Kamieną „lietuv-“ turinčių žodžių darybiniai ryšiai

BENDRINĖ KALBA 91 (2018) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 JOLANTA VASKELIENĖ, REGINA VILČINSKIENĖ Uniwersytet Szawelski SŁOWOTWÓRCZE RELACJE SŁÓW MAJĄCYCH RDZEŃ LIETU 1 SŁOWA KLUCZOWE: derywat; derywat sufiksalny; złożenie; gniazdo słowotwórcze; neologizm; (słowotwórcze) synonimy; (słowotwórcze) warianty; szczeble słowotwórcze. WSTĘP Nazwa Litwy, mająca w źródłach historycznych i tradycji językowej trzy odmiany: z rdzeniami liet- (tradycja litewska), lit- (tradycja słowiańska) i leit- (tradycja łotewska) – od 1009 roku (roczniki klasztoru w Kwedlinburgu) zaczęła być wymieniana w miarę zbliżania się chrześcijaństwa do Litwy od Zachodu (o pochodzeniu nazwy Litwy, hipotezach, zmianie znaczeń itp. zob. Bumblauskas 2005; Zinkevičius 2010; 2010a; 2011; Patackas 2014). W języku litewskim, w którym słowotwórstwo jest jednym z najczęstszych sposobów uzupełniania leksyki i w którym znaczną część leksyki stanowią nie słowa pierwotne, lecz derywaty 2 (Urbutis 2009: 35–37, 76–80), używana jest nie tylko nazwa miejscowa Lietuva, lecz także wiele innych wyrazów pokrewnych (lietuvis, -ė; lietuvybė; puslietuvis, -ė; lietuviškumas; lietuviškas, -a; lietuvinti; lietuvėti; sulietuvinti i in.), które łączą różnorodne relacje semantyczne i słowotwórcze. W języku litewskim wyrazy tworzy się zarówno od słów pierwotnych, jak i od derywatów, które z kolei mogą stanowić podstawę słowotwórczą dla innych derywatów (2., 3. itd. stopnia) – w ten sposób w języku powstają gniazda (rodziny) derywatów (Keinys 1999: 15–17; Urbutis 2009: 83–84; Jakaitienė 2010: 117–118). W gniazdach słowotwórczych derywaty o wspólnym rdzeniu mogą być powiązane nie tylko różnymi relacjami słowotwórczymi, lecz 3 także relacjami wariantywności lub synonimii, ponieważ od tego samego słowa podstawowego z różnych (przede wszystkim wewnętrznych) przyczyn tworzone bywają derywaty różniące się zewnętrzną formą i mające podobne (lub identyczne) znaczenie – synonimy słowotwórcze (dalej – SS) i warianty słowotwórcze (dalej – WS). Należy przypomnieć, że za SS uważa się derywaty utworzone za pomocą różnych formantów słowotwórczych, mające podobne lub identyczne znaczenie (tj. należące do różnych typów słowotwórczych), np. prapuolimas – prapultis; išgaišėlis, -ė – išgaiša, a DV to 1 Artykuł poświęcony jest stuleciu odrodzenia państwa litewskiego. 2 W artykule oparto się na słowotwórstwie opisanym w Gramatyce języka litewskiego (LKG 1965; 1971), Gramatyce współczesnego języka litewskiego (DLKG 2005), Teorii słowotwórstwa Vincasa Urbutisa (2009), Słowotwórstwie ogólnego języka litewskiego Stasysa Keiniysa (1999) i in. ; nowe spostrzeżenia dotyczące sposobów słowotwórczych zob. Smetona 2005. 3 Ritos Miliūnaitės (2009: 123) teigimu, variantiškumas ir sinonimija atsiranda tada, kai žyminys (treść znaku) ma więcej niż jedną formę. JOLANTA VASKELIENĖ, REGINA VILČINSKIENĖ. Związki słowotwórcze słów mających temat BENDRINĖ KALBA 91 (2018) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 lietuvturinčių |2 utworzone za pomocą tego samego formantu słowotwórczego derywaty, które różnią się pobocznymi środkami słowotwórczymi, np.: pamiškė / pamiškys, sagė / segė, saulėlydis / saulėleidis, tarpukalnė / tarpukalnis / tarpkalnė / tarpkalnis. (Apie DS ir DV žr. Vaskelienė 2000, 2013; apie variantiškumą, sinoniminius santykius, sinonimo sampratą, sinonimijos šaltinius ir sinonimų rūšis žr. Pikčilingis 1988: 4–47; Miliūnaitė 2009; Jakaitienė 2010: 119–131; Župerka 2012: 28–40.) Za obiekt b a d a ń wybrano derywaty zawierające rdzeń lietuv. C e l e m artykułu jest 4 przeanalizowanie słów zawierających rdzeń lietuv – realizacji tego celu służą następujące z a d a n i a: z Lietuvių kalbos žodynas (LKŽe), kartoteki uzupełnień do Lietuvių kalbos žodynas (LKŽPK), Lietuvių kalbos naujažodžių duomenynas (ND), Dabartinės lietuvių kalbos tekstynas (DLKT) wybrać słowa zawierające rdzeń lietuv, przeanalizować je słowotwórczo, omówić ukształtowane między derywatami relacje synonimiczne i wariantowe, omówić osobliwości użycia derywatów zawierających rdzeń lietuv. W pracy zastosowano m e t o d y analizy słowotwórczej, substytucji i obliczeniową. W LKŽe, LKŽPK, ND, DLKT znaleziono łącznie 102 derywaty zawierające rdzeń lietuv, powiązane różnorodnymi relacjami słowotwórczymi i semantycznymi: 58 rzeczowników, 17 przymiotników, 20 czasowników i 7 przysłówków. 1. DERYWATY OD NAZWY MIEJSCOWEJ LIETUVA 5 1.1. Derywaty z końcówką (rzeczowniki) Z nazwą miejscową Litwa bezpośrednio wiąże się 9 derywatów, przede wszystkim rzeczownik 6 lietuvis, -ė, utworzony za pomocą końcówki -is, -ė, mający dwa znaczenia leksykalne: 1 „człowiek narodu litewskiego”, 2 przestarz. „Aukštaitis”. W LKŽe podawany jest również derywat 7 mający akcentowany wariant końcówki -ys 4 Za cenne spostrzeżenia i rady autorki artykułu dziękują tajnym recenzentom (-kom) artykułu. 5 W pierwszym rozdziale artykułu omawiane są derywaty bezpośrednio związane z Litwą (1. stopnia), w drugim rozdziale, według części mowy i sposobów derywacji, omawiane są derywaty 2. stopnia, a w osobnych podrozdziałach „Derywaty dalszych etapów derywacji” przedstawiane są derywaty 3. stopnia i (jeśli występują) 4. stopnia (aby nie oddalać się nadmiernie od wyrazów podstawowych). 6 Z punktu widzenia synchronii należy wyróżnić końcówkę -is, -ė (zob. Pakerys 1994: 220), natomiast Pranas Skardžius (1996: 384) uważa (historycznie) ten rzeczownik za derywat z przyrostkiem -uvis. 7 Omawiane słowo w przykładzie jest drukowane rozstrzeloną czcionką, neologizmy (derywaty nienotowane w słownikach i LKŽPK, znalezione w ND JOLANTA VASKELIENĖ, REGINA VILČINSKIENĖ. Słowotwórcze związki wyrazów zawierających BENDRINĖ KALBA 91 (2018) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 rdzeń lietuv |3 lietuvys, -ė „człowiek narodu litewskiego” (zob. także Zinkevičius 2010: 43). Jak pokazują materiały DLKT, rzeczownik lietuvis, -ė (głównie w pierwszym znaczeniu) jest używany w tekstach wszystkich stylów, w różnym otoczeniu leksykalnym, natomiast wariant lietuvys, -ė we współczesnym języku jest prawdopodobnie rzadki, np.: 1 Często w lesie Litwin nie wie, czego 8 płacze LKŽe; 2 Tu Żmudzin, Litwin, w przyjaźni dumał, wspólnie pieśni zwycięstwa śpiewał LKŽe; jego żyłami płynie krew Litwina i Żydówki DLKT; codziennie narzucany jest portret