Povilo Matulionio „Žolyne“ pateiktų augalų genčių vardų autoriniai šaltiniai

BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 ALBINA AUKSORIŪTĖ Lietuvių kalbos institutas NAZWY RODZAJÓW ROŚLIN PODANE W ŽOLYNAS POVILASA MATULIONISA ŹRÓDŁA AUTORSKIE SŁOWA KLUCZOWE: nazwa rodzaju rośliny, źródło autorskie, słownik botaniki, wykaz nazw roślin, Žolynas Povilasа Matulionisa, nomenklatura botaniczna. ADNOTACJA W artykule analizowany jest pierwszy wydany na Litwie słownik terminów botanicznych – wykaz nazw roślin Žolynas, opracowany przez Povilasа Matulionisa. Część II. W słowniku roślin litewskich i wykazie roślin (1906) podane są litewskie nazwy rodzajów roślin, ustalane są ich źródła autorskie, a także oryginalne formy nazw rodzajów roślin podanych w wykazie i używanych przez Jurgisa Ambraziejusa Pabrėžę oraz Laurynasa Ivinskisa. Używane w analizowanym wykazie nazwy rodzajów roślin podane przez J. A. Pabrėžę zestawiane są z nazwami rodzajów roślin podanymi przez niego w rękopisie Taislius augyminis oraz w wydanym w Ameryce w 1900 r. słowniku J. A. Pabrėžy Botanika arba Taislius auguminis. W Żolynasie podane nazwy rodzajów roślin L. Ivinskisa zestawiono z nazwami rodzajów roślin używanymi w dwóch rękopisach L. Ivinskisa (Scaurus aptariami ir paties Žolyno sudarytojo Povilo Matulionio bei kitų autorių sukurti augalų genčių Agaricus rufo divaceus i Prigimtūmenė). Nazwy skrócone. WSTĘP Pierwsze litewskie słowniki terminów botanicznych i wykazy nazw zaczęto opracowywać już na początku XIX wieku: ksiądz żmudzki Jurgis Ambraziejus Pabrėža (1771–1849), który rozpoczął systematyczne porządkowanie terminów nauk przyrodniczych i nazw nomenklaturowych, był także pierwszym autorem tych słowników terminów. W 1821 r. napisał dwujęzyczny słownik Dictionarium Botanicum Latino Samogiticum ALBINA AUKSORIŪTĖ. Źródła autorskie nazw rodzajów roślin podanych w Żolynasie Povila Matulionisa | 2 doi.org/10.35321/bkalba.2019.92.11 BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 (łacińsko-żmudzki słownik botaniki), w którym podał 860 nazw roślin. alfabetyczny wykaz 1834 m. J. A. Pabrėža pabaigė rengti 505 puslapių darbą Sryje Balsenyyny, tai taip pat dvikalbis terminów morfologii roślin w języku łacińskim i litewskim. W 1843 r. ukończył pisanie swojego najważniejszego dzieła naukowego Taislius augyminis (Tayslós augumyynis), w którym szczegółowo opisał całą florę Żmudzi: omówił budowę roślin, wyjaśnił terminy morfologii roślin, opisał 643 rodzaje roślin kwiatowych oraz 150 rodzajów roślin zarodnikowych i grzybów. 1 Wspomnianych dzieł samemu J. A. Pabrėžie nie udało się wydrukować. Jego rękopis został opublikowany w Instytucie Języka Litewskiego kilka lat temu: w 2009 r. ukazała się pierwsza część rękopisu, w 2014 r. – druga część, a w 2015 r. zakończono publikację pozostałej części rękopisu (zob. TA I, TA II, TA III). 2 Dla terminologii botanicznej ważne są również prace innego Żmudzina – nauczyciela Laurynasa Ivinskisa (1810– 1881), zwłaszcza jego nieopublikowany rękopis Prigimtùmēné, turenté sawieje dalijkus źemies, żoliun ir giwunun su parodimu anun wartojimo (dalej – Prigimtūmenė), napisany około 1870 roku. W drugiej części tego rękopisu, zatytułowanej Žolėmina, autor przedstawił systematyczny wykaz nazw grzybów i roślin, w którym podano 218 rodzin i ponad 2520 litewskich nazw rodzajów (szerzej zob. Jankevičius, Jankevičienė 1962: 151–163; Auksoriūtė 2000; 2004). Z inicjatywy księdza Antanasa Milukasa, redaktora wydawanej w Ameryce