Pagrindiniai patariamieji lietuvių kalbos vadovai (žanro ypatybės)

BENDRINĖ KALBA 93 (2020) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 RITA MILIŪNAITĖ Lietuvių kalbos institutas NAJWAŻNIEJSZE PORADNIKI JĘZYKA LITEWSKIEGO (CECHY GATUNKOWE) SŁOWA KLUCZOWE: język ogólny, normalizacja, poradnik językowy, zalecenia językowe, językoznawstwo normatywne. ANOTACIJA Pastarąjį dešimtmetį suintensyvėjusi bendrinių Europos kalbų destandartizacija ne tik skłoniło badaczy języka do podjęcia badań nad tym zjawiskiem, ale także dało impuls do nowego spojrzenia na samą historię języków ogólnych oraz specyfikę ich rozwoju. Jednocześnie zainteresowano się procesem normalizacji języków ogólnych oraz kodyfikacją norm. Na rozwój języka ogólnego niemały wpływ mają zalecenia językowe przekazywane użytkownikom języka. Poręczne publikacje dotyczące praktyki językowej (określone słowniki), przedstawiające je w sposób systematyczny, nazywane są także poradnikami językowymi. W artykule analizowane są cechy gatunkowe trzech najważniejszych poradników języka litewskiego – Kalbos patarėjas (1939), Kalbos praktikos patarimai (1976, 1985) i Kalbos patarimai (2002–2013) – ujawniające się w ich częściach wstępnych. Opierają się one na podobnych badaniach przewodników językowych prowadzonych za granicą. WSTĘP Do bliższego przyjrzenia się poradnikom języka litewskiego – publikacjom zawierającym praktyczne porady dotyczące używania języka ogólnego – skłoniły dwie przyczyny. Po pierwsze, w ostatnim dziesięcioleciu europejskie języki ogólne przeżywają okres RITA MILIŪNAITĖ. Podstawowe poradniki języka litewskiego (cechy gatunku) | 2 doi.org/10.35321/bkalba.2020.93.10 BENDRINĖ KALBA 93 (2020) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 postandaryzacji (szerzej zob. Ghyselen i in. 2016: 75–91; Miliūnaitė 2018: 78–88), w związku z czym wzrosło zainteresowanie badaczy języka czynnikami warunkującymi funkcjonowanie języków ogólnych i ich norm. Badaczy języka zaczęło interesować podejście preskryptywne do języka i jego odmiany ogólnej, przez pewien czas odsunięte na dalszy plan przez 1 językoznawstwo opisowe i deprecjonowane jako przestarzałe (szerzej zob. Beal 2018: 1–30). Chociaż od drugiej połowy XX w. preskryptywizm stał się zajęciem miłośników języka, ypač anglakalbėse šalyse priešintas su akademiniu požiūriu į kalbą ir laikytas tik nerimtu ostatnio coraz częściej stawia się pytanie, dlaczego ideologia języka ogólnego i 2 preskryptywizm jako jeden z przejawów tej ideologii przez cały czas pozostają żywotne w społeczeństwie wśród użytkowników języka, podczas gdy świat akademicki miałby być oderwany od tych potrzeb. Na pytanie to częściowo odpowiada się, twierdząc, że skoro język ogólny jest już unormowany i skodyfikowany, preskrypcja jest nieunikniona: ludzie korzystają ze słowników normatywnych i gramatyk, uznając je za autorytety w zakresie norm (zob. Milroy, Milroy 1999: 22). Obok słowników i gramatyk wykorzystywanych często do celów praktyki językowej wymienia się także poradniki językowe, wywierające niewątpliwy wpływ na funkcjonowanie, rozwój i upowszechnianie norm języka ogólnego. Na początku XXI wieku pojawiły się badania anglojęzycznych poradników językowych, w których 1 Chociaż w zagranicznym językoznawstwie jako przeciwieństwo opisowego (deskryptywnego) podejścia do języka często przedstawia się podejście preskryptywne, termin ten jest zbyt wąski, ponieważ nie obejmuje niektórych aspektów charakterystycznych dla stosunkowo młodych języków ogólnych, w których nadal istnieje potrzeba konsekwentnej pracy normalizacyjnej (szerzej zob. Miliūnaitė 2018: 168–182). W artykule, zwłaszcza w odniesieniu do realiów języka litewskiego, stosuje się głównie terminy językoznawstwo normatywne, publikacja normatywna. 2 Joan’a C. Beal, profesor Uniwersytetu w Sheffield w Wielkiej Brytanii, zauważa, że przeciwstawienie deskryptywizmu i preskryptywizmu zaostrzyło się na gruncie języka angielskiego w latach 60. XX wieku, kiedy zaczęły się upowszechniać idee amerykańskiego lingwisty Noam’a Chomsky’ego, twórcy gramatyki generatywnej, po opublikowaniu w 1957 r. dzieła Struktury składniowe (Syntactic Structures). Według Chomsky’ego gramatyka jest wrodzona każdemu człowiekowi, zatem wskazywanie zasad gramatycznych i nauczanie ich miało być absurdem. Na tej podstawie w szkołach anglojęzycznych zrezygnowano z nauczania gramatyki, a zarazem odwrócono się od preskryptywizmu. Jednak po trzech dekadach szkoły wyższe zaczęły kad pataisytų tokią padėtį, vėl grąžinta į mokyklas, tik paradoksaliu būdu: dabar ji jau rėmėsi aprašomuoju požiūriu ir visiškai atsisakė preskripcijos bei toleravo nebendrines atmainas (Beal 2018: 3–5). Kas ir kaip skarżyć się na analfabetyzm studentów, toteż po gorących dyskusjach gramatyka dalej się rozwijała, co jednak wykracza już poza ramy tego artykułu. RITA MILIŪNAITĖ. Podstawowe litewskie poradniki językowe (cechy gatunku) | 3 analizuje się ich doi.org/10.35321/bkalba.2020.93.10 BENDRINĖ KALBA 93 (2020) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 rozwój formalny i treściowy na przestrzeni kilku stuleci – od wydawanych od końca XVIII wieku w Wielkiej Brytanii oraz Stanach Zjednoczonych książek tego gatunku aż po współczesne blogi (zob. Straaijer 2018: 11–29). Obfitość porad językowych na forach dyskusyjnych i w mediach społecznościowych pokazuje, że ideologia