Bendrinė lietuvių kalba Europos kalbų postandartizacijos kontekste

BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 RITA MILIŪNAITĖ Lietuvių kalbos institutas OGÓLNY JĘZYK LITEWSKI W KONTEKŚCIE JĘZYKÓW EUROPEJSKICH POSTSTANDARDYZACJI Czasami pytają mnie, dlaczego mówię tak wyraziście i poprawnie nie tylko w pracy, czy nie mogę mówić zwyczajnie. Już nie bardzo mogę, ale może to wcale nie jest takie złe. Dziennikarka radiowa i telewizyjna Aistė Plaipaitė 1 SŁOWA KLUCZOWE: język ogólny, standaryzacja, poststandaryzacja, destandaryzacja, demotyzacja, socjolingwistyka, ideologie językowe. ADNOTACJA W artykule analizuje się sytuację ogólnego języka litewskiego w okresie poststandaryzacji języków europejskich. Opierając się na najważniejszych cechach charakteryzujących język ogólny, składających się na paradygmat standardowości (powszechność dla całego społeczeństwa, homogeniczność norm, stabilna kodyfikacja i prestiż w społeczeństwie), przedstawiono teoretyczne spostrzeżenia, które pozwoliłyby zastosować wobec ogólnego języka litewskiego taki czy inny model dynamiki (destandaryzacji, demotyzacji itp.) właściwy europejskim językom ogólnym. Aktualizuje się pojęcie substandardu – odmiany pośredniej między regiolektami a językiem ogólnym – które może pomóc wyjaśnić dynamikę współczesnego ogólnego języka litewskiego – zmiany w użyciu i w postawach językowych. WSTĘP W ciągu długiego, trwającego całe stulecia okresu kształtowania się europejskich języków ogólnych – standaryzacji – ukształtowało się przekonanie, że do publicznego 2 zarządzania państwem, edukacji, kultury, informacji społecznej i innych wspólnych potrzeb najbardziej odpowiedni jest język 1 Szerszy kontekst tej postawy językowej (Laimius Stražinskas, Aistė Plaipaitė: „Radio – moja pierwsza miłość, a telewizja – wciąż wyzwanie”. Savaitė, 2019 07 25, nr 30, s. 30–31): – Otrzymała Pani nagrodę „Mistrzyni Języka”, zostając najlepszą dziennikarką radiową. Czy rzeczy prowadzących do sukcesu nauczyła się Pani już podczas pracy, czy zdobyła je Pani w dzieciństwie? – Jeśli chodzi o język, jedna z moich babć była bardzo drobiazgowa i od najmłodszych lat ciągle mnie poprawiała, gdy na przykład niewłaściwie akcentowałam słowo „Raseiniai” albo „Kėdainiai“. Pracowała w bibliotece, sama dużo czytała, bardzo wcześnie nauczyła także mnie czytać i zwracała uwagę na błędy językowe. Język litewski był dla mnie interesujący w szkole i podczas studiów dziennikarskich na uniwersytecie. Praktyka zawodowa wyćwiczyła wymowę i ukształtowała mój obecny sposób mówienia. 2 Dėl termino standartizacija žr. Miliūnaitė (2017: 1–33). RITA MILIŪNAITĖ. Język litewski ogólny w kontekście postandaryzacji języków europejskich | 2 doi.org/10.35321/bkalba.2019.92.10 BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 odmiana jest ogólna, zwykle mniej lub bardziej świadomie regulowana, tj. jest językiem mającym unormowaną postać. Twierdzi się, że kultura europejska jest kulturą języków ogólnych (Vogl 2012: 12). Języki ogólne najczęściej kształtowały się i były silnie podtrzymywane przede wszystkim w postaci pisanej – w książkach, a później w mediach, dlatego paradoksalne jest, że dziś media wiąże się z rosnącym zróżnicowaniem wariantów użycia i destandaryzacją języków ogólnych (por. Geeaerts 2001: 281–291; Coupland, Kristiansen 2011: 12–14; Androutsopoulos 2014: 3–48; Nevinskaitė 2019: 83–100). Wyraźnie zmienia się i różnicuje także publiczne użycie mówionego i pisanego języka litewskiego – od środków masowego przekazu po media społecznościowe. Zmiany te wskazują na coraz większy rozziew między rzeczywistymi normami a kodyfikacją norm języka ogólnego i rodzą pytanie: czy ogólny język litewski wkracza w nowy etap rozwoju, czy też jego miejsce w sferze publicznej zaczyna zajmować jakaś inna odmiana? Podobne pytania, jeszcze wcześniej niż na Litwie, pod koniec XX wieku zaczęli stawiać naukowcy z różnych krajów europejskich, badający rozwój języków ogólnych i ich interakcję ze zmianami zachodzącymi w konkretnej wspólnocie językowej oraz na całym świecie. Czynniki polityczne, społeczne i ekonomiczne – globalizacja, demokratyzacja i internetyzacja, a także migracja w różnych kierunkach wywierają wyraźny wpływ na języki europejskie i ich odmiany ogólne, dlatego zaczęto obawiać się zagrożenia dla normatywności i jednolitości tych odmian (zob. Ghyselen i in. 2016: 75–76). W panašumų ir skirtumų, dažnai minimas atvejis, ypač būdingas italų kalbai: kuriasi naũjos poszukiwaniu rozwoju europejskich języków ogólnych odmiany ogólnej bliższej językowi mówionemu niż tradycyjna odmiana języka ogólnego (Berruto 2017: 31–60; Cerruti i in. 2017: 3–28). Zgodnie z tymi optymistycznymi prognozami jeden standard po prostu zastępuje inny, zachodzi tak zwana restandaryzacja, a więc języki ogólne nie zanikają, lecz zmienia się tylko ich kształt. (vartojimo) standartais, kurių įsigalėjimas labiau priklauso jau ne nuo valdžios ir elito Twierdzi się, że język ogólny jest zmieniany przez takie wybory językowe, a także przez opinie i decyzje nieformalnych grup społecznych (por. Coupland, Kristiansen 2011: 27–28). Pesymistyczne prognozy głoszą, że we współczesnych społeczeństwach języki ogólne w ogóle nie mają już przyszłości. Według niemieckiego socjologa Ulricha Becka zostały one ogarnięte przez zombizację: podobnie jak inne koncepty nowoczesności (klasa społeczna, małżeństwo, religia), tak i język ogólny upodobniły się do zombie i, choć już umarły, nadal strukturyzują myślenie i działania społeczeństwa (szerzej zob. Deumert 2010: 258–260). RITA MILIŪNAITĖ. Język litewski ogólny w kontekście postandaryzacji języków europejskich | 3 doi.org/10.35321/bkalba.2019.92.10 BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 Straipsnio tikslas – išryškinti esmines Europos bendrinių kalbų pokyčių kryptis ir porównać, jak procesy te przebiegają na Litwie i w jakim stopniu odpowiadają ogólnym europejskim modelom dynamiki języków ogólnych. Sformułowano następujące zadania: 1) omówić przyczyny i przejawy zmian europejskich języków ogólnych w okresie postandaryzacji; 2) omówić europejskie modele dynamiki języków ogólnych; 3) scharakteryzować najważniejsze cechy zmian ogólnolitewskiego języka standardowego; 4) określić teoretyczne możliwości zastosowania modeli dynamiki europejskich języków standardowych do ogólnolitewskiego języka standardowego. Stosowane metody badawcze – analityczna, opisowa i porównawcza. 