Litwina jako nieudacznika, który nic nie potrafi, urodzony Litwin, ale innych słów nie znam po litewsku LKŽe; nieko nesugeba DLKT; Vaižgantui labai rūpėjo tas lietuvio gamtojautos podirvis DLKT; Aš esu Nie, co ty, czysty Litwin, spod Poniewieża DLKT; Jeśli nie z Kowna — to nie Litwin! DLKT. 1.2. Złożenia (rzeczowniki) Litwa jest jednym z kilku wyrazów podstawowych złożeń. W pismach Vaižgantasa odnotowano złożenie lietuvlenkis (: Lietuva, lenkas), oznaczające „Polak z Litwy”, rzadkie we współczesnym języku litewskim – w DLKT nie znaleziono ani jednego przykładu jego użycia. Z nazwą miejscową Lietuva wiążą się złożenia z pierwszym członem przymiotnikowym: jaunalietuvis, -ė „członek młodzieżowej organizacji litewskich nacjonalistów”, didlietuvis, -ė „Litwin z Wielkiej Litwy”; znalezione w DLKT, a nieodnotowane w LKŽe i LKŽPK złożenia DV *mažlietuvis, -ė i *mažalietuvis, -ė należy uznać za neologizmy. Analiza przykładów z neologizmami *mažlietuvis, -ė i *mažalietuvis, -ė pokazuje, że są one używane w znaczeniu „Litwin z Małej Litwy”. W DLKT znaleziono 628 przykładów użycia złożenia jaunalietuvis, -ė (należy zwrócić uwagę, że w LKŽe nie podano ani 9 jednego zdania z tym rzeczownikiem), 120 przykładów z *mažlietuvis, -ė, 35 z didlietuvis, -ė oraz 3 przykłady z *mažalietuvis, -ė, np. : Nawiasem mówiąc, obie strony, tj. Litwini z Małej Litwy i Litwini z Wielkiej Litwy, oceniały się wzajemnie dość krytycznie DLKT; na powitanie prezydenta zgromadzili się członkowie LTS, młodzi Litwini, strzelcy mamy piękne przykłady współpracy Litwinów z Małej Litwy i Litwinów z Wielkiej Litwy w przeszłości DLKT; Jedni mówili jak wielkolitwini, inni nie utracili jeszcze pięknej gwary kłajpedzkiej DLKT; JSO vienijo visus jaunalietuvių organizacijos sporto klubus DLKT; Svarbiausia, kad LKŽe; Tak czy inaczej byłoby dość interesujące – kim właściwie są ci małolitwini i dlaczego mieliby przyłączać się właśnie do Żmudzinów? DLKT. albo DLKT), oznaczane gwiazdką *; znaczenia wyrazów (jeśli nie zaznaczono inaczej) podawane są według LKŽe; definicje neologizmów pochodzą z ND, neologizmy znalezione w DLKT, ale niezarejestrowane w ND, objaśniane są tak, jak wynika to z kontekstu. 8 W przypadku rzeczowników lietuvis, -ė i lietuvys, -ė większość form przypadków jest identyczna, dlatego trudno powiedzieć, którego wyrazu użyto. (Mimo to uważa się, że większość przypadków to przykłady użycia wyrazu lietuvis, -ė). Rzeczownik lietuvys, -ė ilustrowany jest wyraźnymi przykładami użycia (w mianowniku liczby 17). 9 pojedynczej) (w DLKT znaleziono ich Te derywaty mogą być utworzone analogicznie do złożenia didlietuvis, -ė (złożenia didlietuvis, -ė, *mažlietuvis, -ė / *mažalietuvis, -ė często bywają używane w tym samym zdaniu). JOLANTA VASKELIENĖ, REGINA VILČINSKIENĖ. Słowotwórcze związki wyrazów mających litewski rdzeń |4 BENDRINĖ KALBA 91 (2018) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 1.3. Rzeczownik z przedrostkiem W LKŽPK podano derywat przedrostkowy palietuvys (Tada Seinai ir Palietuvys atsikėlė į 10 Lietuvą LKŽPK), który, jak zwykle derywaty z tym przedrostkiem, oznacza miejsce znajdujące się wzdłuż obiektu nazwanego wyrazem podstawowym (zob. LKG 1965: 424). W DLKT nie znaleziono przykładów z rzeczownikiem palietuvys, lecz ogólnie rzecz biorąc, zdania, w których palietuvys jest najprawdopodobniej używany w znaczeniu „miejsca Lietuvą“ reikšme, esama, pvz.: rodo XVII a. vidurio latviams palietuvyje tą žodį buvus mažai wzdłuż zwyczajnego (Urbutis 1997: 267). 11 1.4. Przymiotnik z przyrostkiem W języku litewskim przymiotniki z produktywnym przyrostkiem -inis, -ė od rzeczowników własnych (nazw miast lub innych miejsc, nazwisk) tworzy się stosunkowo rzadko (zob. Kniūkšta 1976: 9; zob. także Ambrazas 2011: 71–74). Taki jest przymiotnik lietuvinis, -ė, utworzony od rzeczownika Lietuva za pomocą przyrostka -inis, -ė (1 „z Litwy” Ar lietuvinis tabokas? LKŽe, 2 „zrobiony, używany na Litwie” Anie lietuviniais svarais svera LKŽe). Należy do przymiotników wyróżniających (gatunkowych) i ma znaczenie słowotwórcze „[b]ędący, mieszkający, uważany za podstawowe słowo w nazwanym miejscu, pochodzący, otrzymany 211). Dabartinėje lietuvių kalboje šis būdvardis dažniausiai vartojamas kaip sudėtinių z tego miejsca” (zob. DLKG 2005: człon nazwy, np.: próbowano uprawiać rzadkie lub już wymarłe rośliny naszego regionu: orzech wodny – kotewkę, lobelię wodną, <...>, monoziel litewską DLKT; Kwitną rośliny, które przetrwały epoki lodowcowe, unikaty flory wpisane do Litewskiej Czerwonej Księgi: firletki litewskie, zęboziele DLKT. 10 W przykładzie kartotekowym wyraz ten zapisano wielką literą (prawdopodobnie jest rozumiany jako nazwa miejscowości). 11 Por. też J. Endzelin miał co do tego pewne wątpliwości, jednak taki wyraz w połowie XVII w. na obszarze przylegającym do Litwy był mało używany, dlatego być może rzeczywiście mógł zostać przejęty z sąsiednich gwar litewskich (Baza danych Litewskiego słownika etymologicznego, http://etimologija.baltnexus.lt/?w=d%C5%ABsia (dostęp 2018 08 08). JOLANTA VASKELIENĖ, REGINA VILČINSKIENĖ. Związki słowotwórcze wyrazów mających rdzeń lietuv |5 BENDRINĖ KALBA 91 (2018) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 2. DERYWATY DRUGIEGO (TRZECIEGO, CZWARTEGO) STOPNIA 2.1. Derywaty od lietuvis, -ė Rzeczownik lietuvis, -ė jest centrum gniazda słowotwórczego, do którego łącznie wchodzi 88 derywatów różnych stopni. Rzeczownik ten jest podstawą słowotwórczą (lub jedną z 12 podstaw) dla 35 derywatów: 26 rzeczowników (16 derywatów i 10 złożeń), 4 przymiotników i 5 13 czasowników, które stanowią podstawę słowotwórczą dla innych derywatów (kolejnych stopni słowotwórczych). 2.1.1. R z e c z o w n i k i s u f i k s a l n e . W relacji opozycji słowotwórczej z rzeczownikiem lietuvis związanych jest trzynaście derywatów sufiksalnych: lietuvybė; lietuvystė; lietuvaitis, -ė; Litwin, Litwinka; Litwinka; Litwinka; Litwa; litewszczyzna; Litwin, Litwinka; Litwin, Litwinka; Litwin, Litwinka; lietuvnykas, -ė; lietuvninkis, -ė. Derywaty z przyrostkami -ybė i -ystė (Ambrazas 2002: 8–18; DLKG 2005: 101–102) lietuvybė (1 „litewskość“, 2 „litewskie słowo lub litewska forma językowa w języku nielitewskim“) i lietuvystė („litewskość“) pod względem znaczenia leksykalnego „litewskość“ tworzą parę 14 DS: derywaty różnych typów słowotwórczych należą do kategorii słowotwórczej abstraktów rzeczownikowych (lub nazw cech), opierają się na tym samym wyrazie podstawowym i są utworzone za pomocą różnych formantów słowotwórczych. Derywaty o wspólnym rdzeniu, mające znaczenie abstraktów, charakteryzują się dużymi możliwościami substytucji – w połączeniach wyrazowych lub zdaniach mogą być wzajemnie zastępowane z esmės nepakeisdami konteksto prasmės, pvz.: Lietuvybę ilgesniam laikui, ypač Klaipėdos krašte, išlaikė tik didelis įgimtas lietuvių atsparumas LKŽe; išlaikytume lietuvybę ir dvasinę pusiausvyrą DLKT; A więc, widzisz, oni tam o <...