języka standardowego znalazła nowy grunt i umocniła się na różnych platformach internetowych (Vriesendorp 2016: 18). W 2011 r. na Uniwersytecie w Lejdzie w Niderlandach rozpoczęto projekt Bridging the unbridgeable: linguists, prescriptivists and the general public, którego przedmiotem były trzy grupy uczestników związanych z preskryptywizmem i ich relacje: specjaliści językowi, preskryptywiści jako autorzy poradników językowych oraz użytkownicy języka (szerzej zob. Miliūnaitė 2018: 277 i przywołane tam źródła). Wśród zadań projektu znalazło się również następujące: zbadać, jaką rolę odgrywają publikacje poświęcone praktyce językowej w rozwiązywaniu problemów związanych z użyciem języka (Straaijer 2015: 1–47). Wyniki tego projektu opublikowano w różnych zbiorach artykułów oraz w obszernej monografii poświęconej poradnikom językowym wydawanym przez dwa stulecia w krajach anglojęzycznych i zawartym w nich zaleceniom językowym (Destribing prescriptivism. Usage guides and usage problems in British and American English, zob. TiekenBoon van 3 Ostade 2020). Drugim powodem, który skłonił do przeanalizowania poradników języka litewskiego, ich podobieństw i różnic, jest to, że najważniejsze publikacje tego gatunku – Kalbos patarėjas (1939), Kalbos praktikos patarimai (1976, 1985) oraz Kalbos patarimai (2002–2013) – zostały zdigitalizowane, a w Instytucie Języka Litewskiego przygotowywane są do udostępnienia w systemie litewskich zasobów cyfrowych E. kalba. Zarówno badacze języka, jak i jego użytkownicy będą mogli wyszukiwać zalecenia językowe zgodnie z zasadą jednego okienka lub filtrować potrzebne dane według różnych przekrojów, a także analizować zmiany kodyfikacji. Podczas przygotowywania danych ważne było zbadanie struktury poradników językowych 3 Iš viso per minėtą laikotarpį išleisti 345 anglakalbiai kalbos vadovai, o 77 iš jų sudėti į specialią duomenų bazę ir knygoje nagrinėjami itin nuodugniai. Šioje duomenų bazėje taip pat struktūriškai aprašytos 123 najczęstsze i najbardziej charakterystyczne problemy omawiane w poradnikach językowych (od ortografii i interpunkcji po składnię), z którymi spotykają się użytkownicy języka angielskiego. RITA MILIŪNAITĖ. Główne poradniki języka litewskiego o charakterze normatywnym doi.org/10.35321/bkalba.2020.93.10 BENDRINĖ KALBA 93 (2020) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 (cechy gatunkowe) | 4 oraz cech treści, aby można było znaleźć wspólny mianownik prezentacji danych różnego rodzaju. Celem artykułu jest przeanalizowanie i porównanie cech gatunkowych trzech podstawowych poradników języka litewskiego, wydanych w różnych okresach rozwoju życia politycznego Litwy i języka ogólnego, na podstawie ich części wprowadzających: Kalbos patarėjas (1939), Kalbos praktikos patarimai (1976, 1985) oraz Kalbos patarimai (2002–2013). A zatem za jedną z możliwych osi porównania tych publikacji przyjmuje się 4 jeden z elementów makrostruktury poradników językowych, a celem nie jest przedstawienie wyczerpującej historii opracowywania poradników językowych, lecz spojrzenie na same poradniki językowe jako na gatunek. Dodatkowego kontekstu z innych źródeł dostarcza się tylko w takim zakresie, w jakim brakuje go we wstępach samych poradników językowych, aby uzyskać wyraźniejszy obraz. W artykule postawiono następujące zadania: 1) krótko scharakteryzować kontekst wydania analizowanych poradników językowych; 2) zbadać części wprowadzające poradników językowych i wyodrębnić podstawowe elementy ich treści; 3) porównać charakter tych publikacji pod kątem celów stawianych przez ich opracowujących, deklarowanych zasad doboru danych itp. Zastosowano metody: analityczną, opisową i porównawczą. We wprowadzających częściach analizowanych poradników językowych poświęca się również miejsce charakterystyce przedstawianych w nich zaleceń językowych: ich teikinių parinkimui, iliustraciniams pavyzdžiams ir pan., tačiau šiame straipsnyje kalbos strukturze i systemowi stopni oceny; mikrostruktura poradników nie jest 5 analizowana. Badanie i wnioski artykułu są ważne z trzech względów: 1) aktualizuje się mało dotychczas analizowaną na Litwie problematykę poradników językowych, ponieważ do tej pory najczęściej interesowano się ich opracowywaniem 4 Por. makrostruktura słownika – „ogólna struktura słownika, układ jego głównych części i haseł słownikowych” (Jakaitienė 2005: 33). 5 Por. mikrostruktura słownika – „struktura hasła słownikowego, zakres i treść każdej jego części składowej (lematu, pól danych), wybrane sposoby oznaczania różnych cech, typy ilustracji, informacje dodatkowe” (Jakaitienė 2005: 36). W poradnikach językowych artykuł hasłowy zazwyczaj odpowiada zaleceniu dotyczącym (nie)używania danego zjawiska językowego. RITA MILIŪNAITĖ. Podstawowe poradniki języka litewskiego (cechy gatunkowe) | 5 doi.org/10.35321/bkalba.2020.93.10 BENDRINĖ KALBA 93 (2020) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 historią i treścią zaleceń językowych, lecz nie cechami gatunkowymi; 2) przedstawia się dane apie pagrindinius kalbos vadovų struktūros elementus, o tai svarbu atnaujinant šių dienų dotyczące zaleceń językowych, aby zachować ciągłość tradycji litewskich poradników językowych i uwidocznić nowe potrzeby współczesnych użytkowników języka; 3) bez wszechstronnego zbadania samych litewskich poradników językowych niemożliwe byłyby również