1. PARADYGMAT STANDARDOWOŚCI EUROPEJSKICH JĘZYKÓW STANDARDOWYCH W OKRESIE POSTSTANDARDYZACJI Zmiany języka jako zjawiska społecznego są ściśle związane z tym, co dzieje się w społeczeństwie posługującym się tym językiem. Badania empiryczne mogą pokazać, jakie jest użycie języka, jaki język jest charakterystyczny dla różnych warstw społecznych i osób mieszkających w różnych miejscach, a także jakie są ich postawy językowe. Modele dynamiki wyjaśniają, jakie procesy zachodzą i w jaki sposób. Wszystko to skłania do poszukiwania przyczyn zmian i prognozowania dalszych kierunków rozwoju. Tam, gdzie linia polityki językowej jest silna, – w razie potrzeby jednocześnie korygować strategię tej polityki. 1.1. Zmiany języków europejskich i ich przyczyny Na powstanie i rozwój języków ogólnych szczególnie wpływają uwarunkowania społeczne, ekonomiczne, kulturowe, a często także polityczne. Dlatego, mówiąc o zmianach języków, ważny jest szerszy kontekst historyczny i społeczny. Rozwój europejskich języków ogólnych, patrząc z perspektywy historycznej, był w największym stopniu związany z ruchami wyzwolenia narodowego i powstawaniem państw, jednak w poszczególnych krajach nie był ani identyczny, ani całkowicie synchroniczny i zależał od układu sił między różnymi krajami, a wewnątrz krajów – między klasami społecznymi. Jednak sam model rozwoju był podobny: europejskie języki ogólne kształtowały się i rozwijały mniej więcej zgodnie z dobrze znanym kalbų raidos įvairovę, šis modelis vėliau buvo ne kartą tobulinamas ir net pripažinta, kad modelem standaryzacji języków ogólnych Einar(a) Haugena (Haugen 1966: 933). Jak widać, proces standaryzacji języków ogólnych może powtarzać się cyklicznie (Deumert, Vandenbussche 2003: bendrinės kalbõs iškilimas (iškėlimas) iki nacionalinio standarto reiškia, kad kitos ãtmainos 10). Mówiąc o standaryzacji języków ogólnych, wskazuje się dwie strony tego procesu. Po RITA MILIŪNAITĖ. Język litewski ogólny w kontekście poststandaryzacji języków europejskich | 4 doi.org/10.35321/bkalba.2019.92.10 BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 pierwsze, zyskuje niższy status i mniejszy prestiż. Po drugie, pojawienie się odmiany ogólnej jest naturalnie uwarunkowane okolicznościami ekonomicznymi, społecznymi, politycznymi, centralizavimas (žr. Hernández-Campoy, Villena-Ponsoda 2009: 181–204). geograficznymi i historycznymi oraz wiąże się z takimi potrzebami społecznymi jak zarządzanie państwem. Ze względu na czas wyróżnia się języki ogólne wczesnego okresu (od XV–XVI do XIX w. powstałe i stające się językami komunikacji międzynarodowej języki angielski, francuski, niemiecki, hiszpański itd.), średniego okresu (od końca XVIII–XIX w. do początku XX w. powstałe języki ogólne: litewski, łotewski, czeski, chorwacki, białoruski, estoński itd.) oraz późnego okresu (powstałe w połowie – pod koniec XX w. języki ogólne: mołdawski, macedoński, lapoński) (szerzej zob. Vogl 2012: 22–26; Miliūnaitė 2018: 184–186 oraz wskazaną tam literaturę). Jak widać, ogólny język litewski należy do średniego okresu formowania; jego normy zostały skodyfikowane przez Jonasa Jablonskisa dopiero na samym początku XX w. W połowie XX w. w wielu krajach europejskich języki ogólne były już ugruntowane, rozpowszechnione w społeczeństwie i oddziaływały na dialekty: w jednych dialekty zaczęły zanikać, w innych zaś z przyczyn społecznych i ekonomicznych (migracji do większych ośrodków) przekształcały się w większe struktury – regiolekty. W tym czasie ogólny język litewski, zamiast osiągnąć dojrzałość, 3 musiał stawić czoła rusyfikacji, a jego normy przez 50 lat okupacji sowieckiej nie mogły rozwijać się naturalnie. Języki europejskie ogólne wkroczyły w XXI wiek, będąc na różnym poziomie standaryzacji: jedne już ugruntowały się w wykształconej warstwie społeczeństwa, inne są jeszcze stosunkowo młode, dlatego zazwyczaj w większym stopniu podlegają regulacji na szczeblu państwowym. W tym czasie rozpoczęły się zmiany języków ogólnych, które można przypisać nowemu okresowi – poststandaryzacji. W zasadzie pokrywa się on z okresem późnej nowoczesności lub, używając terminu polskiego socjologa Zygmunta Baumana, płynnej nowoczesności, której osią jest globalne współczesne społeczeństwo żyjące w warunkach gospodarki globalnej i rewolucji informacyjnej, które osiągnęły wysoki poziom. Ważnymi cechami tego okresu są obalanie dawnych autorytetów i wyniesienie nowych influencerów. Ich siłą zazwyczaj nie są dojrzałość osobowości i siła myśli, generowanie idei, lecz raczej zdolność ribų nykimas; ypač aktualu tampa individo poreikiai, žmogaus teisės. Normos, pagal kurias žmonės vertina vienas kito elgesį, darosi ne tokios griežtos, o jų neatitinkantis elgesys do manipulowania opinią publiczną. Okres ten charakteryzuje także fragmentaryczność, usprawiedliwianie wszystkiego czynnikami zewnętrznymi oraz okolicznościami łagodzącymi; co więcej – ludzie 3 Nawiasem mówiąc, mówiąc o standaryzacji na Litwie, należy podkreślić, że na rozwój norm litewskiego języka ogólnego i w ogóle na funkcjonowanie języka litewskiego – podobnie jak i na najbliżej spokrewniony z nim język łotewski – historycznie duży wpływ miały i nadal mają nierównorzędne kontakty językowe. Dlatego nie zawsze można tu automatycznie przenosić aksjomaty socjolingwistyki sformułowane przez zagranicznych badaczy w odniesieniu do języków rozwijających się w sposób naturalny (zob. Coupland, Kristiansen 2011: 17). RITA MILIŪNAITĖ. Język litewski ogólny w kontekście poststandaryzacji języków europejskich | 5 doi.org/10.35321/bkalba.2019.92.10 BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 nie są już ograniczani przez stworzone z góry reguły, mają swobodę określania swoich reguł i norm stosownie do okoliczności (por. Odendaal 2013: 183–187). W pracach socjolingwistów (zob. Coupland, Kristiansen 2011: 27) stwierdza się, że w okresie późnej nowoczesności, wraz z indywidualizacją społeczeństwa, siły społeczne, które określały, czym jest standard językowy, całkowicie się zmieniły. Od klasy rządzącej, przedstawicieli polityki, nauki i religii – autorytetów – władza ta przechodzi na jednostki. Demokratyzacja niweczy władzę elit i sprzyja ujawnianiu się sił społecznych „od dołu”, dlatego na forum publiczne wychodzi język „dołów”. Zaczyna się podawać w wątpliwość znaczenie języków standardowych, których natura jest ideologiczna (odzwierciedlają panowanie ekonomicznej, społecznej i politycznej elity wspólnoty językowej): we współczesnym społeczeństwie demokratycznym, złożonym z różnych wspólnot językowych, nie ma już miejsca na zunifikowany (jednolity) język standardowy, nie jest on już celem dążeń (Coupland, Kristiansen 2011: 27–33; Odendaal 2013: 186). Z drugiej strony, chociaż globalizacja niweluje narody, ich kultury i języki, jednocześnie wywołuje również przeciwstawne procesy, sprzyjające różnorodności językowej oraz zachowaniu indywidualności i tożsamości językowej (podobnie jak ogólnie