego oraz normalizacji tej jej warstwy, która jest potrzebna językowi ogólnemu. ND zaczęto tworzyć jako część projektu „Bałtyckie i obecnie, w ramach innego projektu rozwoju zasobów Šiaurės šalių dalys atviroje Europos lingvistinėje infrastruktūroje“ (META-NORD) dalis. cyfrowych, jest on przygotowywany do integracji z 1 Systemem cyfrowych zasobów języka litewskiego „E. kalba”, a z czasem wejdzie do tworzonej wielojęzycznej semantycznej sieci słów. W tym celu dane ND – już zgromadzone i stale aktualizowane – muszą być specjalnie przygotowywane i opisywane. Dlatego warto przyjrzeć się samym neologizmom tego zasobu cyfrowego, przeanalizować ich cechy i ujawnić problemy związane z ich opisem. Przedmiotem artykułu jest zatem nowa leksyka gromadzona w ND oraz jej cechy semantyczne, strukturalne i funkcjonalne. Z cechami neologizmów i ich opisem bezpośrednio wiąże się praktyczne pytanie: jakie informacje i za pomocą jakich sposobów wyszukiwania mogą już dziś uzyskać z ND badacze neologizmów oraz wszyscy użytkownicy bazy danych. Celem niniejszego artykułu jest scharakteryzowanie możliwości wyszukiwania danych oferowanych przez ND oraz kierunków ich rozwoju, a także ujawnienie, jak wiąże się to z cechami neologizmów. Aby osiągnąć ten cel, wyznaczono następujące zadania: 1) scharakteryzować najważniejsze cechy neologizmów w ND oraz zasady prezentacji danych, 2) opisać system wyszukiwania ND, 3) omówić możliwe kierunki badań nad neologizmami w ND oraz związane z tym możliwości rozwoju wyszukiwania danych. 1. SYSTEMATYZACJA INFORMACJI O NEOLOGIZMACH W celu prezentowania informacji o neologizmach na świecie wydaje się słowniki neologizmów. Niektóre języki mają ich więcej niż jeden, a ponadto często są one wydawane w określonych odstępach czasu. Prawdą jest, że takimi pracami rzadko zajmują się pojedynczy badacze. Zazwyczaj słowniki neologizmów jako projekty długoterminowe opracowują duże wydawnictwa, mające duże doświadczenie w publikowaniu słowników, albo działające w instytucjach nauki o języku ośrodki monitorowania neologizmów (por. ang. observatories of neology) (Guerra 2016: 528, 531). Badacze słowników neologizmów (mając na myśli przede wszystkim słowniki papierowe) podkreślają, że takie prace są ważne jako odzwierciedlenie leksykalnych i semantycznych zmian danego języka w określonym okresie oraz mają trwałą wartość. Nowe słowa mogą być używane krótko, nie wszystkie trafiają do słowników ogólnych, ale są stałym elementem neologii 1 W połowie 2018 r. w Instytucie Języka Litewskiego rozpoczęto trwający dwa i pół roku projekt „Rozwój informacyjnego systemu zasobów języka litewskiego (E. kalba)”, realizowany w ramach działania nr 02.3.1-CPVA-V-527 „Język litewski w technologiach informacyjnych”, będącego instrumentem realizacji priorytetu 2 „Wspieranie społeczeństwa informacyjnego” programu działań na rzecz inwestycji funduszy Unii Europejskiej na lata 2014–2020. RITA MILIŪNAITĖ. Prezentacja neologizmów i możliwości wyszukiwania w Bazie Danych Neologizmów Języka BENDRINĖ KALBA 91 (2018) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 Litewskiego |3 część procesu, ukazująca tendencje słowotwórcze wyrazów, a jeszcze więcej – oznacza gyvenimo pokyčius ir leidžia juose orientuotis (Guerra 2016: 529). Lietuvių leksikografijos praktikoje ND nėra įprastas darbas, nes naujoji leksika istotne społeczeństwa gromadzona, systematyzowana i opisywana nie całkiem tak jak w tradycyjnych słownikach. Dotychczas słowniki języka litewskiego przybierały postać cyfrową głównie na podstawie papierowego, tj. drukowanego, konsekwentnie zredagowanego wariantu o zamkniętym tekście. W wyniku digitalizacji słowników papierowych dostęp do danych staje się wygodniejszy, tworzy się różnorodne możliwości wyszukiwania komputerowego. Dziesiątki takich cyfrowych słowników przeznaczonych dla języka litewskiego lub wielojęzycznych można