badania porównawcze, wpisujące się w międzynarodowy kontekst takich badań. Możliwe są dwa podejścia do analizowanego tematu: chronologiczne (za podstawę przyjmujące kolejność wydawania badanych poradników językowych) oraz strukturalne (za podstawę przyjmujące cechy gatunku poradników językowych). W artykule wybrano pierwsze podejście, które pozwala zachować spójne spojrzenie na same poradniki językowe. Z czterech części artykułu pierwsza poświęcona jest wyeksponowaniu ogólnych cech poradnika językowego jako gatunku, z uwzględnieniem kontekstu podobnych badań zagranicznych. W drugiej, trzeciej i czwartej części analizowane są chronologicznie wstępne części badanych poradników językowych, z wyodrębnieniem ich najważniejszych elementów strukturalnych. We wnioskach podsumowano cechy gatunku badanych poradników językowych. 1. KALBOS VADOVAS KAIP NORMINAMOSIOS KALBOTYROS GATUNEK PUBLIKACJI Poradniki językowe uważa się za publikacje o przeznaczeniu praktycznym (typu informatora lub słownika), przeznaczone do udzielania porad, jakie środki wyrazu językowego wybierać osobom posługującym się odmianą ogólną języka, aby pisany przez nie, tłumaczony z innego języka lub redagowany tekst bądź mówiona odmiana ogólna języka były zgodne z normami tej odmiany języka i odpowiednie dla adresatów (por. Straaijer 2018: 11). Przy opisywaniu poradników językowych stara się uwydatnić różnice tego gatunku w stosunku do słowników, gramatyk i poradników stylistycznych pod względem ich przeznaczenia, przedmiotu, adresatów, struktury i innych cech gatunkowych (zob. Ebner 2016: 310–320). RITA MILIŪNAITĖ. Pagrindiniai patariamieji lietuvių kalbos vadovai (žanro ypatybės) | 6 doi.org/10.35321/bkalba.2020.93.10 BENDRINĖ KALBA 93 (2020) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 Struktura zarówno słowników, jak i poradników językowych jest podobna – alfabetyczna, jednak słowniki są zazwyczaj opisowe, a nie normatywne (choć w niektórych krajach, podobnie jak na Litwie, dopuszcza się również słowniki normatywne), dlatego w słownikach dąży się do rejestrowania i opisywania rzeczywistego użycia języka. adresatų laukas platus – netvirtai besijaučiantys kalbos vartotojai ir negimtakalbiai, kurie mokosi kalbos. Tokių leidinių pobūdis šviečiamasis, ugdomasis – aiškinama, kas (ne)turėtų Przedmiotem poradników językowych jest użycie języka wywołujące trudności, niejasności i dyskusje, a także to, co powinno być używane. Słowniki nie ukazują problemów związanych z użyciem języka, zwykle unikają norm wahających się i zróżnicowanych, natomiast poradniki językowe wyjaśniają, czego wypada używać w języku ogólnym, a czego nie. Różnica między poradnikami językowymi a stylistycznymi nie jest zbyt wyraźna (zob. Ebner 2016: 310–311), ponieważ samo pojęcie stylu również jest różnie rozumiane. W jednych przypadkach bardziej podkreśla się stylowość jako cechę języka dopracowanego i odpowiadającego celowi użycia oraz adresatowi, w innych – jednolitość jako zgodność z określonymi formalnymi kryteriami organizacji tekstu. W anglojęzycznych poradnikach językowych, oprócz poprawiania błędów językowych na różnych poziomach, doradza się również, jak uczynić język bardziej zwięzłym, precyzyjnym i logicznym, unikać wyświechtanych słów i podobnych wad stylistycznych. W czysto stylistycznych poradnikach, z których często korzystają zamknięte grupy użytkowników (a więc węższy krąg adresatów, na przykład środki masowego przekazu), największą uwagę poświęca się strukturze tekstu, jego spójności, formatowaniu, jednolitości częściej używanych skrótów itp. (por. Europos vadovai naudojami kaip žinynai ar enciklopedijos, t. y. nėra skirti ištisam skaitymui. Sąjungos institucijų vertimo į lietuvių kalbą vadovas. Liuksemburgas, 2014). Poradniki stylistyczne przeznaczone do kształtowania stylu języka są częściej czytane, a trzy litewskie poradniki językowe wybrane jako przedmiot badania można uznać za fundamentalne publikacje tego gatunku. Do rangi podstawowych poradników językowych wynosi je RITA MILIŪNAITĖ. Podstawowe litewskie poradniki językowe (cechy gatunku) | 7 doi.org/10.35321/bkalba.2020.93.10 BENDRINĖ KALBA 93 (2020) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 kolektywny charakter pracy, a także uniwersalne przeznaczenie (ponieważ obejmują wiele adresatams skirtų leidinių, atkartojančių pagrindines pirmųjų rekomendacijas. Tiriamieji ogólnych problemów użycia języka) oraz poziom zatwierdzenia. Fundamentalne poradniki językowe dały podstawę do wydania wielu innych podobnych, lecz często węższych pod względem zakresu lub bardziej określonych poradników językowych; były one rezultatem zorganizowanej, kolektywnej pracy normatywnej, opartej na dyskusjach i rozważaniach, natomiast Kalbos patarimai zostały dodatkowo rozpatrzone przez Państwową Komisję Języka Litewskiego. Inne poradniki językowe i podobne publikacje o charakterze poradnikowym są w większym stopniu dziełem indywidualnym lub pracą kilku autorów. Ponieważ objętość artykułu nie pozwala na bardziej szczegółowe przedstawienie historii rozwoju litewskich poradników językowych, a ponadto nie postawiono sobie za cel szerszego przeglądu innych litewskich publikacji o charakterze poradnikowym, przy każdym omawianym poradniku językowym wspomina się tylko o kilku ważniejszych, tworzących ogólny kontekst rekomendacji językowych i ukazujących znaczenie fundamentalnych poradników językowych. 