kulturowej). Internetyzacja zmienia tradycyjne środowiska funkcjonowania języków, przekształca języki i tworzy ich nowe postaci. Wspólne dla wszystkich języków europejskich jest to, że wyraźnie zmienia się sytuacja dialektów: w jednych miejscach zanikają lub nawet całkowicie wymierają, w innych przekształcają się w regiolekty. Dawny standard również się zmienia, tradycyjne europejskie języki standardowe tracą stabilność – zarówno na poziomie formy, jak i funkcji oraz postaw językowych. Cała ta różnorodność językowa powoduje zamieszanie w szkołach podczas nauczania języków (Odendaal 2013: 187). Istnieją jednak również różnice, które w dużej mierze zależą od kontekstu historycznego. Na przykład w Islandii, Francji i Danii ideologia języka standardowego jest silna, dlatego zmiany zachodzą nie w kierunku osłabienia tej ideologii, lecz na poziomie użycia języka standardowego (zwiększającego się wariantywizmu) (por. Ghyselen i in. 2016: 78). Należy zauważyć, że procesy poststandaryzacji dotarły do języków ogólnych krajów Europy Wschodniej z pewnym opóźnieniem i zachodzą na mniejszą skalę. Przyczyną tego była trwająca przez długi czas zależność polityczna tych krajów, która zahamowała rozwój demokratyzacji (zob. Kristiansen 2016: 94). 1.2. Aspekty badań nad dynamiką języków ogólnych W obliczu wspomnianych wyraźnych przemian językowych w Europie nie dziwi, że badacze języków europejskich, zwłaszcza w ostatnim dziesięcioleciu, wykazują duże zainteresowanie rozwojem języków ogólnych i zmianami ich relacji z odmianami nieogólnymi, a także na poziomie teoretycznym i empirycznym badają konwergencję tych odmian RITA MILIŪNAITĖ. Bendrinė lietuvių kalba Europos kalbų postandartizacijos kontekste | 6 doi.org/10.35321/bkalba.2019.92.10 BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 (por. niemiecki – Auer, Spiekermann 2011; niderlandzki – Grondelaers, Van Hout 2011; włoski – Berruto 2017; norweski – Sandøy 2011; fiński – Nuolijärvi, Vaattovaara 2011 itd.). Jakie mogłyby być wspólne punkty odniesienia i kryteria pomiaru tych zmian? Przede wszystkim należy pamiętać, że mimo podobieństwa czynników determinujących zmiany językowe wspólnoty językowe mogą radykalnie różnić się pod względem rozumienia i funkcji klas społecznych, płci, więzi wspólnotowych, norm i prestiżu, dlatego każdy okres rozwoju konkretnego języka i każda wspólnota językowa muszą być badane z uwzględnieniem tych kwestii (por. Bergs 2012: 96; Smakman, Barasa 2016: 24–25). W badaniach języków ogólnych najczęściej wyróżnia się pięć aspektów (por. Smakman, Barasa 2016: 23; Miliūnaitė 2018: 45–70): ▪ podejście historyczne (kształtowanie się i rozwój), ▪ podejście geograficzne (stosunek do innych odmian tego samego języka), ▪ podejście strukturalne (normy, warianty), ▪ podejście normatywne (stopień kodyfikacji odmiany ogólnej), ▪ podejście socjolingwistyczne (ideologie językowe, postawy społeczne, status, prestiż). Na podstawie tych aspektów najlepiej można opisać ugruntowane języki ogólne jednojęzycznych, politycznie i językowo stabilnych społeczeństw jako naturalną kontynuację dialektów (Smakman, Barasa 2016: 23). We współczesnych społeczeństwach wielojęzycznych socjolingwiści powracają do koncepcji języka ogólnego i kryteriów jego definiowania oraz twierdzą, że opisane przez Einar[a] Haugen[a] etapy standaryzacji nie wystarczają już do opisu obecnej dynamiki języków ogólnych: zjawiska charakterystyczne dla okresu poststandardyzacji wykraczają poza granice modelu Haugena (Coupland, Kristiansen 2011: 11). Wyjaśniając skalę zmian zachodzących w okresie poststandardyzacji europejskich języków ogólnych, stawia się również pytania, czy języki ogólne (zarówno w formie pisanej, jak i mówionej), zwłaszcza w dużych miastach, tracą swoje pozycje, ustępując miejsca odmianom nieogólnym, wcześniej mającym niższy status i nieprestiżowym; czy systemy ideologiczne, które podtrzymywały relacje między językiem ogólnym a innymi odmianami, tracą swoją moc, czy też są jedynie restrukturyzowane. Strukturalne i socjolingwistyczne badania wariantywności opierają się na ilościowej analizie danych korpusowych, mogą zatem ukazywać konkretne zmiany. Jednakże zarazem uznaje się, że mówienie o zmianach w nastawieniu do języka (na przykład ustalenie, czy RITA MILIŪNAITĖ. Język litewski ogólny w kontekście europejskich języków poststandardyzacyjnych | 7 doi.org/10.35321/bkalba.2019.92.10 BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 ludzie rzeczywiście dawniej mówili bardziej zgodnie z normą albo czy w przeszłości inaczej oceniali odmianę ogólną) jest znacznie trudniejsze (Ghyselen i in. 2016: 85). 1.3. Bendrinių kalbų standartiškumo paradigma Model dynamiki europejskich języków ogólnych, o ile można go dostrzec w licznych pracach poświęconych tej tematyce, najczęściej budowany jest w oparciu o zasadniczą cechę języka ogólnego – standardowość. Tradycyjnie wyróżnia się trzy albo cztery cechy standardowości (por. Auer, Spiekermann 2011: 164; Grondelaers i in. 2016: 119): 1) powszechność na całym terytorium, na którym funkcjonują niestandardowe odmiany (dialekty), 2) prestiż (używanie w oficjalnych sytuacjach publicznych, w systemie oświaty), 3) jednorodność środków wyrazu, 4) kodyfikacja. Po przeanalizowaniu i uogólnieniu cech standardowości opisywanych w różnych źródłach do badania dynamiki europejskich języków ogólnych można zaproponować paradygmat standardowości i pytania badawcze (zob. tabelę 1). TABELA 1. Paradygmat standardowości i pytania badawcze Standardowości Pytania 2. Wariacyjność Czy wzrasta, czy maleje w publicznym użyciu (zwłaszcza w 1. Relacja języka standardowego Jak zmienia się zmienia się ideologia języka relacja języka standardowego standardowego i tej odmiany z mediach) 4. Paradygmat ideologii językowej wariacyjność? z innymi narodowymi 3. Strategia kodyfikacji Jak zmienia się kodyfikacja norm innymi odmianami odmianami języka standardowego? Jak językowymi? charakter? prestiż w społeczeństwie? Przedstawiony paradygmat standardowości może stanowić punkt odniesienia dla dynamiki języka standardowego, gdy, przyjmując model standaryzacji Haugena, język standardowy raidos būvį arba yra netoli jo. Šios paradigmos dėmenys tarpusavyje labai susiję, ir jų sąveika osiągnął najwyższy poziom, co prowadzi do bardziej ogólnego pytania: jaka jest relacja między zmianami w użyciu języka a zmianami ideologii językowych? Poniżej wszystkie wymienione elementy omówiono pokrótce osobno. RITA MILIŪNAITĖ. Język litewski ogólny w kontekście poststandaryzacji języków europejskich | 8 doi.org/10.35321/bkalba.2019.92.10 BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 1.3.1. Relacja języka ogólnego z innymi odmianami. Standaryzacja