znaleźć zarówno na poszczególnych, jak i wspólnych ich stronach internetowych. Na przykład zob. System cyfrowych zasobów języka litewskiego „E. kalba“ 2 (http://lkiis.lki.lt) lub zintegrowany system informacyjny zasobów języka i piśmiennictwa litewskiego „Raštija“ (https://www.raštija.lt) 3 . Coraz więcej prac leksykograficznych zaczyna się tworzyć z pominięciem formy drukowanej (albo staje się ona wtórna). Przygotowując słowniki cyfrowe od razu, można zawczasu przemyśleć bardziej odpowiedni dla postaci cyfrowej sposób opisu danych (na przykład nie oszczędzać miejsca na przykłady) i, dysponując komputerowymi narzędziami redakcyjnymi, przedstawiać je bardziej systematycznie i jednolicie, a w razie potrzeby lietuvių kalbos žodynas (BLKŽ) ar Naujųjų skolinių duomenų bazė (NSDB) 4 , kuriamas kaip uzupełniać, poprawiać, przeklasyfikowywać itp. ND, podobnie jak i „Bendrinės skaitmeninė susistemintų duomenų apie dabartinę lietuvių kalbos leksiką sankaupa”. Gromadzenie neologizmów pobudza i przyspiesza badania w tej dziedzinie – nie tylko nowych zapożyczeń, lecz zwłaszcza neologizmów, których odrębnego, choćby minimalnie opracowanego leksykograficznie zasobu cyfrowego w języku litewskim, jak się zdaje, dotąd nie było. W całym okresie istnienia ND, od 2011 r., opublikowano nie jeden artykuł o przedstawionych w niej neologizmach. Analizuje się w nich teoretyczną problematykę badań nad neologizmami oraz praktyczne kwestie opracowywania neologizmów. Najwięcej uwagi poświęca się treści korpusu danych: koncepcji neologizmów, sposobom gromadzenia i selekcji danych, zasadom systematyzacji, strukturze i 2 Po kilku latach strona ta będzie miała nowy adres internetowy, ale będzie można na nią wejść również pod tym starym adresem. 3 Należy zwrócić uwagę, że twórcy tej strony wybrali jej adres z litewskim znakiem diakrytycznym š, pokazując tym samym, że ograniczenia techniczne internetu nie stanowią już przeszkody dla takich znaków. 4 W tej bazie danych pod koniec 2018 r. wskazano 2246 nowych zapożyczeń oraz ich derywatów, a okres ich pojawienia się w użyciu liczy się od odzyskania niepodległości, tak więc NSDB obejmuje o dziesięciolecie więcej niż ND, a jej twórcy za jeden z najważniejszych słowników pomocniczych uważają Słownik wyrazów międzynarodowych z 1985 r. (dla porównania: ND – Słownik wyrazów międzynarodowych z 2001 r.). RITA MILIŪNAITĖ. Prezentacja neologizmów i możliwości wyszukiwania w Bazie danych neologizmów języka BENDRINĖ KALBA 91 (2018) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 litewskiego |4 analiza semantyczna itp. (zob. Miliūnaitė 2014, 2015; Murmulaitytė 2014, 2016a, 2016b, 2016c, 2018 i in.). Nie powtarzając treści tych artykułów, tym razem należy jedynie przypomnieć, że pojęcie neologizmu w pracach litewskiej i zagranicznej lingwistyki jest różnie rozumiane. Za najważniejsze kryteria wyodrębniania neologizmów najczęściej uznaje się: czynnik czasu (pojawienie się nowych słów od wybranego punktu odniesienia), kryterium leksykograficzne (słowo nie jest odnotowane w pracach leksykograficznych), niestabilność formy i semantyki słowa (forma neologizmów wykazuje tendencję do wariantywności, a znaczenie niekiedy przez pewien czas pozostaje nieustalone, trudne do zdefiniowania) oraz percepcję neologiczną, czyli odczuwanie nowości (użytkownicy języka czują, że słowo jest nowe, niezwykłe, czasem nawet dziwne) (por. Kerremans 2015: 31–32; Guerra 2016: 529). Zasadniczo na tych kryteriach opiera się również leksyka ND atranka. Pod koniec 2018 r. hasłownik ND obejmuje niemal 5 000 neologizmów, a przykładów ich użycia jest około 19 000. Co roku opisuje się około 400–500 neologizmów, chociaż w kartotece odnotowuje się ich niemal dwukrotnie więcej. Należy przypomnieć, że dane ND są gromadzone ręcznie, dlatego ich liczba nie stanowi adekwatnego odzwierciedlenia całego współczesnego procesu neologizacji