2. PORADNIK JĘZYKOWY Pod koniec XIX w. – na początku XX w., wraz z rozpoczęciem okresu szybkiego kształtowania się ogólnego języka litewskiego, zaczęły pojawiać się również różne publikacje przeznaczone do praktycznej nauki języka. Należy wymienić wydany w 1907 r. w Tylży Słowniczek obcych i niezrozumiałych wyrazów, opracowany przez Jurgisa Šlapelisa, wydany w 1928 r. w Kownie Krótki słowniczek niepoprawności językowych i barbaryzmów Viktora Kamantauskasa oraz wydany w 1933 r. również w Kownie słowniczek tego samego autora Mówmy po litewsku. Publikacje te, można powiedzieć, przygotowały grunt pod nowy gatunek i jego pierwszy przejaw – odzwierciedlający doświadczenie zbiorowej pracy normalizacyjnej Poradnik językowy (dalej – KP). KP (1939) był bezpłatnym dodatkiem do ukazującej się wówczas gazety języka ogólnego Gimtoji kalba (1933–1941), wydawnictwem Litewskiego Towarzystwa Językowego, które, jak napisano na okładce, przygotował L. Dambrauskas, zredagowali A. Salys i Pr. Skardžius. Podsumowywał on XX w. RITA MILIŪNAITĖ. Główne poradniki języka litewskiego (cechy gatunku) | 8 doi.org/10.35321/bkalba.2020.93.10 BENDRINĖ KALBA 93 (2020) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 pradžios bendrinės lietuvių kalbos norminamąjį darbą, kurį po Jono Jablonskio mirties W 1930 r. kontynuowało działalność tak zwane pokolenie językoznawców pojablonskich 35). KP (1939) Pratarmė užima beveik keturis stalinio kalendoriaus dydžio puslapius (p. 5–8 6 ) ir yra pasirašyta visų trijų jį rengusių autorių inicialais. Daug dalykų apibūdinta (szerzej zob. Miliūnaitė 2000a: 24– zwięzłym, dopracowanym tekstem, tylko że, w odróżnieniu od późniejszych poradników językowych, nie przedstawiono konkretnych zaleceń językowych ani przykładów ocenianych zjawisk językowych. Dalej omówiono główne elementy treści tego poradnika językowego. 2.1. Impuls do opracowania. W przedmowie wskazano, że czytelnikom wydawanej od 1933 r. gazety języka ogólnego Gimtoji kalba obiecano przygotowanie odrębnej publikacji z poradami językowymi i obietnicy tej dotrzymano. Swoją drogą, podany w samej publikacji nakład 12 tys. egzemplarzy mniej więcej odpowiada nakładowi samej gazety Gimtoji kalba. 2.2. Cel publikacji. Redaktorzy scharakteryzowali go następująco: „cel jest bardzo wąski – zwięźle i w sposób możliwie przystępny przekazać praktykom języka to, co dotychczas rozproszone i w różny sposób było w ostatnich latach pisane przez nas samych lub innych w różnych miejscach <...> i co obecnie jest trudniej dostępne codziennemu użytkownikowi.“ Dążono więc do zebrania w jednej publikacji zaleceń językowych rozproszonych po całej gazecie „Gimtoji kalba” i innych źródłach oraz do wygodnego przedstawienia ich czytelnikom. Taki cel gromadzenia i systematyzowania zaleceń językowych pozostanie głównym celem również w późniejszych podstawowych poradnikach językowych. 2.3. Przeznaczenie publikacji. W przedmowie zaznaczono, że nie jest to systematyczny opis języka ogólnego, lecz jedynie pomoc dla użytkowników języka w tych kwestiach, które sprawiają praktyczne trudności: „<...> udostępniając społeczeństwu takiego Poradnika językowego, nie sądzimy, aby mógł on lub przynajmniej pretendował do zastąpienia jakiegokolwiek systematycznego, pełnego poradnika języka ogólnego, <...>. 6 Ten oraz dwa pozostałe analizowane poradniki językowe są dalej cytowane ze stron wskazanych Przedmów i innych części wprowadzających, o ile nie zaznaczono inaczej. RITA MILIŪNAITĖ. Podstawowe poradniki języka litewskiego (cechy gatunkowe) | 9 doi.org/10.35321/bkalba.2020.93.10 BENDRINĖ KALBA 93 (2020) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 Ne, šiuo savo leidiniu mes tik norime bendrinės kalbos dalykais besidominčiai visuomenei udzielić najbardziej potrzebnej pomocy <...>.” Tak sformułowane przeznaczenie jest właśnie charakterystyczne dla gatunku podręcznika językowego, aby można go było odróżnić od opisowych dzieł językoznawczych. 2.4. Adresat publikacji. W całej Przedmowie kalbos vartotojai, pvz.: „platesnė visuomenė“, „bendrinės kalbos dalykais besidominti visuomenė“, „kalbos praktikas“, „kasdieninis vartotojas“, „kasdieninis praktikas“. Taigi wspomina się zarówno o społeczeństwie, jak i o poszczególnych praktycznych celach podręcznika językowego; odpowiada to szeroko rozumianemu adresatowi. 2.5. Przedmiot publikacji. W KP (1939) zgromadzono dane „o aktualniejszych zagadnieniach języka ogólnego, przede wszystkim słownictwa”; oceniane zjawiska językowe „w większości zaczerpnięto z dotychczasowego uzusu”. Przedmiot określono jasno – ogólny język litewski i jego użycie – jednak sam język ogólny nie został odrębnie zdefiniowany w tym podręczniku językowym. 2.6. Metodologiczne podstawy publikacji. Autorzy KP (1939) wskazują, że opierają się na dwóch źródłach norm języka ogólnego: danych żywego języka oraz tych nowych faktach językowych, które odpowiadają tendencjom żywego języka. W ten sposób kontynuowana jest tradycja normowania języka ogólnego Jonasa Jablonskisa: „w swoich twierdzeniach przede wszystkim staraliśmy się korzystać z całkowicie prawdziwych danych żywego języka albo z takich neologizmów, które łatwo można uzasadnić przykładami samego żywego języka“. Z drugiej strony widać, że autorzy, postrzegając język ogólny jako obiekt zmienny, nie zamknęli drogi również nowo kształtującym się tendencjom użycia: „Jednakże w odniesieniu do tej czy innej kwestii, uwzględniając wymagania współczesnego użycia, trzeba było sformułować ją nieco nowocześniej albo, nie znajdując tymczasem całkowicie jasnego rozwiązania, jedynie wskazać nowy kierunek kształtujący się w użyciu tego czy innego słowa lub wyrażenia.