języka ogólnego, zwłaszcza jego formy mówionej, staje się maksymalna, jeżeli język ogólny obejmuje cały obszar językowy, tzn. użytkownicy dialektów uznają język ogólny za odmianę oficjalnej komunikacji publicznej, choć mogą nie być w pełni kompetentni w samodzielnym posługiwaniu się nim (Auer, Spiekermann 2011: 164). Wraz z rozpoczęciem zmian (destandaryzacją) niektóre regiony mogą stworzyć nowy standard albo pozostać bez żadnego, jeżeli z jakichś powodów odsuną się od funkcjonującej odmiany ogólnej. Mówiąc o stratyfikacji języków, czyli ich podziale na odmiany, oraz o relacjach między różnymi odmianami, czasami używa się terminu substandard. Jest on niższy od standardu (języka kalbą) vertinama atmaina, kurios ypatybes kalbinė bendruomenė laiko žemesnėmis už tas, kurios priskiriamos prestižinei atmainai pagal tris varijavimo matmenis: diatopiją (t. y. ogólnego), obejmuje geograficzne zróżnicowanie – dialekty, diastratię (zróżnicowanie społeczne – socjolekty) i diafazję (zróżnicowanie według sytuacji komunikacyjnej – funkciolekty) (por. Berruto 2017: 32 – przejęte od E. Coseriu; Kardelis 2016: 7). W niemieckiej socjolingwistyce substandardem często nazywa się odmianę mówioną, zbliżoną do bieguna standardu, w pewnym stopniu podlegającą wpływom wariantów regionalnych, jednak wiele jej cech nie jest ani wariantami regionalnymi, ani zjawiskami języka ogólnego (zob. Stoeckle, Svenstrup 2011: 87). Tworząc modele dynamiki języków ogólnych, pojęcie substandardu pozwala w sposób uogólniony określić różne odmiany nieogólne, zwłaszcza te, które kształtują się jako warstwa pośrednia między językiem ogólnym a dialektami (wariantami regionalnymi). Niekiedy podobnie opisywaną odmianę nazywa się językiem powszechnym, podkreślając, że odmiana ta jest przeznaczona do komunikacji międzyregionalnej i ponadregionalnej, lecz nie ma statusu oficjalnego ani wymiaru poprawności–niepoprawności (por. Bartsch 1985: 41). Czy na Litwie można byłoby mówić o ukształtowanym substandardzie? Najprawdopodobniej tak. Na Litwie w XXI w. na styku dialektów i języka ogólnego zmieniają się nie tylko same dialekty, – z przyczyn społecznych i ekonomicznych, jak wspomniano, kształtują się regiolekty. Teoretycznie można byłoby założyć, że na tym styku, w miarę jak język ogólny rozpowszechniał się poprzez system edukacji i środki masowego przekazu, ukształtowała się już nowa warstwa pośrednia – substandard języka litewskiego, czyli język powszechny. Jaki jest jej stosunek do języka ogólnego? Dziś można powiedzieć, że pisany ogólny język litewski funkcjonuje tam, gdzie jest tworzony i opracowywany (redagowany) przez specjalnie przygotowanych ludzi. Jeżeli publicznie publikowany jest niezredagowany tekst w stylu swobodnym (w mediach, sieciach społecznościowych itp.), istnieje duże prawdopodobieństwo, że jest to substandard RITA MILIŪNAITĖ. Ogólny język litewski w kontekście postandaryzacji języków europejskich | 9 doi.org/10.35321/bkalba.2019.92.10 BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 (szerzej na ten temat zob. rozdział 2.2). Granice funkcjonowania mówionego ogólnego języka litewskiego są jeszcze węższe, ponieważ osób mówiących specjalnie wyuczoną wymową 4 ogólną, zwłaszcza tych, które mieszkają w środowisku dialektalnym (lub z niego pochodzą), ze względu na młody wiek ogólnego języka litewskiego nie ma jeszcze (i nie może być) wielu. 1.3.2. Wariantywność. Jedną z najważniejszych zasad standaryzacji jest ograniczanie vidinį bendrinės kalbos (t. y. jos raiškos priemonių) variantiškumą, nustatyti kuo mažiau wariantywności norm języka ogólnego poprzez odrzucanie dubletów należących do różnych poziomów języka. Często mówi się, że dążeniem standaryzacji są jednorodne normy (Auer, Spiekermann 2011: 164), nors lietuvių kalbos atveju tai nėra visai tiesa (plačiau žr. 1.3.3 rozdziały). Zachodzące w społeczeństwie zmiany sprawiają, że odmiany języka stają się otwarte, zjawiska językowe migrują w ich obrębie, a rezultat języka publicznego nie zawsze może już być definiowany jako realizacja którejś konkretnej odmiany lub przejaw określonego stylu funkcjonalnego. Badając dane dotyczące użycia języka, ustala się, czy w sytuacjach, dla których zwykle charakterystyczne są normy języka ogólnego, nie zwiększa się heterogeniczność środków wyrazu (Ghyselen i in. 2016: 83). Oznaczone zjawiska niższej odmiany w neutralnym języku publicznym tracą swoje oznaczenie, a wariantywność staje się środkiem tworzenia płynnej tożsamości. W takich okolicznościach normy ogólnego języka litewskiego również stają się niestabilne, ich wariantywność wzrasta, a jest to skutek nacisku rzeczywistego użycia języka (w gruncie rzeczy można powiedzieć – substandardu), a niekiedy także strategii kodyfikacji. 1.3.3. Kodyfikacja. Kodyfikacja jest sposobem pisemnego usankcjonowania norm języka ogólnego. W niektórych krajach zajmują się tym specjalne instytucje lub agencje, a skodyfikowane normy są utrwalane w słownikach, gramatykach i poradnikach językowych. Standaryzację charakteryzuje rosnąca na początku kształtowania się odmiany standardowej, a później stabilna kodyfikacja. W miarę zmian języka może ona podlegać rewizji; jej strategia zależy od polityki językowej konkretnego kraju. W okresie postandaryzacji obserwuje się, że ogólnie norma języka standardowego staje się policentryczna, tj. zanika jeden ośrodek dyktujący normy językowe (Coupland, Kristiansen 2011: 30; Ammon 2015: 53). 4 Na przykład nie można byłoby twierdzić, że, powiedzmy, mówiony język posiedzeń Sejmu Republiki Litewskiej jest całkowicie standardowy. RITA MILIŪNAITĖ. Ogólny język litewski w kontekście poststandaryzacji języków europejskich | 16 doi.org/10.35321/bkalba.2019.92.10 BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 standartizacijai – siekiama ne atmesti netinkamas raiškos priemones ir atriboti socialines grupy, a także poszerzyć granice akceptowalności zjawisk językowych. W przypadku restandaryzacji normy językowe nie są narzucane „z góry”, lecz opierają się na badaniu rzeczywistego użycia języka oraz zachowań językowych jego użytkowników. Restandaryzację określa się zatem jako demokratyzację standardu i najczęściej jest ona odpowiedzią na problem społeczny lub na zmiany, których doświadczają określone grupy społeczne. Restandaryzacja, jako przejaw modelu dynamiki języka ogólnego, nie ma jednolitego rozumienia. Czasami określa się nią stan pośredni, przejściowy od jednego etapu rozwoju języka ogólnego do kolejnego, tj. czasową wariantywność, gdy do użycia języka ogólnego przenikają warianty „z dołu” (Auer, Spiekermann 2011: 165). Jak wspomniano, terminu restandaryzacja Włosi szeroko używają na określenie procesu bendrinei kalbai sąveikaujant