> lietuvystė mówią, różnią się od Polaków DLKT (por. išlaikyti lietuvybę – išlaikyti lietuvystę, kalba apie lietuvystę – kalba apie lietuvybę i in.). 15 Z przyrostkami -aitis, -ė; charakterystycznymi dla zdrobnień -ukas, -ė; -ikė wyprowadzone od rzeczownika lietuvis derywaty lietuvaitis, -ė; lietuviukas, -ė; lietuvukė; lietuvikė. W LKŽe podany rzeczownik lietuvaitis, -ė („młody Litwin lub młoda Litwinka”), nieuwzględniony w LKŽe, ale w LKŽPK 12 Gniazdo słowotwórcze rozszerzyłyby zwykle niedodawane do słowników deminutywy (w słownikach odnotowuje się tylko te, które nabrały szczególnych znaczeń). 13 W niektórych przypadkach być może także lietuvys, -ė. 14 W ND podano, że lietuvybė nabrało nowego (bardziej konkretnego) znaczenia – „litewskie znaki pisma (ze znakami diakrytycznymi)”: Dla programów open source – lietuvybė ND. 15 W DLKT znaleziono ogółem 1605 przykładów użycia rzeczownika lietuvybė i tylko 28 przykładów użycia derywatu lietuvystė, jednak bez sprawdzenia, w którym (abstrakcyjnym czy konkretnym) znaczeniu użyto rzeczownika lietuvybė, trudno powiedzieć cokolwiek o rzeczywistej częstotliwości użycia DS. JOLANTA VASKELIENĖ, REGINA VILČINSKIENĖ. Kamieną lietuvturinčių žodžių darybiniai ryšiai |6 BENDRINĖ KALBA 91 (2018) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 odnotowane derywaty lietuviukas, -ė, jego 16 wariant lietuvukė („lietuvaitė“ LKŽPK) oraz derywat z przyrostkiem -ikė lietuvikė (użyty obok žemaitikė) mają znaczenia specjalne. Analiza zdań z derywatami o 17 wspólnym rdzeniu lietuvaitis, -ė; lietuviukas, -ė / lietuvukė, lietuvikė pokazuje, że są one używane 18 w różnorodnym otoczeniu leksykalnym – w jednych przypadkach wyraźniejszy jest komponent semantyczny pochodzenia, w innych – młodości lub czułości, np. Joja joja lietuvaičiai, neša neša vainikaitį, vainiką rūtų LKŽe; Młode, piękne lietuvaitės swojego człowieka Rosjaninowi nigdy nie wydadzą DLKT; Lietuvaitis zachował się bardzo nieodpowiedzialnie DLKT; W szkole w Palesie uczyło się aż 120 litewskich dzieci LKŽPK; I rozwoził litewskie dzieci po najszerszych krajach, często nawet nieznające języka rosyjskiego DLKT; Byliśmy tylko czwórką litewskich dzieci, wszyscy uczęszczaliśmy do Pierwszego Gimnazjum dla Chłopców, obecnie – Gimnazjum Jezuickiego DLKT. Czasami substytucja tych derywatów uznawanych za DS jest możliwa bez większych ograniczeń (por. rozwoził litewskie dzieci – rozwoził litewskich młodzieńców; byliśmy czwórką litewskich dzieci – byliśmy czwórką litewskich młodzieńców; młode Litwinki – młode litewskie dziewczynki / litewskie dziewuchy itd.). Niemniej jednak występują różnice – nierzadko lietuvaitis, -ė jest używane po prostu w odniesieniu do osoby pochodzenia litewskiego, natomiast lietuviukas, -ė – do litewskiego dziecka; niektóre derywaty (lietuvaitis, -ė; lietuvikė) bywają używane z konotacją pejoratywną; różni się także częstość użycia derywatów: w DLKT znaleziono 1785 przykładów użycia rzeczownika lietuvaitis, -ė oraz 188 przykładów użycia lietuviukas, -ė, natomiast w korpusie nie znaleziono zdań z lietuvikė i lietuvukė. Rzeczownik lietuvija, utworzony od rzeczownika lietuvis, -ė za pomocą przyrostka -ija i mający znaczenie „ogół Litwinów”, należy do kategorii słowotwórczej nazw 19 zbiorowych – są to rzeczowniki oznaczające mniej lub bardziej rozległy ogół różnych osób (Keinys 1999: 51; DLKG 2005: 43–144), np. Zwracam uwagę na młodą, kiełkującą lietuviję – braciszków, siostrzyczki LKŽe; Prawdziwym znakiem „ostatnich pogan” w lietuviji jest jej żarliwa pobożność DLKT. 20 Za derywat kategorii nazw miejscowości uznać należy odnotowany w LKŽPK, lecz niezamieszczony w LKŽe derywat z przyrostkiem -ynas lietuvynas („miejsce, gdzie większość stanowią Litwini 16 Należy zaznaczyć, że w LKŽPK błędnie podano zapisany na fiszce derywat: w LKŽPK zamieszczono lietuvnikas, a powinno być lietuviukas, ponieważ takie słowo występuje w przykładzie zapisanym na fiszce i takie znajduje się również w źródle – w dziele Zigmansa Zinkevičiusa (1993: 208). 17 Przyrostek -ikė tworzy nazwy w gwarach żmudzkich i w niektórych sąsiednich gwarach auksztockich (zob. LKG 1965: 278–279). 18 Kai kada dariniai gali būti suprantami kaip „lietuvio (-ių) vaikas (sūnus, dukra)“, t. y. šiek tiek zbliża się do nazw dzieci według ich rodziców (zob. LKG 1965: 414). 19 ND nurodoma nauja lietuvija reikšmė „vietinės kilmės Lietuvos gyventojai“, pvz.: Ir kas tada gelbės od tego zaniku muzułmaństwa, w obliczu olbrzymiej imigracji do Litwy, dopóki naród będzie miał prawo wybierać lietuviją? ND. 20 W DLKT znaleziono 16 przykładów użycia rzeczownika lietuvija. JOLANTA VASKELIENĖ, REGINA VILČINSKIENĖ. Relacje słowotwórcze wyrazów zawierających BENDRINĖ KALBA 91 (2018) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 morfem lietuv |7 żyje“), np. Į Ežerę teraz Litwini jeżdżo mieszkać, wkrótce tam będzie sama 21 Litwa, po łotewsku już się nie porozumiesz LKŽPK; W litewskiej społeczności Bostonu również niemało przyszło mi pracować DLKT. 22 Takie samo (takie same) znaczenie (znaczenia) mają podane w LKŽe derywaty lietuvininkas, -ė (1 „Litwin (zazwyczaj Litwin z Prus Wschodnich)“, 2 „człowiek, Litwin, któremu szczególnie leżą na sercu sprawy litewskie“), lietuvninkas, -ė („zob. lietuvininkas“), lietuvninkis, -ė („zob. lietuvininkas 1“); dołączają do nich także nieuwzględnione w LKŽe, lecz odnotowane w LKŽPK derywaty lietuvinykas, -ė, wymienione w pracach Sauliusa Ambraza (2002: 119) i Zigmasa Zinkevičiusa (2010: 44); lietuvnykas, -ė. Derywaty o wspólnym rdzeniu lietuvininkas, -ė / lietuvninkas, -ė / lietuvinykas, -ė / lietuvnykas, -ė / lietuvninkis, -ė, mające takie samo (takie same) znaczenie (znaczenia), pozostają w 23 relacjach wariantywności. Spośród tych DV we współczesnym języku litewskim najczęściej używana jest nazwa osoby lietuvininkas, -ė – w DLKT znaleziono 1135 przykładów jej użycia (por. lietuvninkas, -ė 190 przykładów, lietuvinykas, -ė 2, lietuvnykas, -ė 1; przykładów z lietuvninkis w korpusie nie znaleziono). D e r y w a t y k o l e j n y c h s t o p n i s ł o w o t w ó r c z y c h . Derywatami 3. stopnia należy uznać rzeczowniki lietuvininkystė, lietuvninkaitė, lietuvnykaitė, puslietuvininkis, -ė oraz *lietuvybininkas, -ė. Abstraktum z przyrostkiem -ystė lietuvninkystė (zob. „lietuvystė“) uzupełnia omówiony szereg synonimów DS lietuvybė – lietuvystė, natomiast utworzone za pomocą przyrostka -aitė DV lietuvninkaitė i (Lietuvnykaitei ilgu terp brolelių LKŽe). Rzeczownik lietuvninkas, lietuvnykaitė („lietuvaitė“) pratęsia minėtą DS lietuvaitė – lietuviukė / lietuvukė – lietuvikė eilę -ė jest również podstawą drugiego członu rzadkiego w języku litewskim złożenia puslietuvininkis, -ė (zob. „puslietuvis”) – pierwszy człon złożenia opiera się na przysłówku pusiau (por. LKG 1965: 460–461). Neologizm *lietuvybininkas, -ė („propagator, zwolennik litewskości (litewszczyzny)”) zamieszczony w ND opiera się na abstrakcie lietuvybė: Panašu, kad lietuviai lietuvybininkai labai tingi (ar nemoka) kooperuotis... ND. Należy zaznaczyć, że te derywaty dalszego szczebla słowotwórczego należą do słownictwa pasywnego – w LKŽe nie zamieszczono zdań ze słowami lietuvninkystė i puslietuvininkis, w DLKT również nie znaleziono ani jednego przykładu użycia któregoś z tych derywatów. 21 W LKŽPK zamieszczono również derywat lietuvėnas („istota mistyczna”), ale jego związek z Lietuva lub lietuvis jest niejasny (tai galėtų būti ir skolinys iš la. lietuvēns „slogutis“). 22 W DLKT znaleziono 2 przykłady użycia derywatu lietuvynas. 23 W LKG (1965: 340, 360, 413) w kategoriach słowotwórczych nazw osób według ich pochodzenia oraz miejsca zamieszkania, a także nazw nosicieli cechy wyrażonej przez rzeczownik, warianty tych samych przyrostków stanowią -ininkas, -ė / - (n)inkas, -ė i -inykas, -ė / -(n)ykas, -ė, lecz między sobą przedstawiane są jako różne typy słowotwórcze. Jako warianty jednego przyrostka -ininkas, -ė i -(n)inkas, -ė wskazano w Akcentologii Antanasa Pakerisa (1994: 47). Saulius Ambrazas (2002: 118–123) -inykas, -ė; -ininkas, -ė oraz -inykas, -ė uważa się za warianty tego samego przyrostka. W tym samym miejscu (Ambrazas 2002: 125) stwierdza się, że „[p]rzyrostek „-ininkas ma bardzo rzadki wariant paradygmatyczny -ininkis“. JOLANTA VASKELIENĖ, REGINA VILČINSKIENĖ. Związki słowotwórcze wyrazów mających temat BENDRINĖ KALBA 91 (2018) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 lietuv |8 2.1.2. R z e c z o w n i k i p r z e d r o s t k o w e . Od rzeczownika lietuvis, -ė za pomocą przedrostków utworzono trzy derywaty: derywat przedrostkowy prolietuviai, mający znaczenie leksykalne „dawni Litwini”, oznacza osobę z wcześniejszego pokolenia lub żyjącą znacznie dawniej (Keinys 1999: 66; por. DLKG 2005: 149). Bardzo podobne znaczenie ma również derywat przedrostkowy pralietuviai „Litwini z dawnych czasów, przodkowie Litwinów“. Tak więc derywaty prolietuviai i pralietuviai należy uznać za DS: mają podobne znaczenie leksykalne 24 i takie samo znaczenie słowotwórcze, ich wymiana jest zasadniczo możliwa w połączeniach wyrazowych lub zdaniach, np. Ilguosius pralietuvių akūtinių galūnių balsius bei uo, ie sutrumpino visos tarmės LKŽe; Nieakcentowane krótkie samogłoski prabałtyckie w wygłosie oba dialekty utraciły DLKT (por. długie / nieakcentowane krótkie samogłoski prabałtyckie). Należy zaznaczyć, że w słownikach podano przykłady tylko z derywatem pralietuviai, w DLKT znaleziono również 8 przykładów użycia tego derywatu, natomiast zdań z prolietuviai nie podano ani w LKŽe, ani w LKŽPK, nie znaleziono ich także w DLKT, a więc jego użycie jest, jak się wydaje, rzadkie. Od rzeczownika lietuvis, -ė za pomocą przedrostka utworzono nazwę osoby nelietuvis, -ė, mającą znaczenie leksykalne „osoba nienależąca do narodowości litewskiej” (W Litwie mieszkają również osoby nienależące do narodowości litewskiej LKŽe; Imię Weronika 25 wymówiłaby dokładnie tak samo również osoba nienależąca do narodowości litewskiej DLKT), która oznacza nie tylko przeciwieństwo tego, co wyraża wyraz podstawowy, lecz także tworzy na zasadzie antonimii nowe pojęcie, np.: nederlius, negarbė, nelaimė, nelaisvė itd. (więcej zob. Paulauskienė 1983: 95–96). D e r y w a t y d a l s z y c h p o z i o m ó w s ł o w o t w ó r c z y c h . Rzeczownik przedrostkowy pralietuvis, -ė stanowi podstawę słowotwórczą dla derywatu 3. poziomu – przymiotnika z przyrostkiem -iškas, -a pralietuviškas, -a, mającego znaczenie „charakterystyczny dla pralietuviai” (W gwarze aukszockiej dźwięki pralietuviški (zwłaszcza samogłoski) zachowały się w mniej zmienionej postaci niż w gwarze żmudzkiej LKŽe), natomiast podany w LKŽe przysłówek pralietuviškai jest derywatem 4. stopnia 26 (Lietuva→lietuvis→ pralietuvis→ pralietuviškas→ pralietuviškai). 2.1.3. Z ł o ż e n i a . Rzeczownik lietuvis, -ė jest jednym z wyrazów podstawowych dziesięciu złożeń (naujalietuvis, -ė; senlietuviai; skerslietuvis, -ė; baltlietuvis, -ė; puslietuvis, -ė; lietuvlatviai, *anglalietuvis, -ė; *afrolietuvis, -ė; lietuviakalbis, -ė; lietuvėdis, -ė). Złożenia 24 Chociaż za pomocą pradkażnie tworzy się derywaty oznaczające miejsce, istnieją jednak również derywaty o innym znaczeniu (zob. LKG 1965: 434; DLKG 2005: 149). 25 W DLKT znaleziono 322 różne przykłady użycia rzeczownika nelietuvis, -ė. 26 W LKŽe nie podano zdań z przysłówkiem pralietuviškai, w DLKT również nie znaleziono przykładów użycia derywatów pralietuviškas i pralietuviškai. JOLANTA VASKELIENĖ, REGINA VILČINSKIENĖ. Relacje słowotwórcze wyrazów zawierających BENDRINĖ KALBA 91 (2018) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 rdzeń lietuv |9 naujalietuvis, -ė; anglalietuvis, -ė; lietuviakalbis, -ė ma samogłoskę łączącą -(i)a-, pozostałe utworzono bez samogłoski łączącej. W trzech (determinatywnych) złożeniach pierwszy człon opiera się na przymiotniku: naujalietuvis (: naujas, lietuvis) „Litwin nowych 27 czasów, nowych poglądów”, senlietuviai (: senas, lietuviai) „dawni Litwini”, skerslietuvis (: skersas, lietuvis) „wynarodowiony Litwin”. Nieznotowany w słownikach, lecz odnotowany w LKŽPK derywat baltlietuvis, -ė najprawdopodobniej utworzony został od przymiotnika baltas i rzeczownika lietuvis. Pierwszy człon