litewskojęzycznej gazety Dirva, w 1900 r. wydrukowano część rękopisu J. A. Pabrėžy Taislius augyminis, zatytułowanego Botanika arba Taislius auguminis. Jest to pierwszy litewski drukowany słownik terminów botanicznych, zawierający również nazewnictwo roślin, jednak został wydrukowany w Ameryce. Za drugi drukowany litewski słownik terminów botanicznych należy uznać wydaną w 1902 r. w Rosji, w mieście Irbit, publikację hektografowaną Lietuviški augalų vardai. Litewsko-łaciński słowniczek terminów botanicznych, opracowany przez Kazimierasa Drąsutavičiusa. Jest to słowniczek liczący 42 strony, podpisany pseudonimem Bugienis (szerzej zob. Kruopas 1998 (1975): 266–267; Klimavičiūtė 2005: 26; LKTŽ 2008: 13). Pierwszym drukowanym na Litwie słownikiem botanicznym jest wydany w 1906 r. 3 Žolynas Povilasa Matulionisa. Część II. Słownik roślin litewskich i zielnik (dalej – Zielnik), choć chronologicznie jest trzecim drukowanym słownikiem tej dziedziny (zob. rys. 1). Jest to leksykon nazw roślin, w którym można znaleźć również nieco terminów botanicznych. 1 Apie J. A. Pabrėžos kalbą ir rašybą plačiau žr. Subačius (1996: 10–113; 2009: 9–28). 2 Rękopis Taislius augyminis do druku przygotowała dr Rita Šepetytė, dziękuję jej za konsultacje. 3 Na pierwszej stronie książki podano rok 1906, ponieważ planowano wydać ją w tym roku, jednak drukarnia opóźniała jej wydrukowanie, dlatego na okładce podano rok 1907. ALBINA AUKSORIŪTĖ. Povilo Matulionio Žolyne pateiktų augalų genčių vardų autoriniai šaltiniai | 3 doi.org/10.35321/bkalba.2019.92.11 BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 P. Matulionis (1860–1932) – wybitny litewski leśnik, naukowiec i pedagog. „W odniesieniu do wielu prac P. Matulionisa należy używać określenia pierwszy: jako pierwszy opublikował artykuł krajoznawczy w języku litewskim (1891), jako pierwszy opisał po litewsku bursztyn (1922) i został uznany za pierwszego krajoznawcę; był pierwszym Litwinem, który ustalił granice występowania Litwinów w guberni wileńskiej (1901) i opracowywał mapę etnograficzną; był współautorem pierwszego programu rozwoju litewskiego rybołówstwa i gospodarki wodnej (1903) <...>; opracował i wydał pierwszy litewski słownik nazw roślin (1906), znany pod nazwą Žolynas, pierwszy dla Litewskiego geografinį žemėlapį (1923), pirmąjį reljefinį žemėlapį Lietuvių ir latvių žemė (1921); jis vadovavo Towarzystwa Nauk Wyższych, uczestniczył w zakładaniu Kursów Wyższych <...>” (Deltuvas 2014: 12–13). RYC. 1 Okładka Žolynasu ALBINA AUKSORIŪTĖ. Źródła autorskie nazw rodzajów roślin podanych w Žolynasie Povilasa Matulionisa | 4 doi.org/10.35321/bkalba.2019.92.11 BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 P. Matulionis, rozpoczynając opracowywanie wykazu nazw roślin, jako litewski leśnik miał już zgromadzonych niemało litewskich nazw roślin. Miał on niezaprzeczalną przewagę nad poprzednikami i współczesnymi, ponieważ studiował botanikę w Petersburskim Instytucie Leśnym i zdobył podstawy naukowej systematyki roślin (Deltuvas 2014: 312). P. Matulionis planował wydać dzieło w dwóch częściach: w pierwszej miała zostać opisana morfologia roślin i zamieszczone ilustracje, natomiast drugą część miał stanowić słownik roślin Litwy oraz system roślin. Pierwsza część pozostała niewydana. Jak pisze Jonas Dagys, „główną przeszkodą było przeniesienie jego miejsca służby z Litwy do Smoleńska. Znalazłszy się daleko od Wilna, nie mógł już utrzymywać bliskich kontaktów z wileńskimi wydawnictwami, a być może