Bendradarbių prisiminimai apie Kazį Ulvydą

BENDRINĖ KALBA 93 (2020) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 BENDRADARBIŲ PRISIMINIMAI APIE KAZĮ ULVYDĄ KLEMENTYNA VOSYLYTĖ KAZIA ULVYDASA WSPOMINAM JAKO AUTORYTETATYWNĄ I BARWNĄ OSOBOWOŚĆ W latach moich studiów na Uniwersytecie Wileńskim (1955–1960) Kazys Ulvydas wykładał nam, lituanistom, składnię. Wyróżniał się spośród innych wykładowców piękną postawą i wyraźną dykcją, toteż słuchaliśmy jego wykładów z wytężoną uwagą. Twarzą w twarz przyszło mi się z nim zmierzyć podczas egzaminu ze składni. Każdy musiał odpowiedzieć na dwa pytania z teorii składni i przeanalizować pod względem składniowym jedno zdanie złożone. Pytania nie były trudne, toteż zdałam egzamin bardzo dobrze. Ulvydas pracował wówczas w Instytucie Języka i Literatury Litewskiej jako kierownik Działu Słowników, dlatego egzaminował nas po pracy. Dobrze pamiętam, że z egzaminu w tej wiosennej sesji wróciliśmy już o zmierzchu. W Dziale Słowników zacząłem pracować od 1963 roku. Kierownikiem działu był wówczas powszechnie szanowany i lubiany Jonas Kruopas. Po jego niespodziewanej śmierci 17 października 1975 roku kierownictwo nad nami powierzono Kazysowi Ulvydasowi, który już w latach 1955–1960 kierował Działem Słowników. Tak więc kierownictwo przekazano w godne zaufania ręce, a my nadal spokojnie wykonywaliśmy każdy swoją pracę. W 1976 roku zakończyłem już pisanie tekstów Słownika i zacząłem je redagować. Jeśli podczas redagowania pojawiały się jakieś pytania i zwracaliśmy się do kierownika, szczegółowo na nie odpowiadał, wyjaśniał lub doradzał. Nie pamiętam, żeby kierownik kiedykolwiek podniósł głos lub gniewnie kogoś zbeształ. Niejednokrotnie wspierał nas, leksykografów, lub brał nas w obronę. Wspomnienia współpracowników o Kazisie Ulvydasie | 2 Pod koniec roku autorom ważniejszych BENDRINĖ KALBA 93 (2020) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 publikacji Instytutu przyznawano nagrody pieniężne. Pewnego razu dowiedzieliśmy się, że nagrody przeznaczone dla leksykografów miały zostać znacznie zwiększone dzięki mažesnės nei literatams. Mes tuo pasipiktinome, tad visi pritarėme vienai autoritetingiausių leksykografce Sofii Kėzytė, która zaproponowała zrzeczenie się nagród. Poinformowaliśmy o tym naszego kierownika. Nie sprzeciwił się, polecił tylko powiadomić o tym dyrekcję. Ponieważ nie znalazł się żaden ochotnik, zgodziłem się to zrobić. Wysokość nagród rozpatrzono ponownie i skorygowano: nieco zmniejszono nagrody literatów, a nagrody leksykografów trochę zwiększono. Pewnego razu podczas walnego zebrania pracowników Instytutu ktoś spośród literatów oświadczył, że praca leksykografów polegająca na układaniu fiszek jest łatwa i raczej nie można jej uznać za naukową. Jak widać, było to po wspomnianym podziale premii na nowo. Ulvidas krótko i dosadnie odparł, że za kilka dziesięcioleci prawdopodobnie nikt już nie będzie czytał prac literatów, natomiast ze Słownika ludzie będą korzystać przez stulecia. Jeszcze jeden przypadek, gdy kierownik stanął w obronie leksykografów. Pewnego razu ktoś z dyrekcji zauważył, że pracownicy z naszego działu wyszli grupką wcześniej, niż powinni. Poinformowano o tym Ulvidasa. Wyjaśnił, że w dziale odbyła się narada, która przeciągnęła się w porze obiadowej, więc wypuścił pracowników wcześniej. A tej narady w ogóle nie było. Kazys Ulvydas przez dwadzieścia siedem lat prowadził audycje radiowe „Mówmy i piszmy poprawnie”, więc jego nazwisko znała niemal cała Litwa. Przekonywaliśmy się o tym podczas ekspedycji lub wyjazdów po zbieranie ze słowników słów z gwar. Kiedy przedstawialiśmy się, że jesteśmy z Instytutu Języka i Literatury