złożenia puslietuvis, -ė („nieprawdziwy, wynarodowiony 28 Litwin“) opiera się na przysłówku pusiau. Złożenia puslietuvis, -ė i skerslietuvis, -ė należy uznać za DS (ich synonimem jest również asmens pavadinimo lietuvininkas, -ė išvestas darinys puslietuvininkis, -ė), pvz.: Puslenkiai, wspomniane wyrażenie iš skerslietuviai lyg susitarę visa daro, kad tik Lietuva nebūtų Lietuva LKŽe, lenkės sūnus – mūsiškai puslenkis (antraip apvertus – puslietuvis!) DLKT, por. puslenkiai, puslietuviai visa daro, antraip apvertus – skerslietuvis. Mimo to te DS o zbliżonej semantyce różnią się stylistycznie – puslietuvis, -ė jest słowem stylistycznie neutralnym, natomiast skerslietuvis, -ė w LKŽe ma oznaczenie wyrazu pejoratywnego, zatem złożenie skerslietuvis, -ė zasadniczo we wszystkich przypadkach mogłoby zostać zastąpione rzeczownikiem puslietuvis, -ė, lecz odwrotna zamiana nie zawsze jest możliwa. W DLKT znaleziono przykłady użycia złożeń 29 naujalietuvis, -ė; senlietuvis, -ė i puslietuvis, -ė, np. : Naujalietuvius [carinė] rusų administracija ėmė itin terorizuoti LKŽe; mokesčių nemokantys naujalietuviai yra menkesni valstybės priešai negu mokesčius renkanti valdžia DLKT; Nowolitwinom, takim jak Zita z Możejek, teatr nie jest potrzebny DLKT; Istotą religii dawnych Litwinów stanowi ubóstwianie i czczenie tworów natury, jej sił i zjawisk LKŽe; jeden ze stałych rytuałów wyznawców religii dawnych Litwinów – apeiginis alaus arba midaus gėrimas DLKT. Za złożenie kopulatywne (LKG 1965: 441–442; DLKG 2005: 151) uznaje się rzeczownik lietuvlatviai „Litwini i Łotysze”, utworzony od rzeczowników lietuvis, -ė i latvis, -ė bez samogłoski łączącej, używany w formie liczby mnogiej: Gyventa kitąkart čia, kur šiandien lietuvlatviai gyvena LKŽe – w DLKT nie znaleziono zdań z tym złożeniem, najprawdopodobniej jest to słowo rzadko używane. W ND podano dwa neologizmy: *anglalietuvis, -ė („Litwin mieszkający w Anglii (Wielkiej Brytanii) i/lub mówiący mieszanym językiem angielsko-litewskim”) oraz hybrydę To złożenie we współczesnym 27 języku litewskim zyskało także inne znaczenie: w zbiorze ND definiuje się je jako „nowo (po odzyskaniu przez Litwę niepodległości) powstały bogacz”, np. : Społeczeństwo się oburza – to oni, nowolitwini, postawili niesmaczne domy przypominające zamki... ND. 28 W LKŽPK nie podano znaczenia baltlietuvis, -ė ani żadnego przykładu jego użycia, dlatego trudno powiedzieć o nim coś bardziej szczegółowego. 29 W korpusie znaleziono 28 przykładów użycia nowalietuvis, -ė (zazwyczaj używanego w nowym znaczeniu podanym w ND), 7 przykładów z senlietuvis, -ė; 3 z puslituaninem, -ką; w korpusie nie znaleziono przykładów użycia derywatów baltlituanin, -ka i skerslituanin, -ka. JOLANTA VASKELIENĖ, REGINA VILČINSKIENĖ. Relacje słowotwórcze słów mających rdzeń BENDRINĖ KALBA 91 (2018) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 lietuv |16 szerokim masom ludzi LKŽe; Wszyscy wołali, krzyczeli o potrzebie zlituanizowania sztuki naszego teatru DLKT), 16 przykładów z lietuvėti (Kurort bardzo się lituanizuje LKŽe; Wilno zaczęło się lituanizować w szybszym i wyraźniejszym tempie DLKT), przykładów z czasownikami lietuvauti i lietuvuoti / lietuviuoti w DLKT nie znaleziono, lecz podano je w LKŽe i LKŽPK: Młodsi mówią po litewsku, nie po żmudzku LKŽe; Ona <..> już więcej nie lituanizuje LKŽPK; Około 1883 <...> klerycy byli wyraźnie podzieleni na polonizujących się i lituanizujących się LKŽPK. D a l s z e d e r y w a t y k o l e j n y c h s t o p n i s ł o w o t w ó r c z y c h . Ve dini a i i š v e i k s m až o d ži o lie t u vi n t i . Czasownik ten stanowi podstawę słowotwórczą dla ośmiu derywatów (dwóch z przyrostkami i sześciu z przedrostkami): lietuvinimas; lietuvintojas, -a; aplietuvinti; atlietuvinti; sulietuvinti; *įlietuvinti; *išlietuvinti; *nulietuvinti. Derywaty sufiksalne lietuvinimas (Jablonskis nie był zwolennikiem ścisłej, bezwzględnej polonizacji wszystkich terminów w LKŽe) oraz lietuvintojas, -a („ten, kto lituanizuje” Ko nori savo rašybos projektu pasiekti tas mūsų rašybos lietuvintojas? LKŽe) należą do produktywnych typów kategorii słowotwórczych abstraktów odczasownikowych oraz nazw wykonawców i posiadaczy cechy wyrażonej czasownikiem (Ambrazas 1993: 21–26, 112–117; DLKG 2005: 94–95, 104–105). Przedrostki ap-, at-, su modyfikują znaczenie czasownika podstawowego lietuvinti. Znaczenie rezultatywne zakończenia czynności (zob. Paulauskienė 1994: 275–276) ma derywat przedrostkowy sulietuvinti („uczynić Litwinem, uczynić litewskim” Sulietuvino ir sulatvino kitas savos ir svetimos giminės tauteles LKŽe), czasownik utworzony z przedrostkiem apaplietuvinti („uczynić nieco litewskim” Tokiu būdu įsmuko į lietuvių liežuvį daugumas svetimų žodžių, kurie apsilietuvinę insiplėtė ir į arčiausius Lietuvos kraštus LKŽe) ma znaczenie zdrobniałe („wykonać czynność mniejszą, słabszą niż ta, którą wyraża wyraz podstawowy”, zob. DLKG 2005: 405), natomiast derywat z przedrostkiem atatlietuvinti („uczynić ponownie litewskim” Pavardę atlietuvinti LKŽe) oznacza, że podczas wykonywania czynności czasownika podstawowego następuje powrót do wcześniej istniejącego stanu (LKG 1971: 275). W ND i DLKT znaleziono nieuwzględnione w słownikach derywaty przedrostkowe į-, iši nu-: *įlietuvinti, *išlietuvinti oraz *nulietuvinti. Na podstawie definicji podanych w ND neologizmy *įlietuvinti („nadać cechy litewskości; wdrożyć w języku litewskim”) i *išlietuvinti („usunąć ślady litewskości”) należy uznać za antonimy, zaś derywat z przedrostkiem nu- *nulietuvinti najprawdopodobniej oznacza, że w trakcie trwania przez pewien czas czynności wyrażonej wyrazem podstawowym coś zostaje uproszczone (zob. LKG 1971: 279). Derywaty od czasownika lietuvinti we współczesnym języku litewskim są używane z różną częstotliwością: w DLKT znaleziono 239 przykładów użycia sulietuvinti, 84 lietuvinimas, 38 atlietuvinti, 26 aplietuvinti, 4 *nulietuvinti, 2 lietuvintojas, -a, a JOLANTA VASKELIENĖ, REGINA VILČINSKIENĖ. Kamieną lietuvturinčių žodžių darybiniai ryšiai |17 BENDRINĖ KALBA 91 (2018) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 w korpusie nie znaleziono przykładów z *įlietuvinti i *išlietuvinti, np.: vardus labai greit išmokom sulietuvinti pagal vietinę tarmę DLKT; Inicjatorem tego spolszczenia był Vireliūnas DLKT; Zarząd LMS rozpatrywał kwestie lituanizacji szkół państwowych