w języku litewskim. Prób tworzenia pułapek na nowe wyrazy języka litewskiego (przede wszystkim na podstawie danych internetowych) istnieje kilka, jednak poziom, jaki w tym zakresie osiągnęły technologie innych języków, będziemy mieć jeszcze nieprędko (zob. Kerremans, Stegmayr, Schmid 2011: 59–96; Kerremans 2015: 78–92). Neologizmy w ND opisuje się według podobnych zasad jak w ugruntowanej praktyce zagranicznych słowników neologizmów, aby wszechstronnie ukazać najważniejsze cechy neologizmów. Prawdą jest, że zdarza się, iż w celu szybkiego publicznego udostępnienia danych nie zawsze aptiktą žodį turima nepakankamai. Todėl apsibrėžta, kokios rūšies informaciją apie naujažodį pateikti ND yra privaloma, o kuri trūktinais atvejais gali būti papildoma vėliau. Informacija można od razu ustalić niektóre cechy neologizmów, albo informacje o każdym nowym neologizmie są systematyzowane i przedstawiane w ND w dwóch blokach. I. Informacje ogólne o neologizmie: 1) hasło (lub połączenie wyrazowe), 2) akcentowana forma hasła oraz akcentuacja wyrazów należących do odpowiednich części mowy (jeśli można ją ustalić); 3) cechy klasyfikacyjne neologizmu ze względu na właściwości formalne (z wyodrębnieniem neologizmów zawierających zapożyczony rdzeń, derywatów, 5 nowych znaczeń wyrazów itp.); 5 W litewskim i zagranicznym językoznawstwie nie ma jednej ustalonej klasyfikacji neologizmów. Zazwyczaj neologizmy klasyfikuje się z uwzględnieniem ich cech strukturalnych i semantycznych (por. Заботкина 1989: 8–26). RITA MILIŪNAITĖ. Prezentacja neologizmów i możliwości wyszukiwania w Bazie danych neologizmów języka BENDRINĖ KALBA 91 (2018) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 litewskiego |5 4) cechy gramatyczne (część mowy i inne charakterystyczne oznaczenia gramatyczne – nieodmienna, zwrotna lub zaimkowa forma itp.); 5) warianty formy (najczęściej ortograficzne, rzadziej fleksyjne); 6) pochodzenie neologizmów, a w przypadku zapożyczeń lub kalk – także forma oryginalna; 7) w przypadku neologizmów słowotwórczych – rodzaj derywatu, formant słowotwórczy i znaczenie słowotwórcze (cechy te niekiedy wymagają specjalnych badań, dlatego nie zawsze są podawane od razu); 8) szczególne cechy neologizmów (mogące mieć znaczenie dla wyszukiwania) (na przykład autorski, jednostkowy, utworzony przez emigrantów itp.); 9) wyrazy pokrewne; 10) dostawcy danych (ważne jest rejestrowanie inicjatyw użytkowników języka i ich wspieranie, dlatego wskazuje się pierwszego dostawcę, który nadesłał neologizm); 11) daty przekazania informacji do ND i jej aktualizacji. Ponieważ neologizm może mieć więcej niż jedno znaczenie, informacje z drugiego bloku przedstawia się osobno dla każdego znaczenia. II. Znaczenie(a) i użycie neologizmu. 1) definicja neologizmu; 2) uwagi dla użytkowników (w razie potrzeby podaje się informacje normatywne, na przykład wskazuje się istniejące odpowiedniki zapożyczenia, zalecenia dotyczące użycia itp.); 3) tematyczna dziedzina użycia (może być ich więcej niż jedna, na przykład „żywność” i „biznes”); 4) kodyfikacja (wskazuje się, czy neologizm jest w jakiś sposób skodyfikowany, czy jego ocena pod względem norm różni się); 5) odcienie funkcjonalne i ekspresywne; 6) inne warianty (jeżeli istnieją); 7) znaczeniowe powiązania z innymi neologizmami ND; 8) przykłady użycia oraz datowane źródła i autorzy tych przykładów (jeżeli istnieją). Przykłady użycia wraz z konkretnymi danymi bibliograficznymi źródeł, w których użyto neologizmów, są bardzo ważne, ponieważ nie tylko dowodzą, że neologizm rzeczywiście istnieje przez pewien czas w określonym kontekście, lecz także odnotowują datę, kiedy już na pewno funkcjonował, a niekiedy również dokładny czas jego powstania. Wszystkie te dane o neologizmach stanowią podstawę do stworzenia systemu wyszukiwania ND, który umożliwiałby filtrowanie informacji o neologizmach według różnych