Litewskiej, wielu od razu wypowiadało nazwisko jo žinomumo pasitaikydavo ir netikėtumų. Ulvydas yra pasakojęs, kad vieną kartą į jų namus Ulvydasa. Pewnie dlatego przyjechała pewna kobieta i poprosiła o pomoc w dostaniu się jej córki na Uniwersytet. Za pomoc zaoferowała złotą monetę. Odpowiedział tej kobiecie, że nawet gdyby chciał, nie mógłby w niczym pomóc, ale chętnie obejrzałby tę monetę, ponieważ złotej monety nigdy wcześniej nie widział na własne oczy. BENDRINĖ KALBA 93 (2020) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 Zapamiętała się opowieść Antanė Kučinskaitė, świadcząca o tym, że Ulvydas dotrzymywał danego słowa. W czasie, gdy pisał rozprawę doktorską (obronił ją w 1955 roku), pracownice Wydziału Słowników Antanė Kučinskaitė i Bronė Zlatkutė mieszkały z rodziną Ulvydasów w jednym mieszkaniu. Pewnego razu Ulvydas poprosił Kučinskaitė, żeby kupiła mu papierosy, ponieważ sam był bardzo zajęty. Kučinskaitė obiecała je kupić, jeśli dałby słowo, że rzuci palenie. Ulvydas odpowiedział, że gdy tylko skończy pisać rozprawę doktorską, na pewno rzuci palenie. Rzeczywiście dotrzymał słowa – rzucił palenie. Bez wątpienia Kazys Ulvydas zdobył ogromny autorytet i szacunek dzięki działalności naukowej, redakcyjnej, organizacyjnej i innej. Kierował aż trzema oddziałami Instytutu Języka i Literatury Litewskiej, był redaktorem naczelnym dziewięciotomowego Słownika języka litewskiego i trzytomowej Gramatyki języka litewskiego, przez trzydzieści lat pełnił funkcję redaktora odpowiedzialnego czasopisma „Kalbos kultūra”, był członkiem kolegiów redakcyjnych (komisji) trzech wydań Słownika współczesnego języka litewskiego i innych publikacji, członkiem rady naukowej Instytutu oraz członkiem korespondentem Litewskiej Akademii Nauk. To tylko ważniejsze prace i funkcje Ulvydasa. Pełnione wysokie funkcje nie wpłynęły na jego cechy charakteru. Zawsze był dobroduszny, otwarty i szczery. W mojej pamięci pozostał jako autorytatywna, interesująca, wyjątkowa i barwna osobowość. Otrzymano 2020 11 24 Wspomnienia współpracowników o Kazimierzu Ulvydasie | 4 BENDRINĖ KALBA 93 (2020) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 GERTRŪDA SAVIČIŪTĖ-NAKTINIENĖ O KAZIMIERZU ULVYDASIE Pierwszy kontakt z Kazimierzem Ulvydasem – przez radio. Byłam uczennicą ośmioletniej szkoły w odległym miasteczku Suvainiškis. Silny, sugestywny głos Ulvydasa, niezwykła treść i wyraziste intonacje wyróżniały się na tle innych mówców i zmuszały do skupienia uwagi. Po wielu latach jedna z wileńskich przyjaciółek, rozmawiając o imponujących audycjach radiowych „Mówmy i piszmy poprawnie”, ostrożnie zapytała mnie: „Pewnie bardzo trudno pracuje się z Ulvydasem?”. W 1977 roku, po ukończeniu Wydziału Filologicznego Uniwersytetu Wileńskiego, wraz z koleżanką z roku Ritute Šepetyte-Petrokiene na podstawie nakazu pracy przyszłyśmy pracować do Działu Słowników Instytutu Języka i Literatury Litewskiej. Wybierając przyszłych pracowników Działu Słowników, jego kierownik Kazys Ulvydas kierował się nie tylko listą przydziałów absolwentów. Jak dowiedziałyśmy się później, dodatkowo wypytywał także niejednego wykładowcę. Zostałam zaproszona na rozmowę. Interesował się, skąd pochodzę, do jakich szkół uczęszczałam, pytał o rodziców, dialekt rodzinnych stron, pochodzenie mojego nazwiska i imienia. Poprosił, żebym opowiedziała o pracach Kazimierasa Būgi i powiedziała, które jego dzieło jest, moim zdaniem, najważniejsze. Byłam i nadal jestem przekonana, że najważniejsze są dwa zeszyty „Słownika języka litewskiego” — niedokończone, lecz tak szerokie pod względem treści i istoty, że położyły podwaliny pod zbiorową pracę wielu dziesięcioleci. Trzeba było zdefiniować