zwiększyła się również praca administracyjna, nie pozwalając autorowi poświęcić się wyłącznie pracy naukowej” (Dagys 1957: 33). W przedmowie do zielnika P. Matulionis wskazuje, do czego dążył, opracowując nomenklaturę: „1. podać poznaną liczbę roślin naszej ojczyzny, 2. zebrać razem rozproszone wszędzie wiadomości, 3. uporządkować je i uzgodnić, a także rozproszone nazwy roślin zarówno w języku ludu, jak i w piśmiennictwie, przez co zmniejszyłaby się wielość sprzeczności” (Ž 3). Podkreślił, że w żywym języku ludu, a jeszcze częściej w piśmiennictwie, jednym słowem określa się 2–3 różne rośliny i keleriopai. Autorius nurodė ir principus, kaip tuos dalykus pateikia vardyne: „Tokiuose odwrotnie – jedna roślina jest określana przypadkowo; wybrałem tylko te nazwy, które są albo szerzej znane, albo dokładniej wyrażają właściwości rośliny, albo mają starsze pochodzenie, albo są wyraźniej potwierdzone w językach naszych sąsiednich narodów: łotewskim, polskim, rosyjskim” (Ž 3). Według P. Matulionisa do słownika nazw wybrano około 3000 litewskich nazw roślin spośród 5000 zasłyszanych lub przeczytanych słów. Niektóre nazwy autor odrzucił jako błędne, ponieważ nie wszyscy zbieracze słów znali się na botanice lub języku litewskim, a podający nazwy roślin nie zawsze rozpoznawali roślinę, toteż podawali także nazwy niedokładne. Do Žolynas włączono tylko nazwy roślin rosnących na Litwie; P. Matulionis nie podawał nazw roślin doniczkowych ani sprowadzanych (Ž 4). W Žolynas można znaleźć nazwy 716 rodzajów roślin i około 2000 gatunków. Należy zwrócić uwagę, że w słowniku nazw nie rozróżnia się, tzn. podaje się łącznie, nazw roślin i grzybów. Wówczas grzyby zaliczano do roślin, nie zostały jeszcze wyodrębnione w osobne królestwo, dlatego w niniejszym artykule grzyby również analizuje się jako część roślin. Žolynas P. Matulionisa składa się z trzech części: 1. Według alfabetu łacińskiego; 2. Wykaz według alfabetu litewskiego; 3. Układ roślin według porządku historyczno-przyrodniczego. W pierwszej części ALBINA AUKSORIŪTĖ. Źródła autorskie nazw rodzajów roślin podanych w Žolynas Povilasa Matulionisa | 5 doi.org/10.35321/bkalba.2019.92.11 BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 według alfabetu łacińskiego zapisano nazwy roślin; najpierw podaje się nazwę łacińską, następnie nazwę litewską wraz ze wskazaniem autora, który ją wymienił, oraz odpowiedniki w języku rosyjskim i polskim. Najpierw podaje się nazwę rodzaju, a następnie wymienia się nazwy gatunków, np. : Asperugo. L. – Šiurkštelė. P. (Ašryna) – Острица – Lepczyca A. procumbens. L. – Š. mėlinoji. – О. Лежачая – L. Leząca (Ž 10). Rzadko zdarza się, aby podana była tylko nazwa rodzaju, na przykład Ligustrum. – Lubistras, Mln. – Ligustr. (Ž 37), najczęściej podawane są także nazwy gatunków, a ich liczba jest różna; przy niektórych roślinach wskazano ponad dziesięć nazw gatunków, na przykład w przypadku rdestnic podano 15 nazw gatunków (zob. rys. 2). RYS. 2 Zielnik, strona 48 Przy niektórych litewskich nazwach rodzajów i gatunków podaje się również synonimy, zapisuje się je obok w nawiasach, np. : Althaea – Malwa. P. (Róża) (Ž 7); Lactarius trivialis F. – Mleczaj pospolity Paalksne Iv. ALBINA AUKSORIŪTĖ. Povilo Matulionio Žolyne pateiktų augalų genčių vardų autoriniai šaltiniai | 6 doi.org/10.35321/bkalba.2019.92.11 BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 (Kiaulgribas) (Ž 35). Gdzie indziej synonimy zapisuje się bez nawiasów, np. : Convallaria, Lin. – Gludišius. Pakalnutis (Ž 21); Cornus mas – Sedula tikroji P., Smiltre Iv. (Ž 21). Zdarza się, że przy litewskiej nazwie rodzaju jako synonim podawana jest nazwa gatunkowa, np. : Lamium L. – Notruole (Dilgele kurčioji) (Ž 35). Należy zwrócić uwagę, że nie przy wszystkich nazwach rodzajów i gatunków podano rosyjskie i polskie odpowiedniki, np. : Ptilidium – Kerpunele – Orlica P. ciliare Ness. – K. Pintinele Mln. Brzęsniak (Ž 49) Sphaerella Wittr – Apivale P. S. aquilina Auers – A. areline (Ž 56). W drugiej części Zielnika według alfabetu litewskiego spisano litewskie nazwy rodzajów i gatunków roślin, obok podając ich łacińskie odpowiedniki (zob. ryc. 3). RYC. 3. Początek II części Zielnika, strona 63 ALBINA AUKSORIŪTĖ. Źródła autorskie nazw rodzajów roślin przedstawionych w Zielniku Povilasa Matulionisa | 7 doi.org/10.35321/bkalba.2019.92.11 BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 W trzeciej części Zielnika P. Matulionis przedstawia system roślin oparty na zasadach wyłożonych w dziele duńskiego botanika Johana Eugeniusa Warminga (Johan Eugenius Warming, 1841–1924) Ekologiczna geografia roślin (Oekologische Pflanzengeographie, 1896) (Deltuvas 2014: 315). Jego przedstawienie widoczne jest na ryc. 4. Jak podkreśla Jonas Dagys, „[J]eśli porównamy ten system P. Matulionisa ze współczesnym filogenetycznym systemem roślin, zobaczymy, że obecnie inaczej klasyfikuje się jedynie dział roślin bezkwiatowych: to, co Matulionis uważał za klasy, obecnie ocenia się jako odrębne typy. W systemie roślin kwiatowych nie zaszły istotne zmiany” (Dagys 1957: 33). RYC. 4 Początek III części Zielnika, strona 97 doi.org/10.35321/bkalba.2019.92.11 ALBINA AUKSORIŪTĖ. Povilo Matulionio Žolyne pateiktų augalų genčių vardų autoriniai šaltiniai | 8 BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 O pracach P. Matulionisa i jego Zielniku pisali głównie badacze nauk przyrodniczych: w 1957 r. wydano zbiór artykułów Wybitny litewski leśnik – prof. Povilas Matulionis, a w 2014 r. ukazała się monografia Romualdasa Deltuvasa Povilas Matulionis: początek przyszłości – to my. Celem tego artykułu jest ustalenie, na podstawie opisowej metody porównawczej, oryginalnych form nazw P. Matulionio pateiktų Žolyno augalų genčių vardų autorinius šaltinius, vardyne pateiktų augalų rodzajów. Podstawę porównania stanowią nazwy podane w rękopisach J. A. Pabrėžy i L. Ivinskisa. Przedmiotem artykułu jest 716 litewskich nazw rodzajów roślin przedstawionych w pierwszej części Žolynas, z wyłączeniem synonimów. AUTORSKIE ŹRÓDŁA NAZW RODZAJÓW ROŚLIN W ŽOLYNASIE P. Matulionis w przedmowie do Žolynasa podał wykaz wykorzystanych źródeł, a jako ostatnie źródło wskazał nazwy roślin zebrane przez niego samego w ciągu 15 lat w różnych zakątkach Litwy. Przy litewskiej nazwie rośliny najczęściej podawał skrót nazwiska badacza, który tę nazwę zapisał lub zaproponował, a wykaz skrótów zamieścił na końcu książki (zob. ryc. 5). W wykazie podano 17 skrótów, jednak po przejrzeniu skrótów wskazanych przy litewskich nazwach rodzajów roślin zamieszczonych w pierwszej części znaleziono jeszcze kilka nieuwzględnionych w wykazie, np. : Ficus – stega Al., Melilotus – barkunas Al., Platanus – jievaras All. ; Actaea – kiauleuogė Hag., Chaerophyllum – gurgždis Hag., Cardamine – kresa H.; Ceramium – ragmaure I.; Elaphomyces – riešutys Sember. ; Lupinus – lupinas Staug., Viburnum – putinas Staug., Castanea – kaštanas St.; Conferva – maurena Z.; Oenanthe – išne Ž. Jak wynika z Litewskiego słownika botanicznego (dalej – LBŽ), przy nazwach stega (LBŽ 142) i barkūnas (LBŽ 218) podano skróty Alk i Mln, a przy jievaras (LBŽ 266) – Alk. Ten ostatni skrót jest skrótem nazwiska Jonasa Aleksy, z którego sporządzonej na Suwalszczyźnie listy nazw roślin korzystał Jonas Staugaitis (LBŽ XXIX), natomiast Mln jest skrótem nazwiska P. Matulionisa. Zatem P. Matulionis, najwyraźniej podobnie jak Al. skracając nazwisko J. Aleksy, tylko przy jievaras dopuścił się błędu korektorskiego. Za taki sam błąd można uznać również skrótów Hag. i rozbieżności między H. i Staug. a St. Pierwsze są skrótami nazwiska K. G. Hagena, chociaż w wykazie skrótów P. Matulionis skracał je jako Hg., natomiast drugie – skrótami nazwiska J. Staugaitisa. Potwierdzają to dane LBŽ. Trudno powiedzieć, co oznaczają skróty I., Sember., Z. i ALBINA AUKSORIŪTĖ. Źródła autorskie nazw rodzajów roślin podanych w Žolynas Povilasa Matulionisa | 9 doi.org/10.35321/bkalba.2019.92.11 BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 Ž., ponieważ w LBŽ podano, że ragmauerė jest nazwą nadaną przez J. A. Pabrėžę, a išnė – przez L. Ivinskisa (zob. LBŽ 79 i 237). RYC. 5. Wykaz skrótów nazwisk, strona 110 1. Porównawcze nazwy rodzajów roślin w „Žolynas” i pismach J. A. Pabrėży W „Žolynas” podano przede wszystkim nazwy rodzajów roślin zaproponowane przez J. A. Pabrėžę – jest ich 303. Jako „auguminis” (dalej – BT), wydany w Ameryce pratarmėje nurodo P. Matulionis, jis naudojosi J. A. Pabrėžos žodynu Botanika arba Taislius w 1900 r. (Ž 3). W tym słowniku drukuje się niewielką listę, o której w przedmowie do BT napisano: J. A. Pabrėžos 1843 m. rankraščio Taislius augyminis (toliau – TA) dalis – įvadas ir augalų „Najważniejszą rzeczą w tym dziele jest alfabetyczny spis roślin występujących w zachodniej części Litwy, z podaniem przy każdej nazwy łacińskiej” (BT 8). Redaktorzy BT wskazali, że dzieło J. A. Pabrėžy zostało napisane po żmudzku, a podczas druku zmieniono jedynie pisownię: „Tak w druku wszystko, co mamy, [podajemy] słowo w słowo, zmieniając tylko pisownię” (BT 8). ALBINA AUKSORIŪTĖ. Autorskie źródła nazw rodzajów roślin przedstawionych w Žolynas Povilasa Matulionisa | 16 doi.org/10.35321/bkalba.2019.92.11 BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 Nieco mniej nazw rodzajów roślin w Žolynas przedstawiono ze skrótem nazwiska Fridrichasa Kuršaitisa – 33: laišis (Ervum), kemeras (Eupatorium), brantimedis (Guajacum), žibute (Helichrysum), dedešva (Malva), kaukis (Mandragora), šaukštis (Petasites), raktažole (Primula), putelis (Tragopogon), dagišis (Xanthium) i in. P. Matulionis kaip šaltinius nurodė ir Konstantino Sirvydo, Fridricho Kuršaičio, Mykolo Słowniki opracowane przez Miežinisa i innych autorów (Ž 3). Ponieważ niektórzy autorzy (Bakutis, Adalbert Bezzenberger, Gabrielė Petkevičaitė Bitė, Kazys Grinius, Petras Matulaitis, Georg Heinrich Ferdinand Nesselmann, Konstantinas Sirvydas i in.) podali tylko po kilka nazw, nie będą oni omawiani szerzej; należy jedynie powiedzieć, że łączna liczba takich nazw wynosi 71. Są to takie nazwy jak papartys Širv. (Aspidium), varnaleša Širv. (Lappa), balkuote Grn. (Briza), drżączka Grn. (Rhinanthus), szelężnik Ness. (Calaminta), kocimiętka Ness. (Pirus), grusza Bezz. (Typha), pałka Hag. (Chaerophyllum), trybuła Hg. (Cardamine), rzeżucha Gabr. (Asparagus), szparag Gabr. (Dahlia), durnažolė Jac. (Atropa), sniegulis Jac. (Galanthus), delgutis Mlt. (Erodium), snaudale Mlt. (Leontodon), putinas Staug. (Viburnum), jievaras All. (Platanus). Tiek