“ Chociaż już w 1936 r. w samym czasopiśmie Gimtoji kalba opublikowano RITA MILIŪNAITĖ. Pagrindiniai patariamieji lietuvių kalbos vadovai (žanro ypatybės) | 16 uchwały dotyczące organizacji pracy nad językiem ogólnym, w których podsumowano wcześniejsze doświadczenia normowania języka ogólnego, to same kryteria normowania zostały dopracowane i opublikowane dopiero w listopadzie 1938 r. doi.org/10.35321/bkalba.2020.93.10 BENDRINĖ KALBA 93 (2020) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 ▪ 1970 r. V. Nečiūnasa Błędy języka medyków; ▪ 1970 r. Krótki poradnik sporządzania dokumentów i pisowni (opracował J. Žemaitis); ▪ 1972 r. przeznaczony dla szkół Krótki poradnik językowy Vytenisa Grabauskasa (poprawki ważniejszych błędów) (red. A. Šoblinskas); ▪ listy porad językowych przeznaczone dla specjalistów poszczególnych dziedzin. Być może nie wszystko zostało wymienione przez autorów, ale z tego wykazu wynika, że przez trzy dziesięciolecia od ukazania się Kalbos patarėjas nie opublikowano żadnego 10 obszerniejszego poradnika językowego, a zatem potrzeba opracowania KPP była oczywista. Sami autorzy KPP (1976) we Wstępie wskazali, że jest to „pierwsza obszerniejsza praca podsumowująca tego rodzaju w latach radzieckich”. Jako ostatni rozdział części wprowadzającej KPP (Źródła) przedstawiono wykaz wykorzystanej literatury, do którego włączono także kilka najważniejszych prac autorstwa uznanych autorytetów – Juozasa Būgos, Jono Jablonskio, Juozo Pikčilingio darbai. Antrajame leidime šis sąrašas mažai Balčikonisa, Kazimierasa zmieniono, dodano więcej artykułów o języku prasy periodycznej minėti Aldono Pupkio Kalbos kultūros pagrindai (1980) ir dvi Jono Šukio knygos apie (1945–1982), a także o użyciu przypadków i przyimków, wydanych w KPP z 1976 i 1978 r. We Wstępie do KPP (1985) osobno zaznaczono, że w publikacji unikano zamieszczania takich zjawisk językowych, których korekty byłyby sprzeczne z innymi pracami normatywnymi, tj. Gramatyką języka litewskiego oraz ówczesnym drugim wydaniem Słownika współczesnego języka litewskiego (1972). A zatem autorzy KPP mieli szeroki kontekst ówczesnych prac językoznawczych i widoczne są starania o uzgodnienie różnych opinii, aby kodyfikacja norm języka ogólnego była możliwie najbardziej spójna i uzasadniona. 10 Ze względów politycznych we wprowadzającej części KPP nie wspomniano o co najmniej kilku ważniejszych pracach praktycznych opublikowanych przez litewską emigrację, na przykład o wydanym w 1950 r. w Niemczech w nakładzie 5 000 egzemplarzy podręczniku języka litewskiego Lietuvių kalbos vadovas (opracowali Pranas Skardžius, Stasys Barzdukas i Jonas Martynas Laurinaitis) oraz o książce Pranasa Skardžiusa Lietuviški tarptautinių žodžių atitikmenys (Chicago, 1973). Wówczas nie mogły one wywierać większego wpływu na rozwój norm języka ogólnego na Litwie, lecz później były znane i wykorzystywane przez kodyfikatorów języka. RITA MILIŪNAITĖ. Pagrindiniai patariamieji lietuvių kalbos vadovai (žanro ypatybės) | 17 doi.org/10.35321/bkalba.2020.93.10 BENDRINĖ KALBA 93 (2020) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 3.8. Dane oraz zasady ich doboru i przedstawiania. Podobnie jak w KP (1939), zasada przedstawiania zjawisk językowych pozostała alfabetyczna, a sama publikacja w rozdziale 11 Zakres porad jest nazywana słownikiem poprawek. Zakres zarówno zjawisk leksykalnych, jak i gramatycznych (niezalecane zapożyczenia, hybrydy, niezalecane kalki lub nieakceptowane pasidarė platesnė, kalbos reiškinių rūšys labiau diferencijuojamos. Iš leksikos „aptariami žodžiai, kurie dėl kokių nors priežasčių bendrinei kalbai visai netinka (žargonizmai, neologizmy, regionalizmy), a także „dobre rodzime wyrazy wieloznaczne, jeżeli jedno lub kilka ich znaczeń (zwykle tłumaczeniowych) w taki czy inny sposób wymaga korekty”. W KPP zamieszczono również nieporównanie więcej zagadnień gramatycznych – słowotwórstwa, morfologii i składni: „w słowniku poprawek alfabetycznie zestawiono niezalecane, nie najlepsze lub przynajmniej o wahającej się normie wyrazy, ich formy, połączenia, konstrukcje, afiksy wyrazowe”. W odróżnieniu od KP (1939) całkowicie pominięto zalecenia dotyczące wymowy, akcentowania i ortografii: „nie uwzględniono zagadnień ortografii i interpunkcji, nie omawia się kwestii wymowy i akcentowania”; wyodrębniono jedynie część poświęconą nazwom własnym – wykaz częstszych normatywnych (niekiedy wraz z wariantami normy) nazw miejscowości na Litwie. Redaktorzy KPP zaznaczają, że „bynajmniej nie pretendują do odpowiedzi na wszystkie pytania praktyki językowej”; „nie postawili sobie również za zadanie ustalenia norm wszystkich zjawisk występujących w języku w wariantach, lecz starali się omówić tylko najaktualniejsze zagadnienia językowe, które mają tradycje poprawiania i używania, a ir KP (1939), žvelgdami į bendrinę kalbą kaip nuolat kintančią kalbos atmainą ir których normy nie budzą dziś wśród językoznawców większych wątpliwości” . Podobnie jak zdając sobie sprawę, że krystalizacja norm jest procesem rozciągniętym w