kolejne części mowy, rozpoznać je w zdaniach, podać przykłady, w których to samo słowo byłoby przysłówkiem lub przyimkiem. „Macie zimną krew, nie BENDRINĖ KALBA 93 (2020) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 przestraszyliście się, nie rozpłakaliście się” – taki był wniosek. Mówił o tym, że w pierwszym roku pracy nie przyjęto jeszcze zwyczaju podejmowania studiów aspirantur (obecnie – studiów doktoranckich), pierwszeństwo przyznawano kolegom, którzy już wcześniej pracowali. Nie zrozumiałam, dlaczego o tym mówiono, ponieważ nie miałam takich zamiarów. Przyjęto nas do pracy jako, zgodnie z ówczesnym zwyczajem, starsze laborantki. Zaczęłyśmy od przygotowywania tekstów słownika do druku – czytania rękopiśmiennych korekt. Takie prace pomocnicze, jak maszynowe przepisywanie tekstów LKŽ, korekta, gromadzenie kartoteki, Ulvydas bardzo cenił, uważał je za ważną i godną szacunku działalność. Szczególnie z szacunkiem odnosił się do starszej laborantki Eleny Ażusienienė; powierzono jej nadzorowanie i porządkowanie kartoteki LKŽ, kontaktowanie się ze zbieraczami słów oraz prowadzenie ewidencji danych. Jakość danych językowych przekazywanych do kartoteki zwykle oceniał ktoś spośród naukowców, a później powoływano komisję do przyjmowania danych. Na Litwie miejsc na studiach aspirantury było zwykle zbyt mało. Jednak w tamtych latach nikt spośród leksykografów nie mógł lub nie chciał podjąć studiów aspirantury w Instytucie Językoznawstwa Akademii Nauk w Moskwie. Miejsce było celowe, co oznaczało, że trzeba będzie wrócić do instytucji kierującej i odpracować tam obowiązkowy okres. Kierownik działu i koledzy namawiali mnie do napisania pracy wstępnej i wyjazdu na egzaminy. Tam studia aspirantury ukończył już Kazys Garšva, studiowali Regina Bagvilaitė, Stasė Krinickaitė, Nijolė Sisaitė i Skirmantas Valentas. Jak się okazało, miejsca na aspiranturze w Moskwie i Leningradzie wyjednał Ulvydas. Opowiadał, jak było to trudne i skomplikowane, ile wysiłku wymagało oraz jak wiele czasu zajęło. Starał się utrzymywać kontakty z aspirantami, prosił mnie, żebym zadzwoniła do niego z Moskwy, a po krótkim powrocie do Wilna – wstąpiła do niego. Otrzymałam od niego list, w którym zapraszał mnie do powrotu do pracy w Dziale Słowników i prosił, żebym nigdzie indziej nie szukała pracy. Bardzo boleśnie przeżywał, gdy wybrani przez niego z wielką troską, kształceni i otaczani opieką specjaliści trafiali do innej grupy roboczej, podejmowali pracę w innych instytucjach, wybierali pracę wykładowcy lub inną działalność. Kiedy po aspiranturze znów pracowałam już w Instytucie, Ulvydas niejednokrotnie zapraszał mnie do swojego gabinetu, pytał, jak przebiegają końcowe prace nad rozprawą doktorską, bardzo troszczył się o to, jak angażuję się w działalność Działu Słowników i przyzwyczajam się do prac leksykograficznych. Pod kierunkiem doświadczonej Bendradarbių prisiminimai apie Kazį Ulvydą | 6 BENDRINĖ KALBA 93 (2020) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 słownikarki Ireny Ermanytė uczyłam się pisać teksty LKŽ, czytałam niezliczoną ilość korekt drukarskich itp. Ulvydas opowiadał także o bardziej złożonych przypadkach redagowania LKŽ oraz wydawnictwa „Kalbos kultūra“. Później zrozumiałam, jak wiele korzyści przyniosły mi te rozmowy. Leksykografowie byli bardzo naciskani, aby coraz bardziej przyspieszać opracowywanie LKŽ i wydawać tomy słownika w coraz krótszych odstępach. My, słownikarze, wiemy, jak skomplikowane, drobiazgowe, wymagające wszechstronnego przygotowania i dużej ilości czasu jest opracowywanie słowników. Jednak nie wszyscy to rozumieją. Uzgodnienie planów pracy leksykograficznej oraz utrzymywanie