kryteriów. Klasyfikacja ND jest stale udoskonalana; Wyłania się kilka alternatyw klasyfikacyjnych, które zależą od wyboru różnych podstaw klasyfikacji. RITA MILIŪNAITĖ. Naujažodžių pateikimas ir paieškos galimybės Lietuvių kalbos naujažodžių duomenyne |6 BENDRINĖ KALBA 91 (2018) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 2. PAIEŠKOS GALIMYBĖS NAUJAŽODŽIŲ DUOMENYNE W obliczu stałego napływu neologizmów i zwiększającej się objętości ND ważne jest nie tylko opanowanie danych tego zasobu i ich usystematyzowanie, aby można je było opisać i przedstawić w sposób najbardziej użyteczny zarówno dla nauki, jak i praktyki. Ważne jest, aby użytkownikom ujawniało się jak najwięcej aspektów wykorzystania ND. Od końca 2011 r. kilkakrotnie rozszerzano również możliwości wyszukiwania. Z uwzględnieniem czego są one projektowane? 2.1. Potrzeby i możliwości wyszukiwania ND, jako zbiór nowych zjawisk, dostarcza nowej usystematyzowanej wiedzy, niepublikowanej gdzie indziej, o zmianach w leksyce języka litewskiego XXI wieku. W sposób naturalny tworzy to przestrzeń przyciągającą zarówno zwykłych użytkowników języka, często kierowanych ciekawością, jak i uczestników procesu nauczania języka litewskiego (nauczycieli, wykładowców, uczniów i studentów), a także badaczy innowacji językowych. Atsižvelgiant į šias tikslines grupes, kuriama ir sistema ND paieškai. Pabrėžtina, kad ND nėra paprastas žodynas. Svarbiausi skirtumai nuo kitų leksikografijoje įprastų žodynų yra du. Nuo to labai priklauso ir paieškos galimybės. Pirma, skirtumą lemia duomenų kaupimo ir aprašymo pobūdis. Kadangi naujadarų atsiradimo iš anksto nuspėti neįmanoma, jie renkami tiek, kiek aptinkami įvairiuose dabartinės vartosenos šaltiniuose. Todėl duomenys taip pat aprašomi ne sisteminiu principu (t. y. ne nuosekliai pagal semantines grupes ir išsamiai pagal darybos lizdus, kaip, pavyzdžiui, BLKŽ), o tik tie, kurie yra fiksuojami. Darybos lizdo išsamumą dažniausiai lemia naujadarų vartojimo dažnumas ir populiarumas. Na przykład szybko rozrasta się obecnie gniazdo słowotwórcze często używanego słowa instagramas: instagrameris, -ė; instagraminimas; instagraminis, -ė; instagraminti; instagramintojas, -a; instagramiškumas. Z systemowością wiąże się również kwestia reprezentatywności danych (por. Liutkevičienė, Murmulaitytė 2015: 87–88; Murmulaitytė 2016a: 20). W ten sposób reprezentatywność i wiarygodność informacji gromadzonych jako ND rosną wraz ze zwiększającą się ilością i różnorodnością danych, natomiast aspekt subiektywny maleje wraz z rozszerzającymi się źródłami danych oraz liczbą dostarczycieli danych. Zatem z czasem wzrasta wartość 6 naukowa danych ND. 6 W prace nad gromadzeniem nieustannie zmieniającego się słownictwa stara się włączać społeczeństwo w różnorodnych formach. Taka praktyka jest szeroko stosowana w leksykografii zagranicznej (por. Abel, Meyer 2013). RITA MILIŪNAITĖ. Prezentacja neologizmów i możliwości wyszukiwania w Bazie neologizmów języka BENDRINĖ KALBA 91 (2018) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 litewskiego |7 Po drugie, ND nie nadaje się do bezpośredniego zastosowania typowego wyszukiwania modelį. Paprastai žodynuose paieška pradedama nuo žinomo antraštinio žodžio, norint rasti informacji w słownikach, ponieważ użytkownik może potrzebować więcej informacji na jego temat (dowiedzieć się o właściwościach semantycznych, gramatycznych i stylistycznych, pochodzeniu, cechach użycia, normatywności, odpowiednikach w innych językach itp.). Wiele słów ND ze względu na swoją nowość nie jest znanych użytkownikom, dlatego wyszukiwanie rozpoczynające się od indeksu haseł często jest niemożliwe. Dlatego pojawia się pytanie, czego i jak można szukać w ND, aby użytkownicy otrzymali jak najwięcej różnorodnych informacji o nowym słownictwie języka litewskiego? 