czasie, uznali, że jednoznaczna ocena normatywności niektórych kształtujących się zjawisk językowych w danym momencie jest po prostu niemożliwa: „tam, gdzie konkretne użycie nie jest ustalone lub po prostu nie zostało zbadane, poprzestaje się na ukazaniu tendencji normalizacyjnej języka oraz niezbyt rygorystycznych zasad stosowania zjawisk językowych 11 Zresztą także tekst KPP pisano alfabetycznie, a autorzy podzielili między siebie poszczególne litery. RITA MILIŪNAITĖ. Pagrindiniai patariamieji lietuvių kalbos vadovai (žanro ypatybės) | 18 doi.org/10.35321/bkalba.2020.93.10 BENDRINĖ KALBA 93 (2020) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 zaleceniami». KPP (1976) zawiera również takie poprawki, które, jak zaznaczono w rozdziale Zakres porad, „nie są już aktualne dla wykształconego użytkownika języka ogólnego, mogą jednak przydać się do propagowania kultury języka w społeczeństwie». We wstępie do KPP (1985) poświęcono więcej uwagi doborowi danych. Podkreślono, że Porady „nie są kompendium wszystkich niejasnych kwestii praktyki językowej», dlatego nie dążono do udzielenia odpowiedzi w sprawie normy wszystkich zjawisk wykazujących wariantywność, lecz przedstawiono to, co nie budzi większych wątpliwości specjalistów w dziedzinie kultury języka. Zmiany treści KPP były dwojakiego rodzaju. Po pierwsze, zrezygnowano z niektórych zjawisk językowych z pierwszego wydania: 1) nieaktualnych barbaryzmów lub takich, „które wielu wyraźnie odczuwa już jako nieużywane wyrazy obcego pochodzenia i wie, czym je zastąpić”; 2) przypadkowych, nietypowych poprawek i przykładów, o których tymczasowości przekonano się podczas przygotowywania drugiego wydania; 3) wąsko stosowanych terminów specjalistycznych i przykładów języka zawodowego; 4) zjawisk językowych należących do dziedziny stylistyki; 5) takich poprawek, „których uzasadnienie okazało się nie całkiem wystarczające”. Po drugie, dodano nowe zjawiska językowe, które „są dobrze uzasadnione teoretycznie i przez nikogo publicznie niezakwestionowane” i co do których zespół redakcyjny osiągnął porozumienie. Chociaż autorzy KPP kierowali się założeniem, że w publikacji należy oceniać tylko stylistycznie neutralne zjawiska językowe, jednak z części wstępnej można wnioskować, że nie udało się uniknąć styczności ze stylistyką. Po pierwsze, „w szczególnym celu stylistycznym mogą być używane niektóre słowa lub konstrukcje składniowe poprawiane w Poradach”, a więc przy takich zjawiskach umieszcza się jakąś kwalifikację stylistyczną. Po drugie, istnieją również zalecenia stylistyczne, które są potrzebne wtedy, gdy zjawisko językowe, będąc kitus stilius ir ardo jų sistemą“. Šios sąsajos su stilistika rodo, kad KPP siekta atspindėti tokį bendrinės kalbos normų raidos etapą, kai ši atmaina jau tiek subrendusi, kad jos RITA MILIŪNAITĖ. Główne poradniki języka litewskiego (cechy gatunkowe) | 19 doi.org/10.35321/bkalba.2020.93.10 BENDRINĖ KALBA 93 (2020) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 normoms natūraliai būdinga stilistinė skaida, kurios dar nebuvo matyti KP (1939). Tačiau charakterystyczne dla jednego stylu, „agresywnie wdziera się do tej relacji ze stylistyką nie są liczne i w żadnym wypadku nie można byłoby twierdzić, że KPP przekracza granice podręcznika językowego jako gatunku i częściowo przechodzi do gatunku podręcznika stylistycznego. 4. PORADY JĘZYKOWE Po wydaniu Porad języka praktycznego zaczęły pojawiać się również publikacje poradnikowe o węższym zakresie i specjalistyczne, które zasadniczo opierały się na zaleceniach KPP i były 12 bardziej dostosowane do określonych grup użytkowników języka. Nie wszystkie z nich można byłoby nazwać typowymi podręcznikami językowymi, dlatego poniżej wymieniono tylko kilka. Jedną z obszerniejszych prac jest książka Praktyczne użycie języka litewskiego, przygotowana przez Juozasa Vaišnysa i wydana w 1985 r. w Chicago, której większą część stanowi słownik słów i wyrażeń niezalecanych do użycia. We wstępie autor wskazuje, że opierał się głównie na KPP (1939) oraz KPP (1976). Zrozumiałe jest, że praca ta była przeznaczona na potrzeby emigracji i wówczas nie mogła funkcjonować na Litwie. Wydane na Litwie opracowanie Danguolė Mikulėnienė zatytułowane Jak nie należy mówić (1991), nazwane słowniczkiem błędów, Porady dotyczące języka kancelaryjnego (pierwsze wyd. 1993, łącznie pięć wydań książkowych) przygotowane przez Pranasa Kniūkštę i 13 przeznaczone dla języka administracyjnego, Porady językowe dla dziennikarzy (1997) Nijolė Linkevičienė i Laimutisa Laužikasa, Porady językowe dla nauczycieli historii (1998) Jonasa Šukisa, Porady językowe dla specjalistów wychowania fizycznego i sportu (2000) Genovaitė Irtmonienė i Jonasa Šukisa, internetowy [poradnik] Linos Murinienė i 12 Poniżej wymieniono tylko część publikacji najbardziej odpowiadających gatunkowi poradnika językowego i opierających się na KPP (pochodnych), choć wydano także inne ważne prace normatywne Arnoldasa Piročkinasa, Aldony Paulauskienė, Danutė Tarvydaitė, Pranasa Kniūkšty i in. 13 Internetinį šio leidinio variantą redaguoja ir atnaujina Rasuolė Vladarskienė. Prieiga internete http://kanceliariniaipatarimai.lki.lt. RITA MILIŪNAITĖ. Najważniejsze litewskie poradniki językowe (cechy gatunku) | 20 doi.org/10.35321/bkalba.2020.93.10 BENDRINĖ KALBA 93 (2020) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 Rasuolės Vladarskienės sudarytas leidinys Administracinės kalbos aktualijos (2014) 14 ir kt. Wiele zaleceń językowych publikowano w czasopismach Kalbos kultūra, Gimtoji kalba, a także w prasie periodycznej. W tym bogatym w informacje normatywne kontekście, nieco ponad dziesięć lat po wydaniu KPP (1985), zaczęto myśleć o trzecim wydaniu (szerzej zob. Miliūnaitė 2000b: 180–189). Zespół autorów i tryb opracowania znacznie się zmieniły. 