i podnoszenie kwalifikacji pracowników było i jest trudne. Przed zatwierdzeniem planów pracy, przed omówieniem ich na zebraniach Ulvydas indywidualnie rozmawiał z każdym pracownikiem, wysłuchiwał wszystkich. Nie wymagał koniecznie pisania obszernych prac teoretycznych, wystarczały także krótsze artykuły, zwłaszcza do „Kalbos kultūra”. Doradzał mi, abym wybierała tematykę artykułów możliwie najbliższą słownikowi. Pewnego razu okoliczności życiowe tak się ułożyły, że aż cztery słowniczki wybrałyśmy się na urlop macierzyński (obecnie – urlop macierzyński). Zrozumiałe, że wywołało to u kierownika działu wielkie zmartwienia i zaczęto dużo o tym mówić. O aktualiach działu koleżanka Klementina Vosylytė wydała wesołą gazetkę ścienną, w której znalazł się między innymi taki żart: „Rzym uratowały gęsi, a Dział Słowników – kobiety. Ale one mogą go też doprowadzić do upadku.” Choć sytuacja działu była trudna, kierownik był zaniepokojony, lecz nie czynił wyrzutów ani nie okazywał niechęci. Pewnego dnia, wszedłszy do pokoju pracy, zaczął mnie przepraszać, a po jakimś czasie, gdy znów przyszedł, ponownie przepraszał. Ani ja, ani współpracownicy nie rozumieliśmy Paulauskas. Pasirodo, prieš kelias dienas pasidomėjau dėl artėjančio atestacijos termino. Už powodów. Wyjaśnieniem tych spraw zajęła się Jonas, a odpowiedzialna sekretarz naukowa Adelė Seselskytė postanowiła na wszelki wypadek porozmawiać z kierownikiem naszego działu, ponieważ BENDRINĖ KALBA 93 (2020) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 zmienił się porządek i podjęto uchwałę o odłożeniu atestacji kobiet w ciąży. Oto dlaczego Ulvydas przepraszał, choć wcale nie był winny; w owym czasie w ogóle nie zamierzał organizować posiedzenia działu w sprawie atestacji i nie zachęcał mnie, bym się tym interesowała. Kolejne zdarzenie było smutne. Zmarła matka mojego męża. Zadzwoniwszy do kierownika działu i poprosiwszy o kilka dni urlopu, wyjechałam z rodziną na pogrzeb. Po powrocie zastałam zaniepokojonych współpracowników. Opowiadali, że słyszeli słynną frazę Ulvydasa: „Matka męża, niech mąż ją sobie pochowa”, podobno nie ma po co jeździć tak daleko i tracić czasu. Mimo to Ulvydas osobiście nie miał do mnie pretensji, złożył kondolencje, zapytał o zmarłą, jej bliskich i o pogrzeb. Sens tej historii jest następujący: pogrzeb odbył się w dzień Wigilii, wróciłam do Wilna późnym popołudniem pierwszego dnia Świąt Bożego Narodzenia, a do pracy przyszłam dopiero następnego dnia. W tamtych czasach nieprzychodzenie do pracy w dniach pokrywających się ze świętami religijnymi było ryzykowne, mogło wzbudzić podejrzenia. Troskliwy kierownik działu chronił i bronił współpracowników także przed takimi i podobnymi zagrożeniami. Z wdzięcznością wspominam z pozoru srogiego kierownika Działu Słowników Kazysa Ulvydasa. Zawsze stał jak mur w obronie języka litewskiego, słownika i leksykografów, każdego z osobna i wszystkich razem. Otrzymano 2020 12 29 Wspomnienia współpracowników o Kazysie Ulvydasie | 8 WSPOMNIENIA NIJOLE SLIŽIENĖ O KAZYSIE BENDRINĖ KALBA 93 (2020) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 ULVYDASIE Z Kazysiem Ulvydasem poznałam się, gdy studiowałam filologię litewską na Uniwersytecie Wileńskim; Ulvydas wykładał mojemu rocznikowi składnię. Jako wykładowca podobał się studentom, taki przystojny, prosił, aby kierowano ich do pracy w Instytucie Języka gražus vyras, simpatiškas, ir jo paskaitos buvo įdomios. Jis įsižiūrėdavo gabesnius studentus, i Literatury Litewskiej; w ten sposób do Instytutu przyszli Vitas Labutis, Elena Valiulytė, Albertas Ružė, Irena Jašinskaitė. Ulvydas sam zaprosił mnie do pracy w Instytucie, dzwoniąc, gdy po