2.2. Sposoby wyszukiwania Pod koniec 2018 r. można korzystać z kilku rodzajów dostępu do danych ND. 1) Wyszukiwanie w dziale ND Nowości. Po wejściu na stronę ND użytkownicy obok nagłówka widzą stale aktualizowane nowości ND. Jest to informacja zaspokajająca pierwszą ciekawość – o szczególnie interesujących przypadkach wyróżniających się czymś z całego strumienia neologizmów (zob. rys. 1). Po otwarciu którejkolwiek z kilkudziesięciu stron Nowości można znaleźć ciekawostki neologizmowe przedstawione w malejącym porządku chronologicznym. Informacja ta często ukazuje istotne dla społeczeństwa aktualności z życia politycznego, społecznego i kulturalnego, które natychmiast zyskują wyraz językowy. Aby nazwać lub zabarwić emocjonalnie jakiś nowy przedmiot, zjawisko albo wydarzenie, ludzie tworzą neologizmy (np.: droninukė; gamtinėti; kėdžmogis; kuprinmaišis; melasklaida; naisus, -i; 7 pakramtukas; seimonautas), a wraz z wiadomościami zagranicznymi pojawiają się zapożyczenia (np.: kimatika, okupendumas, oganesonas, trampokalipsė) lub kalki (np.: naujienlaiškis, orlentė, veidaknygė). Ponieważ w wiadomościach odsyłacze do neologizmów są aktywne, po kliknięciu wyróżnionego neologizmu przechodzi się bezpośrednio do jego artykułu, gdzie można również znaleźć odsyłacze do znajdujących się w ND wyrazów pokrewnych (a), wyrazów powiązanych semantycznie (b) oraz wariantów użycia (c), na przykład: (a) riedis – riedkalnis, riedslidės, riedutininkas, -ė; saitvietė – saitažymė, saitažodis, saitynas, tinklavietė ir t. t. ; (b) tortilija – buritas, enčilada, kesadilija, načio, takas; sušis – noris, nigiris, temakis, uramakis ir kt. ; asmenukė – droninukė, grupinukė, gyvūnukė; 7 Visų pavyzdžiuose pateiktų naujažodžių reikšmes ir daugiau informacijos apie juos galima rasti ND (http://naujazodziai.lki.lt). RITA MILIŪNAITĖ. Naujažodžių pateikimas ir paieškos galimybės Lietuvių kalbos naujažodžių duomenyne |8 BENDRINĖ KALBA 91 (2018) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 (c) flešmobas – sulėktuvės, sąspietis, žaibiškas sambūris; feisbukietis, -ė – feisbukėnas, -ė; fejsbukowiec, -ka; fejsbukowy, -a. RYS. 1 Strona z wiadomościami ND 2) Wyszukiwanie neologizmów w indeksie haseł. Jeżeli użytkownik z góry wie, jakiego słowa będzie szukać w ND i chce uzyskać na jego temat więcej informacji, wyszukiwanie można przeprowadzić w sposób typowy dla słowników cyfrowych, tj. w widocznej po lewej stronie witryny ND liście wszystkich haseł – w indeksie haseł. Na przykład usłyszawszy nowe słowo lub natrafiwszy na nie w inny sposób, można spróbować znaleźć je w ND (zob. rys. 2). RITA MILIŪNAITĖ. Przedstawianie neologizmów i możliwości wyszukiwania w Bazie danych neologizmów BENDRINĖ KALBA 91 (2018) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 języka litewskiego |9 2 IL. Po zapoznaniu się z nowym słowem, na przykład kūnovara, można spróbować wyszukać je w BD. Jeżeli w indeksie BD nie ma poszukiwanego słowa, proponuje się przesłać je twórcom bazy danych (zob. il. 3). IL. 3. Gdy tylko w użyciu pojawił się neologizm kiaulega, BD zareagowała na jego wyszukanie propozycją przesłania tego słowa twórcom bazy danych RITA MILIŪNAITĖ. Przedstawianie neologizmów i możliwości wyszukiwania w Bazie danych neologizmów BENDRINĖ KALBA 91 (2018) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 Išsamų naujažodžių aprašymą labai sunkina tai, kad kai kurie tyrimai reikalauja języka litewskiego |16 niemało czasu i wysiłku naukowego. Na przykład, aby ustalić niektóre systemowe cechy neologizmu, trzeba wyjaśnić język jego pochodzenia, sposób powstania (kalka czy derywat, neologizm czy nowe znaczenie itp., szerzej zob. Miliūnaitė 2015: 174–180). Nierzadko zdarza się, że nowych zapożyczeń, które udaje się znaleźć w litewskim użyciu publicznym, nie zdążyły jeszcze opisać wielkie słowniki anglojęzyczne, dlatego pochodzenie i znaczenie takich neologizmów mogą pomóc ustalić jedynie większa liczba