DLKT; litewskie nazwiska i imiona były przywracane do form litewskich DLKT; Wszystkie te terminy są nieco zlituanizowane DLKT; wejdzie w życie obecnie dojrzewający za kulisami zamiar „odlituanizowania” litewskich akademików poprzez zachęcanie ich do pisania wyłącznie po angielsku... DLKT; scenariusz komisariatu odlituanizowanej przez nazistów Litwy DLKT; będą mogły z niego skorzystać także grupy zajmujące się lituanizacją innego oprogramowania DLKT; Dwaj głupcy zlituanizowani przez D. Grybauskaitė nawet tego nie rozumieją? ND; Nazwy osobowe należy spolszczyć, ponieważ w przeciwnym razie za granicą ktoś będzie miał trudności z ich odczytaniem ND. Z kolei derywaty atlietuvinti, aplietuvinti, sulietuvinti, *išlietuvinti, *nulietuvinti są podstawą słowotwórczą dalszych etapów derywacji (derywatów 4. stopnia) – podanego w LKŽe abstraktu atlietuvinimas oraz zarejestrowanych w ND i znalezionych w DLKT neologizmów *aplietuvinimas; *sulietuvinimas; *atlietuvintojas, -a; *sulietuvintojas, -a; *išlietuvinimas („usunięcie oznak litewskości” ND), *nulietuvinimas. Zatem powstają następujące łańcuchy słowotwórcze: Lietuva→ lietuvis→ lietuvinti→ aplietuvinti→ *aplietuvinimas; Litwa→ Litwin→ polonizować na litewski→ odlitewszczyć→ odlitweszczenie, *odlitweszczyciel, -ka; Litwa→ Litwin→ polonizować na litewski→ zlitweszczyć→ *zlitweszczenie, *zlitweszczyciel, -ka; Litwa→ Litwin→ polonizować na litewski→ *wyzlitweszczyć→ *wyzlitweszczenie*; Litwa→ Litwin→ polonizować na litewski→ *wylitwinić→ *wylitwinienie. Kilka przykładów użycia derywatów znalezionych w DLKT: Litwini w Polsce uważają, że zlitwinizowanie ich imion i 48 nazwisk nie jest najważniejszym problemem tej mniejszości narodowej DLKT; Autorzy książki posługują się pojęciem „odnarodowienia” lub „odlitwinienia” DLKT; Wówczas nie był jeszcze całkowicie ustalony sposób lituanizowania i zapisywania tak zwanych słów międzynarodowych DLKT; Autorstwo zlitwinizowanych dzieł przypadło „Zaczarowanemu księdzu” Antanasa Macijauskasa-Adaty DLKT; zarządca-unarodawiacz Uniwersytetu Stefana Batorego DLKT; luteranie na Litwie nieśli srebrną pochodnię przez mroki odlitewszczania DLKT; Czyżby rzeczywiście polityka odlitwiania Litwy tak wyprała mózgi? ND. Derywaty od czasownika lietuvėti. Czasownik ten jest wyrazem podstawowym dla pięciu derywatów: derywatu sufiksalnego lietuvėjimas oraz derywatów z czterema przedrostkami (aplietuvėti, atlietuvėti, nulietuvėti, sulietuvėti). Abstrakt czasownika (derywat z przyrostkiem -imas) 48 W DLKT znaleziono 38 przykładów użycia formy *sulietuvinimas, 35 formy atlietuvinimas, 2 formy *aplietuvinimas oraz po 1 przykładzie form *atlietuvintojas, *sulietuvintojas, *nulietuvinimas; nie znaleziono przykładów neologizmu *išlietuvinimas. JOLANTA VASKELIENĖ, REGINA VILČINSKIENĖ. Kamieną lietuvturinčių žodžių darybiniai ryšiai |18 BENDRINĖ KALBA 91 (2018) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 lietuvėjimas – działanie określane rzeczownikowo (lietuvėjimas plemion bałtyckich BŽa). Czasownik nulietuvėti („utracić litewskie cechy, wynarodowić się”), utworzony z reikšmę 49 . Minėtas priešdėlių ap-, atir susuteikiamas reikšmes turi veiksmažodžiai przedrostkiem nu-, ma czasowniki oznaczające utratę: aplietuvėti („stać się nieco litewskim”), atlietuvėti („ponownie stać się Litwinem”) i sulietuvėti („stać się Litwinem, nabyć litewskich cech”). Czasowniki atlietuvėti i sulietuvėti stanowią podstawę słowotwórczą dla podanego w LKŽe abstraktu atlietuvėjimas oraz nieujętego w słownikach, znalezionego w DLKT abstraktu (taigi darybos opozicijos santykis susiklosto tarp gretimų narių tokiose darybos grandinėse: *sulietuvėjimas Lietuva→ lietuvis→ lietuvėti→ atlietuvėti→ atlietuvėjimas; Lietuva→ lietuvis→ lietuvėti→ sulietuvėti→ *sulietuvėjimas. Spośród grupy formacji o wspólnym rdzeniu, opartych na czasowniku lietuvėti, najczęściej używany jest czasownik sulietuvėti, np. : Tada sulietuvėjo vaikai, kai pradėjo eiti į mokyklą 50 LKŽe; Kai kurie lenkai, rusai bei vokiečiai sulietuvėjo DLKT; teraz staje przed nimi realne zagrożenie lituanizacji DLKT; rękami aktywistów Komsomołu ten ośrodek lituanizacji był niszczony DLKT; Gečius poczuł w sobie tę siłę, która skłaniała go do ponownego stania się Litwinem LKŽe; Petkevičiowie, Landsbergowie byli drobnymi, ponownie zlituanizowanymi żmudzkimi szlachcicami DLKT; Z tamtych czasów i później znamy niemało takich przykładów procesu ponownej lituanizacji LKŽe; tutaj również można dostrzec inne przyczyny „powolnej ponownej lituanizacji” DLKT; Ten etap „zlituanizowania” Frankfurtu rozpoczął się, zdaje się, jakieś dobre trzy lata temu DLKT; Wschodnia Litwa konsekwentnie się depolonizowała, a dwory i klasztory z powodzeniem polonizowały wewnątrz kraju ludność litewską LKŽe; Ten rodzaj [słowa] jest najbardziej zlitwinizowany w LKŽe. P o c h o d n e o d c z a s o w n i k a l i t w i n i z o w a ć . Na tym słowie opierają się dwa derywaty: abstrakt czasownikowy z przyrostkiem -imas lietuviavimas oraz czasownik įsilietuviuoti, utworzony z przedrostkiem įs-, mający znaczenie intensywności („umocnić się w języku 51 litewskim, litewskości”). W takich miejscach jak Griškabūdis, Keturvalakiai i innych, które w ten sposób się zlitwinizowały, charakterystyczny dla derywatów tej grupy słowotwórczej …, dvasiškieji giesti … lenkiškai LKŽe). Pasakytina, kad veiksmažodis įsilietuviuoti, kaip (zob. DLKG 2005: 405), oprócz przedrostka otrzymał także afiks zwrotny. 49 O użyciu i normatywności czasowników z nu zob. W publikacji Alvydasa Umbrasa (2016). 50 W DLKT znaleziono 44 przykłady użycia sulietuvėti, po 7 przykładów lietuvėjimas i atlietuvėti, po jednym przykładzie abstraktów atlietuvėjimas, *sulietuvėjimas; nie znaleziono przykładów czasowników nulietuvėti i aplietuvėti (najprawdopodobniej ich użycie we współczesnym języku litewskim jest rzadkie). 