su šnekamosios, laisvosios ir regioninės kalbos atmainomis, zachodzącego od lat 90. XX wieku: tradycyjne cechy dawnego substandardu są absorbowane w obszarach użycia języka ogólnego, a rezultatem tego wszystkiego jest nowy standard, tj. nowy włoski język ogólny, który istnieje równolegle z tradycyjną odmianą ogólną (Cerruti i in. 2017: 3–28). Innymi słowy, formy i struktury językowe, które już istnieją we włoskim substandardzie, a także innowacje powstałe pod wpływem języka angielskiego tracą swoje nacechowanie jako elementy odmiany niõszej, potocznej i przechodzą do użycia osób wykształconych oraz do języka pisanego, częściowo także do mediów (Berruto 2017: 31). Czasami restandaryzacją nazywa się etap planowania języka (tj. nie żywiołowego rozwoju, lecz świadomego regulowania języka), podczas którego tworzona jest nowa odmiana języka standardowego, mająca przekształcić tradycyjny język standardowy, który nie odpowiada już potrzebom społeczeństwa, oraz poprzez świadome działania zmienić formy i funkcje języka, a także zachowania językowe (por. Odendaal 2013: 183–203). 2.2. Destandaryzacja → substandaryzacja Standaryzacja oznacza oddzielenie się różnych odmian języka, ich odgraniczenie i wyniesienie jednej z nich, natomiast destandaryzacja – zbliżenie się tych odmian i zrównanie ich statusu. Demokratyzacja otwiera drogę do sfery publicznej także innym odmianom języka, obok języka standardowego, a internetyzacja tworzy narzędzia i możliwości dla wszystkich, którzy chcą publicznie wyrażać swoje opinie. Destandaryzacja oznacza, że dotychczas ugruntowany język standardowy ulega strukturalnemu rozszczepieniu i traci oficjalny, jawny prestiż – słabnie jego ideologia (Auer, Spiekermann 2011: 162–164). Użycie publiczne RITA MILIŪNAITĖ. Bendrinė lietuvių kalba Europos kalbų postandartizacijos kontekste | 17 doi.org/10.35321/bkalba.2019.92.10 BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 staje się coraz bardziej zróżnicowane wariantywnie, a formy wcześniej uznawane za nienormatywne (na przykład używane przez klasę robotniczą) zostają podniesione do rangi alternatywnych form normatywnych. Wobec braku jednej wyidealizowanej odmiany języka, ku której orientowałoby się całe społeczeństwo, nastawienia językowe radykalnie się zmieniają: uwalnia się ono od takich negatywnych zjawisk, jak drwiny, szyderstwo, dyskryminacja, wykluczenie społeczne, które powodowała niedostateczna znajomość odmiany prestiżowej (por. Coupland, Kristiansen 2011: 29). Chociaż często twierdzi się, że w Europie destandaryzacji właściwie nie ma, ponieważ utrzymuje się potrzeba odmiany najbardziej odpowiedniej do życia publicznego (Coupland, Kristiansen 2011: 29), można jednak znaleźć przejawy słabnięcia ideologii języka standardowego, gdy norma staje się wieloośrodkowa (jest tworzona i rozpowszechniana nie z jednego ośrodka władzy). Ten model dynamiki jest szczególnie związany ze zwiększoną migracją i charakterystyczny dla krajów wielojęzycznych oraz wielokulturowych, w których przyjęcie jednego uzgodnionego standardu (zwłaszcza formy mówionej, w tym wymowy) byłoby raczej niemożliwe. Dlaczego społeczeństwo przejawiające swoją aktywność w sferze publicznej niekoniecznie orientuje się na język standardowy? Arsenał środków wyrazu odmiany standardowej jest pod względem przeznaczenia bardziej przystosowany do użycia neutralnego lub oficjalnego. Komunikacja elektroniczna służy przede wszystkim swobodnemu porozumiewaniu się, co decyduje o wyborze innych, stylistycznie i funkcjonalnie konotowanych środków wyrazu. Ponadto w okresie standaryzacji język standardowy był przez większą część społeczeństwa używany pasywnie, tzn. jedynie odbierany za pośrednictwem kanałów publicznych, lecz nie tworzony. Gdy pojawiła się potrzeba aktywnego wyrażania się w sferze publicznej, często wykorzystuje się w tym celu zwyczajową codzienną (potoczną) odmianę, która wcześniej miała niższy status. Jako charakterystyczny przykład destandaryzacji w Europie podaje się język norweski. W Norwegii dialekty mają silny status nawet w sytuacjach oficjalnych, a dominująca ideologia językowa wspiera regionalne sposoby mówienia (szerzej zob. Sandøy 2011: 119–126). Za pewien przejaw demotyzacji można uznać substandaryzację – interakcję substandardu z odmianą ogólną, jednak wyraźniejsze kryteria definiujące ten proces, jak się zdaje, nie zostały jeszcze wykrystalizowane. Na przykład naukowcy niderlandzcy nie są zgodni co do tego, czy w tym kraju zachodzi substandaryzacja języka ogólnego (gdy język ogólny jest wypierany przez substandard), czy też rosnąca wariantywność i większa swoboda norm oznaczają jedynie rozszerzenie norm języka ogólnego o cechy regionalne i społeczne (Grondelaers, Van Hout 2011: 117). Jeżeli substandard utrwala się obok odmiany ogólnej i zaczyna z nią konkurować, można powiedzieć, że jego rozpowszechnianie przyczynia się do procesu destandaryzacji. RITA MILIŪNAITĖ. Język litewski ogólny w kontekście postandaryzacji języków europejskich | 18 doi.org/10.35321/bkalba.2019.92.10 BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 Do wyjaśnienia procesów zachodzących na Litwie pojęcie substandardu jest dość przydatne (zob. rys. 2): pozwala ono nazwać trwający ponad stulecie proces wypierania regiolektų) sąveikos su bendrine kalba bei kitomis kalbomis rezultatą. dialektów (a na początku XXI wieku – także 2 RYS. Substandard języka litewskiego jako międzypoziom regiolektów i języka ogólnego, poddany wpływowi także innych języków 9 W publicznej swobodnej komunikacji pisemnej (elektronicznej komunikacji w mediach społecznościowych, blogach itp.) odnotowuje się wiele rozpowszechnionych wariantów nienormatywnych, których użytkownicy najczęściej nie odczuwają jako nienormatywnych i używają ich jako neutralnych środków wyrazu. Substandard nie ma kodyfikacji ani określonego systemu norm, jednak należące do niego zjawiska językowe są uniwersalne, wykraczają ponad regiolekty, są wspólne dla publicznego użycia języka, lecz stoją na niższym poziomie niż normy języka ogólnego. Na Litwie można postawić pytanie, czy ten substandard, podobnie jak w Niderlandach, rozszerza się, zajmując niektóre obszary wcześniej należące do użycia języka ogólnego, czy też sam język ogólny zyskuje nowe właściwości, przejmując część z nich z substandardu. Innymi słowy, czy to, co dzisiaj 9 Podobne stożki, wyjaśniając diachronicznie relacje między dialektami języków europejskich a językiem ogólnym, rysował Peter Auer (zob. Auer 2005: 9–28). Do rysunku 2 za zgodą autorów wykorzystano mapę regiolektów (Geržotaitė, Mikulėnienė 2014). Konstrukcja stożka i punkty koiné miast – autorki niniejszego artykułu. RITA MILIŪNAITĖ. Ogólny język litewski w kontekście poststandaryzacji języków europejskich | 19 doi.org/10.35321/bkalba.2019.92.10 BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 nazywana mówionym „językiem wileńskim”, używana w prasie pisanej, obecna na posiedzeniach Sejmu, jest swobodnym stylem języka ogólnego czy substandardem funkcjonującym poza granicami języka ogólnego? 