przykładów użycia (a początkowo i ich nie ma wiele). W miarę doskonalenia systemu wyszukiwania ND baza danych staje się coraz bardziej przydatna do badania kontaktów językowych, a także nowych tendencji słowotwórczych języka litewskiego, ponieważ obecnie jest to jedyne źródło danych, w którym podejmuje się próbę rejestrowania neologizmów z różnych dziedzin użycia i przynajmniej minimalnego ich opisu leksykograficznego. W Instytucie Języka Litewskiego prowadzone są badania w tej dziedzinie i z czasem pojawią się zarówno prace naukowe, jak i usługi przeznaczone dla społeczeństwa, w których zostaną zastosowane wyniki tych badań. PODSUMOWANIE 1. Stale uzupełniany zbiór nowego słownictwa XXI-wiecznego języka litewskiego – Baza danych neologizmów języka litewskiego – pozwala spojrzeć na tę warstwę języka w sposób systemowy oraz przedstawiać i opisywać neologizmy zgodnie z przyjętymi na świecie zasadami leksykografii neologizmów, typową praktyką i uniwersalnymi dla wielu języków cechami neologizmów. Jednocześnie gromadzenie, systematyzowanie i wstępne badania neologizmów ujawniają takie ich właściwości, które skłaniają do bardziej szczegółowych badań nowego słownictwa oraz pozwalają tworzyć nowe modele ich opisu. 2. Opracowywany leksykograficznie strumień neologizmów i równolegle prowadzone badania neologizmów sprawiają, że proces ten jest niezwykle dynamiczny. Im więcej nowych danych ir susisteminama, tuo daugiau išryškėja naujų naujažodžių ypatybių. ND duomenys ir jų jest rejestrowanych, tym bardziej ich rozwój stwarza podstawę dla takich kierunków badań: a) charakter zmian w najbardziej aktywnie odradzających się obszarach użycia języka litewskiego i sferach jego użycia (funkcjonowanie nowego słownictwa w mediach, komunikacji elektronicznej, poszczególnych dziedzinach działalności społecznej – nauce, biznesie, reklamie, informatyce, świecie rozrywki, sektorze turystycznym itp.); b) cechy pochodzenia neologizmów (stosunek elementów rodzimych i zapożyczonych, ich konkurencja oraz wpływ na system ogólnego języka litewskiego); RITA MILIŪNAITĖ. Naujažodžių pateikimas ir paieškos galimybės Lietuvių kalbos naujažodžių duomenyne |17 BENDRINĖ KALBA 91 (2018) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 c) nauji žodžių darybos polinkiai (darybos būdų ir priemonių aktualizavimas, zmiany znaczeń słowotwórczych – ich zawężanie lub rozszerzanie itp.); d) zmiany znaczeń wyrazów i dominujące tendencje; e) cechy funkcjonowania neologizmów (na przykład konkurencja wariantów, przyczyny przyjęcia się lub odrzucenia neologizmów); f) problemy kodyfikacji nowych zjawisk (adaptacja nowych zapożyczeń, stosunek nowych zjawisk słowotwórczych i innowacji semantycznych do normy); g) cechy stylistyczne nowego słownictwa. 3. Możliwości wyszukiwania ND są tworzone i rozszerzane w oparciu o systemowe i funkcjonalne cechy neologizmów, stan ich zbadania oraz z uwzględnieniem potrzeb różnych grup docelowych. Publicznie dostępny system wyszukiwania ND według parametrów oraz jego wyspecjalizowany wariant umożliwiają poznawanie neologizmów z różnych perspektyw. Informacja ta już teraz zaczyna tworzyć dodatkową wartość naukową i praktyczną, otwierają się nowe możliwości jej wykorzystania: a) w nauce: projektuje się i prowadzi badania nowego słownictwa w różnych dziedzinach; b) w systemie oświaty: zachęca do aktualizowania treści i metodyki nauczania oraz ożywia proces dydaktyczny (nauczyciele i wykładowcy aktywnie korzystają z danych ND, angażują uczniów i studentów w poznawanie i gromadzenie nowego słownictwa); c) w biznesie: 9 dostarcza pomysłów do tworzenia nazw nowych towarów, usług i przedsiębiorstw; d) w zakresie językowej edukacji społeczeństwa: pomaga ludziom zapoznać się ze zmianami w języku litewskim, poznawać nowe słownictwo języka litewskiego i możliwości jego odnowy. ŠALTINIAI BLKŽ – Bendrinės lietuvių kalbos žodynas. Vyr. red. Danutė Liutkevičienė. Lietuvių kalbos institutas. Prieiga internete: http://bkz.lki.lt. ND – Lietuvių kalbos naujažodžių duomenynas. Tęstinis internetinis žinynas nuo 2011 m. Sud. ir ats. red. Rita Miliūnaitė, programuotojas Evaldas Ožeraitis. Vilnius: Lietuvių kalbos institutas. Prieiga internete: http://naujazodziai.lki.lt (žiūrėta 2018 m. spalį–lapkritį). 