15 Postanowiono pisać tekst już nie według poszczególnych liter, lecz podzielić go według poziomów języka i rodzajów zjawisk językowych, aby samo wydawnictwo było bardziej systematyczne i spójne. Widząc, że po wydaniu KPP (1985) w prasie periodycznej i językowej ponownie zaczęły gromadzić się pojedyncze zalecenia językowe, w Instytucie Języka Litewskiego utworzono cyfrową Bazę danych zaleceń językowych, obejmującą znaczną część źródeł kodyfikacji, które ukazały się od czasu zaprzestania gromadzenia danych do drugiego wydania KPP (1985). Dane te później przekazano autorom nowego podręcznika językowego – Zaleceń językowych (KP (2002–2013)). Ponadto w latach 1997–2005 wydano 20 zeszytów biuletynu informacyjnego Zaleceń językowych, w których zamieszczono streszczenia i indeksy najważniejszych artykułów poświęconych praktyce językowej, publikowanych w prasie periodycznej i naukowej. Była to również pomoc zarówno dla redaktorów, jak i użytkowników Atlikus parengiamuosius darbus, suplanuotos aštuonios bandomosios knygelės ir języka oczekujących nowego wydania KPP. odrębny Słownik nazw miejscowych jako znacznie uzupełniona i zaktualizowana lista nazw miejscowych z KPP atitikmuo 16 . Kaip rašoma KP (2002–2013) Pratarmėse, bedirbant paaiškėjo, kad „pildoma, 14 Prieiga internete: http://administracinekalba.lki.lt. 15 Całą grupę autorów KPP zob. w wykazie źródeł artykułu. 16 Słownik nazw miejscowych został opracowany, omówiony w Państwowej Komisji Języka Litewskiego i wydany w 2002 r. (Słownik nazw miejscowych, opracowali: Aldonas Pupkis (redaktor i redaktor naczelny), Marytė Razmukaitė (redaktorka), Rita Miliūnaitė, Wilno: Instytut Wydawniczy Nauki i Encyklopedii) – w tym samym czasie, gdy ukazała się również pierwsza broszura z zaleceniami gramatycznymi. W 2007 r. słownik ten został zdigitalizowany w Instytucie Języka Litewskiego i jest publicznie dostępny pod adresem http://vietovardziai.lki.lt/. Świadczy to o intensywnej pracy ówczesnej Grupy Porad Językowych. RITA MILIŪNAITĖ. Pagrindiniai patariamieji lietuvių kalbos vadovai (žanro ypatybės) | 21 doi.org/10.35321/bkalba.2020.93.10 BENDRINĖ KALBA 93 (2020) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 jest przepisywane i uściślane do tego stopnia, że powstaje w istocie inna publikacja, która mniej lub bardziej różni się od dotychczasowych Porad praktyki językowej zarówno zakresem zamieszczonych treści, jak i sposobem ich przedstawienia, a niekiedy także oceną”. Ponieważ tekst miał być rozpatrywany w Państwowej Komisji Języka Litewskiego, postanowiono nie czekać, aż wszyscy autorzy napiszą swoje części, lecz wydawać po jednej omówionej broszurze, a później, po otrzymaniu uwag czytelników, zebrać wszystko w jednej publikacji według alfabetu. Jednakże praca ta, choć rozpoczęta sprawnie i planowo, później przebiegała z dużymi przerwami. W 2002 r. wydano pierwszą książeczkę Gramatinės formos ir jų vartosena, w 2003 r. – trzy książeczki poświęcone zagadnieniom składni. W 2005 r. ukazało się pierwsze wydanie książeczki dotyczącej zapożyczeń leksykalnych (drugie – w 2013 r.). Po zmianie kierownictwa Komisji Języka w 2002 r. rozwiązano tymczasową podkomisję rozpatrującą porady językowe, a kontynuowania prac podjęli się nowi autorzy, jednak trzech pozostałych książeczek ani nie przygotowano, ani nie wydano. Po kolejnej zmianie kierownictwa Komisji Języka w 2012 r. w 2015 r. kompilatorka odzyskała publikację i podjęła się przygotowania brakujących części, natomiast zespół autorski ze względu na podeszły wiek nie kontynuował już tej pracy. Wraz z dwiema innymi poradniami językowymi wszystkie wydane do tego czasu książeczki Kalbos patarimai od 2018 r. zaczęto digitalizować i utworzono wspólną bazę danych zawartych w nich rekomendacji językowych. Jest ona integrowana z systemem cyfrowych zasobów języka litewskiego E. kalba (https://ekalba.lt). Przedmowy do części wstępnych książeczek gramatycznych KP (2002–2013) różnią się nieznacznie, natomiast w ich kolejnych rozdziałach „Struktura porad językowych”, Użycie przypadków (Użycie przyimków i postpozycji itd.), Charakter i struktura artykułów, Charakterystyka funkcjonalna, Stopnie oceny, Odsyłacze do innych artykułów (s. 6–16) opisano właściwe dla każdej książeczki zagadnienia dotyczące doboru danych, różnicy w stosunku do KPP (1985), przedstawiania rekomendacji, oceny itd. Ponieważ broszury miały charakter jedynie próbny i były przeznaczone nie tyle dla całego RITA MILIŪNAITĖ. Pagrindiniai patariamieji lietuvių kalbos vadovai (žanro ypatybės) | 22 doi.org/10.35321/bkalba.2020.93.10 BENDRINĖ KALBA 93 (2020) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 społeczeństwa, ile dla docelowych adresatów, nie pisano obszernych części wprowadzających, tym bardziej że adresaci ci dobrze znali wcześniejszy podręcznik języka. 