ukończeniu Uniwersytetu przez kilka miesięcy pracowałam w bibliotece pewnego ministerstwa. Zatem do Instytutu przyszłam rzeczywiście dzięki jego staraniom. Kiedy broniłem rozprawy kandydackiej, on już nie wykładał na Uniwersytecie, ponieważ miał wystarczająco dużo pracy w Instytucie. Ulvydas był kierownikiem Działu Słowników, a w Dziale Słowników utworzono Grupę Gramatyczną. Do Grupy Gramatycznej należeli Adelė Valeckienė i Vytautas Ambrazas. Co prawda była jeszcze Valerija Vaitkevičiūtė, później z hałasem odeszła z Instytutu. Później Grupa Gramatyczna przekształciła się w dział, kierowanie nim objął Ulvydas, a kierowanie Działem Słowników pozostawił Jonowi Kruopasowi. Trzonem Grupy Gramatycznej byli sam Ulvydas, Ambrazas i Valeckienė. Później przyszliśmy my, absolwenci, bez praktyki, a ci już trochę popracowali. Ulvydas przez cały czas troszczył się o zgromadzenie zdolniejszych pracowników do napisania gramatyki, niektórych autorów zapraszał z Uniwersytetu: Vincas Urbutis napisał dział słowotwórstwa, Vytautas Mažiulis pisał o liczebniku. Pod kierownictwem Ulvydasa napisano trzytomową Gramatykę języka litewskiego. Trzy duże tomy, pisaliśmy przez wiele lat. Kiedy wydano gramatykę, Ulvydas ponownie wrócił, by kierować Działem Słowników, a Działem Gramatyki kierował Aleksandras Vanagas, później jeszcze krótko Algirdas Sabaliauskas, a następnie kierownictwo objął Vytautas Ambrazas. BENDRINĖ KALBA 93 (2020) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 Ulvydas był promotorem mojej rozprawy doktorskiej, ale jego kierowanie było dość specyficzne; wydaje mi się, że niewiele czytał moją rozprawę, prawdopodobnie nie miał czasu, ponieważ z ogromnym zaangażowaniem redagował trzytomową gramatykę. Dużo czasu tracił, zapraszał autorów do siebie do gabinetu, wyjaśniał, co zostało źle napisane; jeśli komuś się udało, przekonywał, że jest tam dobrze, a jeśli się nie udało, trzeba było to poprawić. Ulvydas włożył bardzo wiele serca w redagowanie trzytomowej gramatyki. Było dużo materiału roboczego, dlatego wyszła tak obszerna. Opisy części mowy zostały uzupełnione bogatym materiałem gwarowym. Jeśli było trzeba, Ulvydas podnosił również głos, gramatyka była dla niego świętą sprawą. Były plany: każdego roku planowano, co pracownik ma napisać. Pod koniec roku mieliśmy już mieć napisane, co zostało zaplanowane. W dziale gramatyki wszyscy mieli dużo pracy, taka była zasada w Instytucie. Najpierw napisane teksty gramatyczne redagowali starsi pracownicy – Ambrazas i Valeckienė. Oni redagowali jako pierwsi; jeśli coś łatwo było poprawić, poprawiali to, a potem te prace trafiały w ręce Ulvydasa. I wtedy poprawiał już Ulvydas – zawsze czerwonym atramentem, więc teksty były dość mocno zaczerwienione. Poprawiał zarówno język, jak i kwestie merytoryczne; redakcja była przeprowadzana bardzo starannie. Zdarzało się, że robił słuszne uwagi, że coś zostało napisane nie tak; wtedy przyznawałem mu rację i wychodziłem z pokoju. Ale jeżeli widziałem, że racja jest jakby po mojej stronie, czekałem, aż Ulvydas wyczerpie się, zgłaszając uwagi, potem mówił już nie tak energicznie, więc stopniowo zaczynałem: a może jednak można to oceniać także inaczej. Nie mówiłem, że to ja mam rację. gal tikrai taip, ir galų gale susitariam, kad mano buvo gerai parašyta ir nereikia nieko taisyti. Wzbudzałem w nim wątpliwość i sam zaczynał wątpić, a On bardzo drobiazgowo poprawiał; z powodu każdego akapitu mógł wezwać do gabinetu i wyjaśniać, dlaczego napisałeś tam właśnie tak, skoro jego zdaniem lepiej byłoby inaczej. Był bardzo troskliwy, może trochę pedantyczny. Ale ogólnie rzecz biorąc, wydaje mi się, że podczas redagowania czasami przydaje się to