šių, tiek jau aptartų autorių įnašas į Žolyno augalų genčių terminiją, išreikštas kaip procentinė dalis, nurodomas 6 pav. RYC. 6 Źródła nazw roślin podanych w Żolynie według autorów, proc. 42% 20% 9% 5% 10% 14% J. A. Pabrėža L. Ivinskis P. Matulionis F. Kuršaitis Inni Nie podano ALBINA AUKSORIŪTĖ. Povilo Matulionio Žolyne pateiktų augalų genčių vardų autoriniai šaltiniai | 17 doi.org/10.35321/bkalba.2019.92.11 BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 W Żolynie znajduje się również 102 nazwy rodzajów roślin, przy których nie podano żadnych skrótów, np.: kaštanas (Aesculus), alksnis (Alnus), pašiaušelis (Alopecurus), krapas (Anethum), arnica (Arnica), smilgaveise (Corynephorus), narstiklis (Diatoma), banguolis (Furcelaria), širdažole (Gentiana), dumblune (Limosella), kietžirnis (Ononis), spalgena (Oxycoccos), sidobražole (Potentilla), kerpunele (Ptilidium), skutuole (Rhytizma), tvane (Scheuchzeria), antplyše (Schizophyllum), nasturte (Tropaeolum), dilgyne (Urtica), vandsarge (Zanichelia). WNIOSKI 1. Żolynas P. Matulionisa jest pierwszym wydanym drukiem na Litwie wykazem nazw roślin, w którym podano nazwy roślin i grzybów rosnących na Litwie, zebrane z żywego języka mówionego oraz z różnych pism i rękopisów. Przy nazwach zebranych z pism i rękopisów podane skróty nazwisk autorów, którzy zapisali daną nazwę lub ją stworzyli, wskazują, że około 86 proc. wszystkich podanych w Żolynie nazw rodzajów roślin i grzybów ma wskazane źródło autorskie. P. Matulionis podał wykaz 17 skrótów nazwisk, jednak w wykazie nazw znajdują się również skróty kolejnych nazwisk, z których wynika, że chodzi jeszcze o dwa nazwiska – J. Aleksy i J. Staugaitisa. nazwy 2. Didžiausią Žolyne duodamų augalų genčių vardų dalį (42 proc. visų genčių vardų) sudaro zaczerpnięte ze słownika J. A. Pabrėžy Botanika arba Taislius auguminis (BT), wydanego w Ameryce w 1900 r., w którym opublikowano niewielką część rękopisu J. A. Pabrėžy Taislius augyminis z 1843 r. Jednakże nieco ponad połowa nazw rodzajów roślin przypisanych J. A. Pabrėžy w Žolynas została w nim podana tak, jak w BT, pozostała, nieco mniejsza część wskazuje na różnice w nazewnictwie. W porównaniu z rękopisem J. A. Pabrėžy zmieniano pisownię nazw rodzajów roślin w BT, a w przypadku niektórych nazw zmieniono również ich formy. P. Matulionis, przejmując nazwy z BT, także niektóre z nich zmieniał. Aż 11 nazw rodzajów roślin, podanych w Žolynas ze skrótem nazwiska J. A. Pabrėžy, nie zostało uwzględnionych ani w rękopisie J. A. Pabrėžy, ani w BT, zatem najprawdopodobniej zaczerpnięto je nie od tego autora raštų. 3. Nazw rodzajów roślin ze skrótem nazwiska L. Ivinskisa włączono do Žolynas o połowę mniej nei vardų su J. A. Pabrėžos pavardės santrumpa. P. Matulionis kaip šaltinį nurodė L. Ivinskio rysunków grzybów, jednak porównanie nazw rodzajów grzybów włączonych do Žolynas z zachowanymi rękopisami atlasu grzybów opracowanego przez L. Ivinskisa wykazało, że można z nich zaczerpnąć jedynie 8 nazw rodzajów grzybów. ALBINA AUKSORIŪTĖ. Źródła autorskie nazw rodzajów roślin podanych w Žolynas Povilasa Matulionisa | 18 doi.org/10.35321/bkalba.2019.92.11 BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 Porównując nazwy rodzajów roślin podane w Žolynas z nazwami z innego rękopisu L. Ivinskiego – Prigimtūmenė – wyraźnie widać, że nazwy rodzajów roślin używane w nomenklaturze nie pochodzą z tego rękopisu L. Ivinskiego. Najprawdopodobniej P. Matulionis korzystał z innych rękopisów L. Ivinskiego lub ze źródeł wtórnych. 