10 Pirmuoju atveju, jeigu bendrinė kalba nebepripažįstama kaip prestižinė atmaina, mówilibyśmy o destandaryzacji, w drugim zaś przypadku, gdy język ogólny zyskuje nowe cechy – o demotyzacji. Odpowiadając na to pytanie, można oprzeć się na zasadniczej cesze norm języka ogólnego – ich kodyfikacji. A zatem dopóki właściwości substandardu nie są skodyfikowane (albo skodyfikowane negatywnie), nie ma podstaw, by uznawać je za normę języka ogólnego. W tych obszarach użycia, w których normy języka ogólnego nie są specjalnie podtrzymywane (tekst nie jest redagowany), rozpowszechnia się substandard. Należy jednak zaznaczyć, że istnieje tendencja do kodyfikowania niektórych wariantów substandardu jako normy języka ogólnego. Na przykład Państwowa Komisja Języka Litewskiego w ostatnich latach zaakceptowała wcześniej nieuznawane za normatywne warianty akcentuacyjne visuomẽniškas, -a (greta ãsmeniškas, -a, visúomeniškas, -a); žodžių darybos variantus su svetima laikyta priesaga -iokas, -ė (klasiokas, -ė, grupiokas, -ė, kambariokas, -ė), liberalizavusi asmẽniškas, -a, interpunkcję itd. Odpowiada to ogólnym cechom dynamiki języka standardowego w okresie postandaryzacji: rygor kodyfikacji w niektórych przypadkach słabnie, a skodyfikowana norma staje się bardziej wariantywna. Jednak w przypadku języka litewskiego paradoks polega na tym, że ze względu na młody wiek języka standardowego te warstwy społeczeństwa, które powinny być krzewicielami jego norm i upowszechniać wzorzec języka standardowego, często same nie uczą się go właściwie. 11 Na przykład ludzie, którzy nie przyswoili systemu akcentuacyjnego języka standardowego, dziwią się, dlaczego system ten wymaga, aby zapożyczone nazwy własne – imiona, nazwiska itp. – w mowie standardowej akcentować zgodnie z prawami języka litewskiego – Natašà, Nebraskà). Osobom znającym język standardowy takie pytanie w ogóle nie przychodzi do głowy – system działa automatycznie. Jednak większość społeczeństwa orientuje się nie na normę postulowaną, lecz na normę rzeczywistą 10 Mając na uwadze nowość i złożoność omawianych procesów, dziwi artykuł Giedriusa Subačiusa (wprawdzie nienaukowy), w którym na procesy te spojrzano dość jednostronnie i uproszczone, nie opierając się na żadnych badaniach, a wszystko podsumowano jako demotyzację (zwaną także demotykowaniem, demotyzowaniem), „rozszerzaniem się języka standardowego” (Subačius 2019: 8–11). 11 G. Subačius wydaje się wielkim optymistą, twierdząc we wspomnianym artykule: „Trudno powiedzieć, kiedy większość (więcej niż połowa) rodzimych użytkowników języka litewskiego nauczyła się mówić językiem standardowym, być może około lat 1970–1980? Dopiero gdy większość nauczy się mówić językiem ogólnym, można powiedzieć, że ogólny język mówiony został zaakceptowany przez społeczeństwo i stał się dominujący na Litwie.“ (Subačius 2019: 9). System wymowy i akcentowania języka ogólnego (a nie pojedyncze elementy) zwykle przejmują tylko specjaliści (na przykład część profesjonalistów zajmujących się mediami mówionymi). Autor substandartas. RITA MILIŪNAITĖ. Ogólny język litewski w kontekście postandaryzacji języków europejskich | 20 doi.org/10.35321/bkalba.2019.92.10 BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 ma na myśli ogólny język mówiony (jego brzmieniową postać), który w tym przypadku najprawdopodobniej jednak istnieje i jest używany oraz przejmowany. Rzeczywista norma w publicznym użyciu wyraźnie nie pokrywa się ze skodyfikowaną, zatem jeżeli szkoła nie wykształci umiejętności posługiwania się językiem Štai keletas būdingų įvairių lygmenų substandarto – realiõsios viešosios normos (bet ogólnym, ukształtuje je otoczenie: rodzimy użytkownik języka zasadniczo uczy się nie języka ogólnego, lecz substandardu. przykładów skodyfikowanych negatywnie lub nieskodyfikowanych jako norma języka ogólnego): ▪ akcent emfatyczny (np., Spinòza, Obãma, Kanãda) lub przejście do innego akcentowania dėl priegaidžių niveliacijos (griežtùs, baltùs, vienùs, su žmonà); ▪ nienormatywne zapożyczenia (np. durnas, -a, biškį, jo (zn. „tak“), OK (zn. „dobrze“)); ▪ elementy slangu (np. bele(n)kas), išdurti („zn. oszukać“)); ▪ nienormatywne (kalkowane) znaczenia wyrazów (np. gautis (zn. „stać się, wyjść“), perspjauti „prześcignąć, przewyższyć“)); ▪ kalki językowe (np. išsireikšti, išsireiškimas, kažkas (kažkur...) tai); ▪ nienormatywne formy gramatyczne (np. du tūkstantis pirmais metais, trys rinkimai, penki metai, mėgiamas, -a – ta ostatnia forma dawno rozpowszechniła się w użyciu publicznym poza granicami gwarowymi); ▪ nienormatywna składnia (np. šiai dienai (dla wyrażenia granicy czasowej lub momentu), kad z bezokolicznikiem dla wyrażenia celu). Cechą charakterystyczną Litwy jest to, że do użycia publicznego, oprócz elementów regionalnych, przenikają także niesystemowe elementy obce językowi litewskiemu, które istnieją w warstwie substandardu. To czyni użycie jeszcze bardziej wariantywnym. Okoliczność ta narzuca odpowiedź na pytanie, co byłoby w przypadku, gdyby substandard (w tym także „język wileński”) zaczęto utożsamiać z prestiżowym językiem ogólnym i próbowano go usankcjonować jako nową odmianę ogólną, która zastąpiłaby tradycyjny język ogólny (przypadek restandaryzacji). Taki subst­andaryzowany (restandaryzowany) język ogólny utraciłby systemowość, nie dałoby się go konsekwentnie nauczać ani się go uczyć. Z drugiej strony oczywiste jest, że język ogólny może istnieć i być używany tylko wtedy, gdy zmienna część jego normy (w odróżnieniu od rdzenia norm) przez dziesięciolecia nie będzie konserwowana. *** Z omówionych przypadków substandaryzacji i restandaryzacji wynika, że te przejawy dynamiki języków ogólnych mogą przechodzić jeden w drugi, mogą funkcjonować równolegle. Zależy to od sytuacji socjolingwistycznej każdego języka. RITA MILIŪNAITĖ. Język ogólny litewski w kontekście poststandaryzacji języków europejskich | 21 doi.org/10.35321/bkalba.2019.92.10 BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 O cechach dynamiki ogólnego języka litewskiego można mówić jeszcze niezbyt konkretnie, bardziej hipotetycznie (zob. tabelę 3). TABELA 3. Cechy dynamiki ogólnego języka litewskiego Cechy dynamiki ogólnego języka litewskiego w systemie standardowym (na przykład w redagowanych publicznych wraz z innymi (niższego rzędu, bardziej charakterystycznymi książkach oraz w podręcz-2. Wariancja Oczywisty wzrost wariancji edukacji wariantywność norm języka ogólnego, normy libera-Wobec tradycyjnej ideologii języka ogólnego w XXI w. w drugim 3. Kodyfikacji pozostaje ważna dla stylów oficjalnych, w których język jest specjalnie kodyfikację. Przy przeglądzie kodyfikacji odnotowuje się dużą Kodyfikacja norm ogólnego języka litewskiego strategia „odgórna” nadal nadzorowany, natomiast w stylach swobodnych coraz mniej uwzględnia się elementų skverbimasis į viešumą). (dehomogenizacja), lizowanych, pozytywnie kodyfikuje się coraz więcej dla komunikacji prywatnej odmianami wyniesienie języka na wyższy poziom, substandardowych W ciągu dziesięciolecia pojawia się liberalna ideologia językowa, wspierająca mo paradigmę liuose). pionowa i pozioma migracja wariantów. zjawisk. substandaryzację. 