9 Plg. išvestinį ND kūrinį – Lietuvių kalbos naujažodžių tartuvą, kuriame, naudojant elektroninio teksto skaitytuvą (lietuvių šnekos sintezatorių), galima išgirsti, kaip tarti ir kirčiuoti naujai lietuvių kalboje atsiradusius žodžius (žr. https://liepa.rastija.lt/Tartuvas). RITA MILIŪNAITĖ. Naujažodžių pateikimas ir paieškos galimybės Lietuvių kalbos naujažodžių duomenyne |18 BENDRINĖ KALBA 91 (2018) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 NSDB – Naujųjų skolinių duomenų bazė, parengė Lietuvių kalbos instituto Sociolingvistikos skyrius, žr. http://nsdb.sociolingvistika.lt/. LITERATURA A be l A ., M e y e r C h . M . 2013: Dynamika poza papierem: wkład użytkowników w słowniki internetowe. – Materiały konferencyjne eLex 2013, 179–194. Dostęp w internecie: http://eki.ee/elex2013/proceedings/eLex2013_13_Abel+Meyer.pdf (dostęp 2018 09 12). G ue rra A. R. 2016: Słowniki neologizmów: przegląd i propozycje ich udoskonalenia. – Open Linguistics 2 (1), 528–556. K e r r e m a n s D . 2015: Sieć nowych słów: badanie procesu konwencjonalizacji neologizmów angielskich oparte na korpusie. – English Corpus Linguistics 15. Frankfurt am Main: Peter Lang. K e r r e m a n s D ., S teg m a y r S ., S chm id H . J . 2011: NeoCrawler: identyfikowanie i wyszukiwanie neologizmów w Internecie oraz monitorowanie zachodzących zmian. – Współczesne metody w semantyce historycznej. K. Allan, J. Robinson (red.). De Gruyter Mouton, 59–96. L i u tk e vi č ie nė D ., M u r m u l a i ty t ė D . 2015: Nuo Dabartinės prie Bendrinės lietuvių kalbos žodyno. – Leksikografija ir leksikologija 5, 83–146. M il i ū n a i tė R . 2014: Naujieji kontaminaciniai dariniai lietuvių kalboje. – Acta Linguistica Lithuanica, 71, 246–264. M il i ū n a i tė R . 2015: Dobór i prezentacja neologizmów w bazie danych neologizmów języka litewskiego. – Leksikografija ir leksikologija 5, 161–184. M ur m u l ai t y t ė D . 2014: Systematyczność definicji neologizmów z przyrostkiem -iklis. – Bendrinė kalba 87, 1–17. Dostęp online: http://www.bendrinekalba.lt/Straipsniai/87/Murmulaityte_BK_87_straipsnis.pdf M u r m u l a i t y t ė D . 2016a: Nowe nazwy osób w aspekcie słowotwórczym i semantycznym. – Język litewski 10, 1–22. Dostęp online: http://www.lietuviukalba.lt/index.php/lietuviu-kalba/article/view/200 M u r m u l a i t y t ė D . 2016b: Leksyka korpusu neologizmów w drodze do Ogólnego języka litewskiego kalbos žodyną. – Acta Linguistica Lithuanica 75, 46–66. RITA MILIŪNAITĖ. Prezentacja neologizmów i możliwości wyszukiwania w Korpusie neologizmów języka BENDRINĖ KALBA 91 (2018) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 M ur m u l ai t y t ė D . 2016c: Lietuvių kalbos naujažodžių duomenynas ir naujadarų tyrimų litewskiego |19 perspektywy. – Język ogólny 89, 1–27. Dostęp online: http://www.bendrinekalba.lt/Straipsniai/89/Murmulaityte_BK_89_straipsnis.pdf M ur m u l ai t y t ė D . 2018: Kontaminacja i neologizmy języka litewskiego. – Język i konteksty 8(1), 60–70. R iv e r a P as to r R . e t al . 2017: Równość języków w epoce cyfrowej. Projekt Języka Ojczystego. Bruksela: Biuro Analiz Parlamentu Europejskiego. Dostęp online: http://www.europarl.europa.eu/RegData/etudes/STUD/2017/598621/EPRS_STU( 2017)598621_LT.pdf. Wersja angielska: R iv e ra R . e t al . 2017: Równość językowa w epoce cyfrowej: w kierunku projektu języka ludzkiego. Bruksela: European Parliamentary Research Service. Prieiga internete: http://www.europarl.europa.eu/RegData/etudes/STUD/2017/598621/EPRS_STU( 2017)598621_EN.pdf (dostęp 2018 11 26). З аб о т к ин а В . И . 