4. W Žolynas można znaleźć około 9 proc. nazw rodzajów roślin podanych przez samego twórcę nomenklatury, P. Matulionisa. Część tych nazw rodzajów roślin autor zaczerpnął z języka potocznego, a ponad połowę najprawdopodobniej utworzył sam. Wśród nazw rodzajów roślin utworzonych przez P. Matulionisa przeważają derywaty sufiksalne. 5. Nazw rodzajów roślin stworzonych lub zapisanych przez innych autorów (F. Kuršaitisa, K. Sirvydasa, M. Miežinisa, F. Nesselmanna, K. Griniusa i in.) podano zaledwie po kilka; stanowią one około 10 proc. wszystkich nazw rodzajów roślin w Žolynas. ŠALTINIAI BT – Pabrėža A. 1900: Botanika arba Taislius Auguminis, Shenandoah, Pa. GA – Ivinskis L. Scaurus Agaricus rufo divaceus, rankraštis saugomas Lietuvių literatūros ir tautosakos instituto bibliotekos Rankraštyne, F1-661. Pr – Ivinskis L. Prigimtūmenė (Prigimtùmené turenté sawieje dalijkus źemies, żoliun ir giwunun su parodimu anun wartojimo), rankraštis saugomas Lenkijos mokslų akademijos bibliotekoje Krokuvoje, 1 d. katalogo nr. 1801; 2 d. katalogo nr. 2824. LBŽ – Lietuviškas botanikos žodynas, red. J. Dagys. Kaunas, 1938. LKŽe – Lietuvių kalbos žodynas (t. 1–20, 1941–2002): elektroninis variantas, vyr. red. G. Naktinienė Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 2005 (atnaujinta versija, 2008). Prieiga internete www.lkz.lt. TA I – Pabrėža J. A. Taislius augyminis. I–223. Parengė O. Kažukauskaitė, R. Šepetytė. Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 2009. TA II – Pabrėža J. A. Taislius augyminis. 224–776. Parengė R. Šepetytė. Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 2014. TA III – Pabrėža J. A. Taislius augyminis. 777–980. Parengė R. Šepetytė. Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 2015. ALBINA AUKSORIŪTĖ. Povilo Matulionio Žolyne pateiktų augalų genčių vardų autoriniai šaltiniai | 19 doi.org/10.35321/bkalba.2019.92.11 BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 Ž – Matulionis P. Žolynas. Części II. Słownik roślin litewskich i atlas roślin, Wilno: M. Kutkos spaustuvė, 1906. LITERATURA Auksoriūtė A. 2000: Prace terminologiczne Laurynasa Ivinskisa. Rozprawa doktorska. Auksoriūtė A. 2004: Nejasnego pochodzenia neologizmy L. Ivinskisa w dziele „Prigimtūmenės“. – Problemy historii i współczesności terminologii, Wilno: Wydawnictwo Instytutu Języka 127–149. Litewskiego, Auksoriūtė A. 2012: Rękopis atlasu grzybów Laurynasa Ivinskisa. – Nauka, kultura i oświata przed świtem: z okazji 200. rocznicy urodzin Laurynasa Ivinskisa, Wilno: Instytut 217–243. Języka Litewskiego, Dagys J. 1957: P. Matulionis jako botanik. – Wybitny litewski leśnik – prof. Povilas Matulionis, Kowno, 31–39. Deltuvas R. 2014: Povilas Matulionis: Początek przyszłości – to my, Kowno: Lututė. Jankevičius K., Jankevičienė R. 1962: Niektóre nowe dane o pracach L. Ivinskisa lietuviškos botanikos terminijos srityje. – Botanikos klausimai 2, 151–163. Klimavičiūtė J. 2005: Twórcy litewskiej terminologii botanicznej w pierwszej połowie XX wieku. – Botanica Lithuanica, Supplementum 8, 25–28. Kruopas J. 1998 (1975): Słowniczki i wykazy terminów K. Drąsutavičiusa (Drąsutisa). – Pisma wybrane, Wilno: Instytut Wydawniczy Nauki i Encyklopedii, 265–271. LKTŽ 2008: Słowniki terminów języka litewskiego: Adnotowany wykaz bibliograficzny z lat 1900–2005 / Gaivenytė-Butler J., Keinys S., Noreikaitė A., Wilno: Instytut Języka Litewskiego. Petkevičiūtė D. 1988: Laurynas Ivinskis: Monografia. Wilno: Mokslas. Subačius G. 