1. Relacja języka ogólnego W tj. języka potocznego Tradycyjny język ogólny utrzymuje się tam, gdzie niektórych dziedzinach miejsce języka ogólnego, zwłaszcza w mediach, jest nadzorowany i podtrzymywany: w tekstach języka pisanego – w 4. Użytkownicy norm języka Tradycyjny język ogólny (zarówno w postaci pisanej, jak i mówionej) nie akceptują go, nie rozumieją, a czasami nawet się z niego naśmiewają, ideologijos nazywając go sztucznym językiem wymyślonym przez językoznawców. Oczywiste ne visada laikoma prestižiškiausia kalba. Dalies kodifikuotų jest, że w okresie poststandaryzacji można mówić zarówno o przejawach destandaryzacji ogólnego języka litewskiego (wraz ze spadkiem prestiżu zajmuje inna odmiana (substandard). Wyraźna informalizacja sfer prawie, dokumentach administracyjnych, a także częściowo w nauce i tradycyjnego języka ogólnego), jak i o 12 12 Należy jednak przyznać, że oczekiwania części społeczeństwa dotyczące używania poprawnego języka ogólnego, na przykład w internetowych mediach, pozostają dość silne (szerzej zob. Miliūnaitė 2018). RITA MILIŪNAITĖ. Bendrinė lietuvių kalba Europos kalbų postandartizacijos kontekste | 22 doi.org/10.35321/bkalba.2019.92.10 BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 substandaryzację sfer publicznego użycia, których język nie jest już specjalnie nadzorowany. Czy substandard stanie się nowym standardem i czy cały ten proces będziemy mogli nazwać restandaryzacją, dziś jest jeszcze za wcześnie, by rozstrzygać. Ponadto nie można wykluczyć założenia, że pisany język ogólny rozwija się raczej według modelu demotyzacji, natomiast mówiony, mimo prób przedstawiania go jako „pretendującego do miana prestiżowego języka 13 wileńskiego”, – według modelu destandaryzacji. Założenie to można uzasadnić tym, że w redagowanych obszarach ogólnego języka pisanego zachowuje się wzorzec tradycyjnego języka ogólnego, którego naucza się w szkole, natomiast w niere­dagowanych obszarach użycia ogólnego języka pisanego również nadal kieruje się tym wzorcem, tyle że jest on „rozcieńczany” elementami substandardu (zwłaszcza leksykalnymi). Inaczej jest z publicznym językiem mówionym. Ponieważ nie istnieje jeden wyraźny, rzeczywiście funkcjonujący wzorzec ogólnego języka mówionego (możemy mówić o pojedynczych jego przejawach, gdy wymowy i akcentowania języka ogólnego uczy się specjalnie, głównie ze względów zawodowych), ogólny publiczny język mówiony jest silnie kształtowany przez substandard, a regiolekty pozostają mniej lub bardziej silne, warunki do destandaryzacji stają się dość sprzyjające. UWAGI PODSUMOWUJĄCE Z różnych przyczyn zewnętrznych (globalizacji, demokratyzacji społeczeństwa, internetyzacji, nasilającej się migracji) ogólny język litewski, podobnie jak inne europejskie języki ogólne, na początku XXI w. przeżywa okres postandaryzacji. Zmienia się tradycyjne rozumienie języka ogólnego, wzrasta zróżnicowanie użycia, zmieniają się językowe postawy społeczeństwa i ideologie językowe. Należy wskazać kilka aspektów tego procesu. 1. Dynamikę języków ogólnych można opisać i porównać, opierając się na paradygmacie standardowości, który składa się z czterech elementów: stosunku języka ogólnego do innych odmian, wariantywności, strategii kodyfikacji i ideologii językowych. 2. Dla procesów zmian ogólnego języka litewskiego istotnych jest kilka czynników, które odróżniają go od niektórych innych europejskich języków ogólnych. 2.1. Chociaż na początku XXI w. ogólny język litewski wyszedł już ze stanu tradycyjnej standaryzacji, to w okres postandaryzacji wszedł, będąc jeszcze stosunkowo młodym, Jonasa 13 Por.: „<...> media kształtują rozumienie tego, czym jest standardowy język litewski. Chociaż nadawcy, zwłaszcza publiczny, oficjalnie przestrzegają standardu języka ogólnego, badania pokazują, że język antenowy jest w rzeczywistości bliższy (ale nie tożsamy) językowi wileńskiemu. <...> Ponieważ wymowa bliższa językowi ogólnemu jest charakterystyczna dla języka spikerów i prowadzących poważne audycje, można przypuszczać, że wraz ze zmianą rozumienia roli spikera i pojawieniem się większej liczby pramoginio turinio vilnietiškosios kalbos prestižas augs ir toliau.“ (Nevinskaitė 2019: 97). RITA MILIŪNAITĖ. Język litewski ogólny w kontekście poststandaryzacji języków europejskich | 23 doi.org/10.35321/bkalba.2019.92.10 BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 Skodyfikowana przez Jablonskisa na samym początku XX wieku. Nieco ponad sto lat kodyfikacji i rozpowszechniania jej norm nie było jeszcze wystarczającym czasem, aby normy te stabilnie ugruntowały się na wszystkich poziomach w wykształconych warstwach społeczeństwa, dlatego dynamika również nie obrała jeszcze wyraźnego kierunku. 2.2. W odróżnieniu od wielu innych języków europejskich język litewski przez długie wieki funkcjonował w warunkach silnej presji innych języków, nieustannie podlegając wpływom kontaktów językowych. Normy ogólnego języka litewskiego również nie mogły rozwijać się naturalnie przez 50 lat okupacji sowieckiej, ponieważ pozostawały pod silnym wpływem języka rosyjskiego. Dlatego też wariantywność użycia języka ogólnego jest niejednorodna: w paradygmacie wariantywności znajdują się również elementy obce, wyłamujące się z języka litewskiego jako całości, systemu i normy. Pod koniec XX i na początku XXI wieku ogólny język litewski nie uwolnił się jeszcze od skutków rusyfikacji, a zarazem doświadcza konwergencji z nowymi systemami językowymi (w wielu przypadkach z językiem angielskim) oraz z innymi odmianami samego języka litewskiego (regiolektami i substandardem). Wariantywność rozprzestrzenia się zarówno horyzontalnie (wewnątrz samych odmian), jak i wertykalnie (warianty migrują z jednej odmiany do innej). 