51 Oba derywaty znajdują się na peryferiach litewskiego słownictwa – w DLKT nie znaleziono ani jednego przykładu ich użycia. JOLANTA VASKELIENĖ, REGINA VILČINSKIENĖ. Słowotwórcze związki wyrazów zawierających BENDRINĖ KALBA 91 (2018) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 litewski rdzeń |19 2.2. Derywaty od jaunalietuvis, -ė; mažalietuvis, -ė; didlietuvis Derywaty złożone jaunalietuvis, -ė i mažalietuvis, -ė stanowią podstawę znalezionych w DLKT neologizmów (2-ojo laipsnio dariniai) *jaunalietuvaitis, -ė; *jaunalietuviukas, -ė; *jaunalietuviškas, -a; *mažalietuviškas, -a. Za DS należy uznać derywaty sufiksalne *jaunalietuvaitis i *jaunalietuviukas z przyrostkami -aitis i -ukas, które najprawdopodobniej są używane w znaczeniu „młodzi ludzie należący do organizacji jaunalietuviai”, np. Nie mówię o inicjatywach jaunalietuviuków, elelesininków czy megztabereciarzy ani o interpelacjach i referendach DLKT; czyje progi wysokich gabinetów lokajskim krokiem przemierzają ci rudobrodzi rewolucjoniści, ci surowi jaunalietuvaičiai o śmiesznych pyzatych twarzyczkach DLKT. Te wspólnordzenne derywaty można zamieniać miejscami bez zasadniczej 52 zmiany znaczenia kontekstu (por. inicjatywy młodolitwinów, młodolitwiniątka o twarzyczkach jak u niemowląt). Neologizmy utworzone za pomocą przyrostka -iškas, -a: *jaunalietuviškas, -a (: jaunalietuvis) i *mažalietuviškas, -a (: *mažalietuvis), najprawdopodobniej mają znaczenia „charakterystyczny dla młodolitwinów, taki jak młodolitwinów”, „charakterystyczny dla Litwinów Małej Litwy”. W DLKT znaleziono 2 przykłady użycia *jaunalietuviškas, -a i 1 przykład użycia *mažalietuviškas, -a: stosunek tych ludzi do etniczności nie jest skierowany przeciwko innym narodom, nie jest etnocentrystyczny, dlatego nie może być utożsamiany z „jaunalietuviškuoju” DLKT; a Mała Litwa, która nie pretendowała do państwowości, w pewnym sensie była bardziej litewska niż Wielka Litwa ze swoją rzeczywistą, choć nieproklamowaną, małolitewską autonomią kulturalną DLKT. D e r y w a t y k o l e j n e g o s t o p n i a . Znaleziony w DLKT neologizm *didlietuviškumas, oparty na potencjalnym wyrazie podstawowym, należy uznać za derywat 3. stopnia: Lietuva→ didlietuvis→ [*didlietuviškas]→ *didlietuviškumas: jako Niemiec uważam za swój obowiązek walczyć przeciwko wielkolitewskości DLKT. 52 W DLKT znaleziono tylko po jednym przykładzie użycia neologizmów. JOLANTA VASKELIENĖ, REGINA VILČINSKIENĖ. Relacje słowotwórcze derywatów zawierających rdzeń lietuv |20 BENDRINĖ KALBA 91 (2018) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 WNIOSKI 1. W artykule omówiono 102 derywaty zawierające rdzeń lietuv: od toponimu Lietuva wywiedziono 9 derywatów, od lietuvis, -ė – 35 derywatów, które z kolei stanowią podstawę słowotwórczą dla innych derywatów (derywatów dalszych stopni słowotwórczych). W gnieździe słowotwórczym przeważają derywaty wielostopniowe: 9 derywatów jest pierwszego stopnia, 39 – drugiego stopnia, 36 – trzeciego i 18 – czwartego stopnia. Pod względem części mowy przeważają (58) rzeczowniki: 34 derywaty sufiksalne (59 proc. wszystkich rzeczowników), 16 złożeń (28 proc.), 4 derywaty prefiksalne (7 proc.), 2 derywaty fleksyjne (3 proc.) oraz 2 derywaty (3 proc.) o nieustalonej kolejności stopni słowotwórczych. 2. Dane DLKT pokazują, że jedne derywaty należą do aktywnego słownictwa litewskiego, są zwyczajowe i używane dość często (lietuvis, -ė; lietuvaitis, -ė; lietuvybė; lietuviškumas; lietuviškas, -a; lietuviškai), ale istnieją również takie, które są znane z piśmiennictwa albo, przeciwnie, powstały niedawno i we współczesnym języku litewskim są używane rzadko (w DLKT nie znaleziono przykładów użycia 28 derywatów). 3. W języku litewskim używa się nie tylko utrwalonych w języku litewskim, uwzględnionych w dariniai, bet ir atsiranda naujadarų: ND ir DLKT rasti 25 žodynuose neužfiksuoti dariniai słownikach (lub będących wariantami derywatów) (lietuvybininkas; sulietuvėjimas; afrolietuvis, -ė; jaunalietuviškas, -a itd.). Znaczenia wszystkich neologizmów (zwykle należą one do produktywnych typów) są bez trudu rozumiane z kontekstu – są to przede wszystkim derywaty zachowujące kategorialne znaczenie słowotwórcze (abstrakta, nazwy osób, czasowniki prefiksalne, przymiotniki na -iškas, -a). 4. Dane ND pokazują, że derywaty zawierające rdzeń lietuvczasami zyskują nowe, nienotowane w słownikach znaczenia – w ND znaleziono 3 takie derywaty: lietuvybė, lietuvija i naujalietuvis, -ė. 5. Niektóre derywaty nienotowane w słownikach mogłyby zostać do nich włączone: w LKŽe można by odnotować mažalietuvis, -ė, a do BŽa warto byłoby włączyć przymiotnik lietuviakalbis, -ė. 6. Niektóre derywaty zawierające rdzeń lietuvpozostają w relacji wariantywności lub synonimii: łącznie zestawiono i omówiono 7 szeregów derywatów wariantywnych i 6 szeregów synonimicznych. Człony szeregów derywatów wariantywnych różnią się samogłoską łączącą albo mają różne warianty tego samego przyrostka (lietuvuoti / lietuviuoti, mažlietuvis, -ė / mažalietuvis, -ė). Niekiedy w relacji synonimicznej pozostają także derywaty różnego stopnia (omówiono trzy takie przypadki). Człony niektórych szeregów synonimów charakteryzują się wysokim stopniem synonimiczności i możliwościami substytucji (lietuvybė – lietuvystė, prolietuviai – pralietuviai), lecz częściej nawet derywaty o zbliżonej semantyce mają różnice stylistyczne (puslietuvis, -ė – puslietuvininkis, -ė – JOLANTA VASKELIENĖ, REGINA VILČINSKIENĖ. Relacje słowotwórcze słów zawierających rdzeń BENDRINĖ KALBA 91 (2018) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 lietuv- |21 pejor. skerslietuvis, -ė) i (albo) różni się częstotliwością użycia derywatów (np. lietuvaitis, -ė – lietuviukas, -ė / lietuvukė – lietuvikė). ŠALTINIAI BŽa – Bendrinės lietuvių kalbos žodyno antraštynas. Prieiga internete: http://bkz.lki.lt/antrastynas/?pg=c (žiūrėta 2018 m. liepos–rugpjūčio mėn.). DLKT – Dabartinės lietuvių kalbos tekstynas. Prieiga internete: http://tekstynas.vdu.lt/tekstynas/ (žiūrėta 2018 m. liepos–rugpjūčio mėn.). DLKŽ 2012 – Dabartinės lietuvių kalbos žodynas. Vyr. red. S. Keinys, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas. Prieiga internete: http://lkiis.lki.lt/dabartinis (žiūrėta 2018 liepos– rugpjūčio mėn.). LKŽe – Lietuvių kalbos žodynas, t. 1–20, elektroninis variantas. Vilnius: Lietuvių kalbos institutas. Prieiga internete: http://www.lkz.lt/ (žiūrėta 2018 m. liepos–rugpjūčio mėn.). LKŽEPK 2015– Skaitmeninė Lietuvių kalbos žodyno papildymų kartoteka. Vilnius: Lietuvių kalbos institutas. Prieiga internete: http://lkiis.lki.lt/antra-kartoteka (žiūrėta 2018 m. liepos–rugpjūčio mėn.). ND – Lietuvių kalbos naujažodžių duomenynas. Sudarytoja R. Miliūnaitė. Vilnius: Lietuvių kalbos institutas. Prieiga internete: http://naujazodziai.lki.lt/ (žiūrėta 2018 m. liepos– rugpjūčio mėn.). LITERATURA Ambrazas S. 1993: Daiktavardžių darybos