1996: Żmudzki język Jurgisa Ambraziejausa Pabrėży. – Studia odrodzenia litewskiego 8: Osoba: między narodem a państwem, 10–113. Subačius G. 2009: Taislius augyminis Jurgisa Ambraziejausa Pabrėży (1843). – Jurgis Ambraziejus Pabrėža. Taislius augyminis I-223, Wilno: Instytut Języka Litewskiego, 9–28. Otrzymano 2019 12 11 Przyjęto 2019 12 30 ALBINA AUKSORIŪTĖ. Źródła autorskie nazw rodzajów roślin przedstawionych w Zielniku Povilasa Matulionisa | 20 doi.org/10.35321/bkalba.2019.92.11 BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 AUTORSKIE ŹRÓDŁA NAZW RODZAJÓW ROŚLIN POWIŁASA ZIELNIK MATULIONISA Streszczenie W artykule analizuje się 716 litewskich nazw rodzajów roślin użytych w glosariuszu Povilasа Matulionisa Žolynas. Część II. Słownik roślin Litwy i zielnik (1906). Žolynas Matulionisa jest pierwszym glosariuszem roślin opublikowanym na Litwie. Žolynas zawiera nazwy roślin zebrane z pism i rękopisów, obok których podano skrót nazwiska autora, który napisał lub stworzył nazwę danej rośliny. Około 86 procent nazw wszystkich rodzajów roślin i grzybów przedstawionych w Žolynas ma takie skróty. Większość nazw zawartych w glosariuszu to nazwy roślin nadane przez Jurgisa Ambraziejusa Pabrėžę i Laurynasa Ivinskisa. Większość nazw rodzajów roślin w Žolynas (42 procent wszystkich nazw rodzajów) to nazwy Pabrėžy zaczerpnięte z jego słownika Botanika arba Taislius auguminis (BT), opublikowanego w USA w 1900 roku, który zawiera niewielką część jego rękopisu Taislius augyminis z 1843 roku. Nieco ponad połowa nazw rodzajów roślin Pabrėžy podanych w Žolynas jest identyczna z nazwami w BT, natomiast pozostała część nazw podanych w analizowanych słownikach wykazuje różnice. Analizy has shown that over 10 plant genera names presented in Žolynas with the abbreviation of Pabrėža nie zostały uwzględnione w żadnym z analizowanych jego dzieł, dlatego też nazwy te prawdopodobnie nie pochodzą z pism wspomnianego autora. Liczba nazw rodzajów roślin autorstwa Ivinskisa zawartych w Žolynas jest dwukrotnie mniejsza niż liczba nazw autorstwa Pabrėžy. Matulionis powoływał się na rysunki grzybów Ivinskiego jako źródło. Analiza pokazuje jednak, że z zachowanych rękopisów atlasu grzybów Ivinskisa Scaurus Agaricus rufo divaceus zaczerpnięto i włączono do Žolynas jedynie osiem nazw rodzajów grzybów. Porównując nazwy rodzajów roślin podane w Žolynas z nazwami przedstawionymi w innym rękopisie Ivinskisa, Prigimtūmenė, jest jasne, że nazwy rodzajów roślin Ivinskisa użyte w glosariuszu nie zostały zaczerpnięte ze wspomnianego rękopisu. Najprawdopodobniej Matulionis korzystał z innych rękopisów Ivinskiego lub ze źródeł wtórnych. ALBINA AUKSORIŪTĖ. Źródła autorskie nazw rodzajów roślin podanych w Žolynas Povilasa Matulionisa | 21 doi.org/10.35321/bkalba.2019.92.11 BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 Około 9 procent nazw rodzajów roślin znajdujących się w Žolynas podał sam Matulionis, który część tych nazw rodzajów roślin zaczerpnął z języka potocznego, a najprawdopodobniej ponad połowę z nich sam utworzył. Inni autorzy (F. Kuršaitis, K. Sirvydas, M. Miežinis, F. Nesselman, K. Grinius itd.) mają zaledwie kilka nazw roślin, które stanowią około 10 procent wszystkich nazw rodzajów roślin w glosariuszu. SŁOWA KLUCZOWE: nazwa rodzaju rośliny, źródło autorskie, słownik botaniki, glosariusz roślin, Žolynas Povilasa Matulionisa, nomenklatura botaniki. ALBINA AUKSORIŪTĖ Lietuvių kalbos institutas ul. Petro Vileišio 5, LT-10308 Wilno [email protected]