3. Badania nad rozwojem ogólnego języka litewskiego i postawami językowymi na Litwie są nadal nieliczne (więcej jest badań nad wariantywnością – z punktu widzenia dialektologii percepcyjnej – oraz nad postawami językowymi niż nad użyciem języka), obejmują krótki įvertinimo galimybę. Nors vartosenos stebėsena ir kalbinių nuostatų tyrimai rodo pokyčių okres i niemal eliminują możliwość występowania zmian zarówno na poziomie strukturalnym, jak i regulacji języka oraz ideologii językowych, dlatego na ich podstawie, a także uwzględniając wielokierunkowe czynniki, na razie nie byłoby ostrożne bez zastrzeżeń kategoryzować charakteru dynamiki ogólnego języka litewskiego. Podejmowane są próby dopasowania zachodzących zmian do modelu demotyzacji, jednak nie obejmuje on wszystkich zachodzących jednocześnie procesų. 4. W obecnym okresie rozwoju ogólnego języka litewskiego narastającą rozbieżność między normą skodyfikowaną a rzeczywistą można wyjaśniać ukształtowaniem się substandardu – pośredniej warstwy między regiolektami a językiem ogólnym. Substandard – pojęcie dotychczas niemal nieobecne w litewskim językoznawstwie, może jednak pomóc wyjaśnić dynamikę współczesnego ogólnego języka litewskiego. 5. Mówiąc o zmianach ideologii językowych, należy zauważyć, że proces ten próbuje się nienaturalnie przyspieszać, kształtując w przestrzeni publicznej negatywne postawy zarówno wobec tradycyjnych norm ogólnego języka litewskiego, jak i wobec instytucji zajmujących się jego nadzorem oraz prowadzonej przez państwo polityki językowej RITA MILIŪNAITĖ. Ogólny język litewski w kontekście postandartyzacji języków europejskich | doi.org/10.35321/bkalba.2019.92.10 BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 24 polityki, a w ostatnim dziesięcioleciu – także ogólnie wobec języka litewskiego, podkreślając przewagę języka angielskiego. Budzi to dwojakie niezadowolenie społeczne: z powodu ideologii ogólnego języka, rzekomo hamującej postęp języka, oraz z powodu drastycznych wypowiedzi niektórych socjolingwistów i osób wpływowych, za którymi kryje się dążenie do przejęcia centrów władzy nad polityką językową i liberalizacji podejścia do norm ogólnego języka oraz ich nadzoru. 6. Badacze przemian europejskich języków standardowych zauważają, że w wielu przypadkach postawy językowe społeczeństwa wskazują na niekwestionowaną potrzebę istnienia samych odmian standardowych. Ogólną tendencję przemian częściej dostrzega się nie na poziomie ideologii języka standardowego, lecz na poziomie struktury języka (użycia). Dla litewskiego języka standardowego szczególnie ważna jest myśl, że w globalnej wspólnocie światowej możliwości przetrwania, rozwoju i odrodzenia języka mającego niewielu użytkowników są większe, jeżeli język ten posiada odmianę standardową (Odendaal 2013: 188). Dlatego nawet w okresie poststandaryzacji funkcjonowanie i zmienność litewskiego języka standardowego nie powinny być pozostawione samorzutnemu rozwojowi. LITERATŪRA A l i ū k a i t ė D . , M ik u lė ni e n ė D ., Č e p a it i e n ė A ., G e r ž o t a i t ė L . 2017: Kalbos variantiškumas ir jo vertinimas perceptyviosios dialektologijos požiūriu: variantų ir vietų vaizdiniai. Vilnius: Vilniaus universiteto leidykla. A mm o n U . 2015: On the Social Forces that Determine what is Standard in a Language – With a Look at Thenorms of Non-standard Language Varieties. – Bulletin VALS–ASLA, 3, 53–67. A n d rou ts op o u l os J . 2014: Mediatization and Sociolinguistic Change. Key Concepts, Research Traditions, Open Issues. – Mediatization and Sociolinguistic Change. Linguae & Litterae 36. J. Androutsopoulos (ed.). Berlin, Boston: Walter de Gruyter, 3–48.A u e r P. 2005: Europe’s Sociolinguistic Unity, or: A Typology of European Dialect / Standard Constellations. – Perspectives on Variation. Sociolinguistic, Historical, Comparative. N. Delbecque, J. van der Auwera, D. Geeraerts (eds.). Berlin, New York: Mouton de Gruyter, 7–42. A ue r P . , Sp ie k e rm a n n H . 2011: Demotisation of the Standard Variety or Destandardisation? The Changing Status of German in Late Modernity (with special reference to south-western Germany). – Standard Languages and Language Standards in a Changing Europe. T. Kristiansen, N. Coupland (eds.). Oslo: Novus Press, 161–176. RITA MILIŪNAITĖ. Bendrinė lietuvių kalba Europos kalbų postandartizacijos kontekste | 25 doi.org/10.35321/bkalba.2019.92.10 BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 B a r t sc h R . 1985: The Influence of Language Standardization on Linguistic Norms. – Studia Linguistica 39(1), 23–50. B e r g s A . 2012: The Uniformitarian Principle and the Risk of Anachronisms in Language and Social History. – The Handbook of Historical Sociolinguistics. J. M. HernándezCampoy, J. C. Conde-Silvestre (eds.). Wiley-Blackwell, 80–98. B e r r u t o G . 2017: What is Changing in Italian Today? Phenomena of Restandardization in Syntax and Morphology: An Overview. – Towards a New Standard: Theoretical and empirical Studies on the Restandardization of Italian. M. Cerruti, C. Crocco, S. Marzo (eds.). Walter de Gruyter Inc., Boston / Berlin, 31–60. C e r r u t i M . , C r o c c o C ., M a r z o S . 2017: On the Developement of a New Standard Norm in Italian. – Towards a New Standard: Theoretical and Empyrical Studies on the Restandardization of Italian. M. Cerruti, C. Crocco, S.Marzo (eds.). Walter de Gruyter Inc., Boston / Berlin, 3–28. C o u p l a n d N . , K r i s t ia n s e n T . 2011: SLICE: Critical Perspectives on Language (De)standardization. – Standard Languages and Language Standards in a Changing Europe. T. Kristiansen, N. Coupland (eds.). Oslo: Novus Press, 161–176. D eu m e r t A . 2010: Imbodela Zamakhumsha – Reflections on Standardization and Destandardization. – Multilingua 29, 343–264. D eu m e r t A . , V a nd e n b u s s c he W . 2003: Standard Languages: Taxonomies and Histories. – Germanic Standardizations. Past to Present. A. Deumert, W. Vandenbussche (eds.). Philadelphia: John Benjamins Publishing Company, 1–14. Geržotaitė L., Mikulėnienė D. 2014: Geolektų ir regiolektų formavimasis Lietuvoje: žemėlapis ir komentarai. – XXI a. pradžios lietuvių tarmės: geolingvistinis ir sociolingvistinis tyrimas (žemėlapiai ir jų komentarai), sud. D. Mikulėnienė, V. Meiliūnaitė. Vilnius: Briedis, XIII žemėlapis ir komentaras (sp. įklija). G e e a e r ts D . 2001: Everyday Language in the Media: The Case of Belgian Duch Soap Series. Sprache im Alltag. Beiträge zu neuen Perspektiven in der Linguistik. Herbert Ernst Wiegand zum 65. Geburstag gewidmet. A. Lehr, M. Kammerer, K. P. Konerding, A. Storrer, W. Wolski, C. Thimm (eds.). Berlin / New York: Walter de Gruyter, 281–291. G h ys el e n A .S . , D e l a r u e S ., L yb a e rt C h . 2016: Studying Standard Language Dynamics in Europe. – Taal en Tongval 68 (2), 75–91.