1989: Новая лексика современного английского языка. Москва: Высшая школа. Nadesłano 2018 12 15 Przyjęto 2018 12 30 RITA MILIŪNAITĖ. Naujažodžių pateikimas ir paieškos galimybės Lietuvių kalbos naujažodžių duomenyne |20 BENDRINĖ KALBA 91 (2018) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 PREZENTACJA NEOLOGIZMÓW I MOŻLIWOŚCI WYSZUKIWANIA W BAZIE NEOLOGIZMÓW LITEWSKICH S t r e s z c z e n i e Technologie językowe, które szybko rozwijają się na całym świecie, opierają się na cyfrowych zasobach językowych: różnego rodzaju słownikach, bazach danych, korpusach i podobnych zbiorach uporządkowanych oraz naukowo opisanych danych językowych. Cyfrowe zasoby języka litewskiego są również w coraz większym stopniu integrowane w ogólnych bazach danych (zob. http://lkiis.lki.lt, https://www.raštija.lt) i przygotowywane do wejścia na globalny cyfrowy rynek języków. Zasoby te są wykorzystywane do tworzenia narzędzi i usług cyfrowych (takich jak wyszukiwarki internetowe, narzędzia do tłumaczenia maszynowego, semantyczne wordnety, a wreszcie sztuczna inteligencja). Artykuł stanowi wprowadzenie do cyfrowego zbioru danych neologicznych – internetowej Bazy danych neologizmów litewskich, rozwijanej przez Instytut Języka Litewskiego od 2011 roku i obecnie podlegającej bieżącej aktualizacji (ND, http://naujazodziai.lki.lt). Zaprojektowana w celu rejestrowania litewskich neologizmów z początku XXI wieku, odzwierciedla zmiany w słownictwie języka litewskiego oraz w jego strukturze semantycznej, morfemicznej i słowotwórczej. Pod koniec 2018 roku ND zawierała niemal 5 000 neologizmów i około 19 000 przykładów użycia. Celem artykułu jest opisanie możliwości pozyskiwania danych metodą trollingu w celu włączenia ich do ND oraz kierunków, w których możliwości te mogłyby być rozwijane, na podstawie semantycznych, strukturalnych i funkcjonalnych właściwości współczesnego języka litewskiego. Pierwsza część dotyczy przyjętego w ND terminu neologizm the principles of presenting the data, and the problems with neologism descriptions. It shows oraz tego, że baza danych może służyć zarówno badaczom neologizmów, jak i użytkownikom języka. Druga część analizuje rozwój wyszukiwarki ND na podstawie powyższych wymagań. Neologizmy w ND opisano zgodnie z zasadami przypominającymi zasady utrwalonej praktyki zagranicznych słowników neologizmów. Informacje o każdym neologizmie w ND są przedstawione w dwóch blokach: (1) informacje ogólne o neologizmie (hasło, jego akcentuacja; klasyfikacja neologizmu oparta na cechach jego formy; atrybuty gramatyczne; warianty formy; pochodzenie neologizmu, forma wyjściowa; właściwości słowotwórcze neologizmów; wyrazy pokrewne); RITA MILIŪNAITĖ. Prezentacja neologizmów i możliwości wyszukiwania w Banku Danych Neologizmów Języka BENDRINĖ KALBA 91 (2018) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 Litewskiego |21 (2) znaczenie(-a) i użycie neologizmu (definicja neologizmu; relacja między neologizmem a normą języka standardowego; tematyczne pola użycia; odcienie funkcjonalne i ekspresywne; inne warianty; związki semantyczne z innymi neologizmami w ND; przykłady użycia oraz datowane źródła i ich autorzy). Wyszukiwarka ND jest rozwijana na podstawie wyżej wymienionych atrybutów neologizmów, z uwzględnieniem wymagań badaczy neologizmów i użytkowników języka (na przykład ND ma szerokie zastosowanie w procesie nauczania języka litewskiego w szkołach ogólnokształcących i szkołach wyższych). Strukturyzacja i wstępne badania neologizmów ujawniają ich właściwości, które napędzają szersze badania nowego słownictwa oraz rozwój nowych modeli służących do ich opisu. SŁOWA KLUCZOWE: leksykografia, neologizm, cyfrowe zasoby językowe, technologie językowe. RITA MILIŪNAITĖ Lietuvių kalbos institutas ul. Petro Vileišio 5, LT-10308 Wilno [email protected]