raida, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas. Ambrazas S. 2002: Daiktavardžių darybos raida 2, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas. Ambrazas S. 2011: Būdvardžių darybos raida, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas. Bumblauskas A. 2005: Senosios Lietuvos istorija 1009–1795, Vilnius: R. Paknio leidykla. DLKG 2005 – Dabartinės lietuvių kalbos gramatika, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas. Jakaitienė E. 2010: Leksikologija, Vilnius: Vilniaus universiteto leidykla. JOLANTA VASKELIENĖ, REGINA VILČINSKIENĖ. Kamieną lietuvturinčių žodžių darybiniai ryšiai |22 BENDRINĖ KALBA 91 (2018) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 Keinys S. 1999: Słowotwórstwo ogólnolitewskiego języka literackiego, Šiauliai: Wydawnictwo Uniwersytetu Šiauliajskiego. Kniūkšta P. 1976: Przymiotniki z przyrostkiem -inis. Słowotwórstwo, znaczenia, synonimy gramatyczne, Wilno: Nauka. LKG 1965, 1971 – Gramatyka języka litewskiego 1, 2, Wilno: Mintis. Miliūnaitė R. 2009: Warianty współczesnego użycia języka litewskiego, Wilno: Instytut Języka Litewskiego. Pakerys A. 1994: Akcentologia 1, Kowno: Šviesa. Patackas A. 2014: Litua, Wilno: Versmė. Paulauskienė A. 1983: Zarys morfologii języka litewskiego, Kowno: Šviesa. Paulauskienė A. 1994: Morfologia języka litewskiego. Wykłady dla lituanistów, Wilno: Wydawnictwo Nauki i Encyklopedii. Pikčilingis J. 1988: Synonimika. Figury językowe, Kowno: Šviesa. Skardžius P. 1996: Pisma wybrane 1, Słowotwórstwo języka litewskiego, Wilno: Wydawnictwo Nauki i Encyklopedii. Smetona A. 2005: W kwestii wyróżniania podstawowych sposobów słowotwórczych. – Acta Linguistica Lithuanica 52, 83–85. TŽŽ 2003 – Słownik wyrazów międzynarodowych, Wilno: Alma littera. Umbrasas A. 2016: Od odtłuszczania do pozbawiania znaczenia: normalizacja i użycie.– Terminologija 23, 120–160. Urbutis V. 2009: Teoria słowotwórstwa, Wilno: Instytut Wydawniczy Nauki i Encyklopedii. Urbutis V. 1997: Trevor G. Fennell, Freckerʼs dictionary: the first manuscript. – Baltistica 32 (2), 264–269. Vaskelienė J. 2000: Synonimy słowotwórcze, Szawle: K. J. Vasiliausko įm. Vaskelienė J. 2013: Podobieństwa i różnice między synonimami słowotwórczymi, wariantami słowotwórczymi a paronimami. – Žmogus ir žodis: Lingwistyka dydaktyczna 5 (1), 206–214. Zinkevičius Z. 1993: Litwa Wschodnia w przeszłości i obecnie, Wilno: Wydawnictwo Nauki i Encyklopedii. Zinkevičius Z. 2010: Nazwa Litwy. Pochodzenie i tworzenie form, Wilno: Centrum Wydawnicze Nauki i Encyklopedii. Zinkevičius Z. 2010a, Święty Brunon i Litwa. Na tysiąclecie wzmianki o nazwie Litwy w źródłach historycznych, Wilno: Centrum Wydawnicze Nauki i Encyklopedii. JOLANTA VASKELIENĖ, REGINA VILČINSKIENĖ. Związki słowotwórcze słów zawierających rdzeń BENDRINĖ KALBA 91 (2018) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 Zinkevičius Z. 2011: Lietuvos senosios valstybės 40 svarbiausių mįslių. Lietuvos Didžioji lietuv |23 Księstwo z punktu widzenia językoznawstwa, Wilno: Centrum Wydawnicze Nauki i Encyklopedii. Župerka K. 2012: Stylistyka, Szawle: Wydawnictwo Uniwersytetu Szawelskiego. Gauta 2018 11 18 Przyjęto 2018 12 17 RELACJE DERYWACYJNE SŁÓW Z RDZENIEM LIETUVS t r e s z c z e n i e Język litewski, w którym derywacja jest jednym z najczęstszych źródeł nowych słów, a główną część słownictwa stanowią derywaty, wykorzystuje nie tylko relacje toponimiczne. Lietuva, but there are other related words that have different semantic and derivational Przedmiotem niniejszego artykułu, poświęconego setnej rocznicy odrodzenia państwa litewskiego, są derywaty z rdzeniem lietuvznalezione w Słowniku języka litewskiego (LKŽe), plikach uzupełniających Słownika języka litewskiego (LKŽPK), Katalogu danych neologizmów (ND) oraz Korpusie współczesnego języka litewskiego (DLKT). Analiza 102 derywatów z tematem lietuv- (58 rzeczowników, 17 przymiotników, 20 czasowników, 7 przysłówków), relacji między nimi oraz osobliwości ich użycia pozwoliła wyciągnąć następujące wnioski: 1. Od nazwy miejscowej Lietuva utworzono 9 słów, a od lietuvis — 35 słów, które z kolei stały się podstawą dla innych derywatów kolejnych etapów. Rodzina ta składa się głównie z derywatów kilkuetapowych: derywaty 1. stopnia (9), derywaty 2. stopnia (39), 3. (36) i 4. (18) stopnia. Pod względem części mowy dominują rzeczowniki: 34 derywaty sufiksalne, 16 złożeń, 4 derywaty prefiksalne, 2 derywaty fleksyjne oraz 2 derywaty o nieustalonym systemie etapów derywacji. 2. Dane z Korpusu Współczesnego Języka Litewskiego (DLKT) wykazały, że niektóre derywaty należą do aktywnego słownictwa litewskiego, są powszechne i dość często używane, podczas gdy inne należą do peryferii słownictwa, ponieważ są znane jedynie z piśmiennictwa lub zostały niedawno utworzone (w korpusie nie znaleziono przykładów użycia 28 derywatów). JOLANTA VASKELIENĖ, REGINA VILČINSKIENĖ. Relacje słowotwórcze wyrazów mających rdzeń BENDRINĖ KALBA 91 (2018) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 lietuv|24 3. Język litewski nie tylko wykorzystuje derywaty ujęte w słownikach, lecz także pozwala tworzyć neologizmy: w Katalogu Danych Neologizmów i Korpusie Współczesnego Języka Litewskiego (DLKT) znaleziono 25 derywatów nieujętych w słownikach. Znaczenia wszystkich neologizmów są łatwo zrozumiałe z kontekstu. Niektóre derywaty uwzględnione w słownikach nabrały nowych znaczeń. 4. Niektóre nowe derywaty można byłoby włączyć do słowników: Słownik języka litewskiego (LKŽe) mógłby uwzględnić złożenie mažalietuvis, -ė, a przymiotnik lietuviakalbis, -ė mógłby zostać włączony do Słownika standardowego języka litewskiego. 5. Niektóre derywaty z tematem lietuva pozostają w relacji wariantywności lub synonimii: ogółem utworzono i omówiono 7 szeregów wariantów derywacyjnych oraz 6 szeregów synonimów derywacyjnych. Czasami derywaty o różnym stopniu derywacji są wzajemnie zastępowalne, ale częściej nawet bliskie semantycznie derywaty różnią się synonymous. The members of some rows of synonyms have a high degree of synonymity stylistycznie i / lub częstotliwość użycia derywatów jest różna. KEYWORDS: derivative; compound; word family; neologism; (derivational) synonyms; warianty (słowotwórcze); etapy derywacji. JOLANTA VASKELIENĖ REGINA VILČINSKIENĖ Uniwersytet Szawelski, ul. Povilo Višinskio 38, LT-76352, Szawle [email protected] [email protected]