4.1. Motywacja opracowania. W Przedmowach do KP (2002–2013), podobnie jak we wcześniejszych podręcznikach języka, zaznacza się, że od wydania KPP (1985) „zgromadziło się niemało [kwestii] dalykų, atsirado naujų bendrinės kalbos vartotojams rūpimų klausimų“. Valstybinė lietuvių kalbos komisija dar 1998 m. patvirtino „Kalbos praktikos patarimų“ 3-iojo leidimo wymagających rozważenia dotyczących podstaw i zasad opracowania (zob. Gimtoji kalba, 1998, nr 12, s. 4–6), i na tej podstawie zespół opracowujący niniejsze wydanie od 1999 r. podjął się badania danych dotyczących użycia, dokładniejszego i celniejszego różnicowania wariantów użycia, ponownego rozpatrzenia oceny zjawisk językowych, w razie potrzeby doprecyzowania granic norm i błędów, a następnie także napisania tekstu poszczególnych broszur. 4.2. Cel i zadania wydania. W Przedmowach wskazuje się, że celem KP (2002–2013) jest „ocena zjawisk językowych istotnych dla użycia języka ogólnego, wskazanie głównych (zwykle neutralnych) norm wariantów wahających się oraz wyodrębnienie tych zjawisk, które znajdują się na obrzeżach języka ogólnego lub poza jego granicami“. Zadania tego podręcznika języka, można powiedzieć, wyłaniają się ze stwierdzeń Przedmów dotyczących tego, co zostało wykonane: „zwięźle przedstawia się różnorodne kwestie istotne dla współczesnego użycia języka ogólnego, za pomocą różnych stopni oceny ukazuje się stosunek zjawisk językowych do norm języka ogólnego i podejmuje się próbę ujawnienia tendencji użycia normatywnego“. Styl części wprowadzających KP (2002–2013) znacznie różni się od KPP, ponieważ jest bardziej akademicki i jest przeznaczony dla konkretnej docelowej grupy czytelników, której nie aiškinti, kam toks leidinys reikalingas ir ko juo siekiama. trzeba z daleka 4.3. Przeznaczenie publikacji. Kontynuując tradycję KPP, autorzy nowych KP (2002–2013) rozumieli je jako publikację dotyczącą praktyki językowej, a więc nie odchodzili od gatunku poradnika językowego. W rozdziale części wprowadzających „Struktura «Porad językowych»”, uzasadniając systematyczny (a dopiero potem alfabetyczny), a nie przede RITA MILIŪNAITĖ. RITA MILIŪNAITĖ. Główne poradniki języka litewskiego (cechy gatunku) | 23 doi.org/10.35321/bkalba.2020.93.10 BENDRINĖ KALBA 93 (2020) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 wszystkim alfabetyczny sposób przedstawiania zjawisk językowych, napisano, że „dla buvę „Kalbos praktikos patarimai“. Atskirais kalbos lygmenimis sistemiškai išdėstyti praktyki językowej wygodne jest posiadanie nie tylko alfabetycznego wykazu wszystkich poprawianych i zalecanych kwestii językowych, jakim są oceniane zjawiska językowe, lecz także lepsze zrozumienie istoty poprawianych i zalecanych do użycia elementów, a zarazem ułatwia zapamiętanie samych zaleceń”. 4.4. Adresat publikacji. We wstępach do KP (2002–2013) wspomina się o użytkownikach języka ogólnego, natomiast w adnotacjach publikacji wskazano, że jest to „zbiór porad dla redaktorów, korektorów językowych, nauczycieli, studentów – dla wszystkich, którym zależy na kulturze języka”. 4.5. Przedmiot publikacji. We wstępach do KP (2002–2013) często wspomina się o współczesnym użyciu języka litewskiego (w którym funkcjonują różnorodne normatywne i nienormatywne zjawiska językowe) oraz o ogólnym języku litewskim, jego różnorodnych stylach funkcjonalnych i podstylach. Interesujące jest to, że określenie celu i zadań publikacji ukazuje ukierunkowane i podkreślane dążenie do oddzielenia języka ogólnego od innych odmian języka, a jego norm – od nienormatywnych zjawisk językowych. Wcześniejsze poradniki językowe nie deklarowały wyraźnie takiej tendencji. 4.6. Podstawa metodologiczna publikacji. Chociaż we wstępnych częściach KP (2002–2013) o tym nie wspomniano, to teoretyczną podstawą, na której opierały się KP, był niewątpliwie dokument Lietuvių bendrinės kalbos tvarkybos principai, kodifikacijos kriterijai ir jų taikymas (Principai 1997), zatwierdzony w 1997 r. przez Państwową Komisję Języka Litewskiego, a także wspomniane podstawy i zasady opracowania 3. wydania „Kalbos praktikos patarimų”, w których wymienia się zasady celowości funkcjonalnej (społecznej), systemowości i czystości oraz zmiany norm poprzez warianty. W przedmowach wskazano tylko jedno z najważniejszych założeń: „Stara się przestrzegać zasady stałości norm i zmieniać je nie skokowo, lecz poprzez nieznaczne zaostrzanie lub łagodzenie samej oceny”. Należy również zauważyć, że stworzono bardziej konsekwentny i precyzyjniejszy system stopni oceny zjawisk językowych, oparty na teorii normy języka ogólnego, co omówiono w osobnym rozdziale Przedmów. RITA MILIŪNAITĖ. Podstawowe poradniki języka litewskiego (cechy gatunku) | 24 doi.org/10.35321/bkalba.2020.93.10 BENDRINĖ KALBA 93 (2020) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 4.7. Stosunek do innych publikacji językowych i źródeł norm. Podstawowymi źródłami norm języka ogólnego pozostały zasadniczo te same publikacje akademickie – słowniki, gramatikos, tad jų įvadinėse dalyse nė neminėta. Tačiau išryškėjo ir esminis skirtumas nuo ankstesnių kalbos vadovų: prasidėjus įvairių kalbos išteklių skaitmeninimui ir duomenų a także do tworzenia baz nie trzeba już było gromadzić papierowych kartotek poprawek językowych. Redaktorom przydała się nie tylko wspomniana baza danych Zaleceń językowych, lecz także książeczki dotyczące zapożyczeń leksykalnych KP (2005). W Przedmowie wspomniano komputerowy bank konsultacji językowych Instytutu Języka Litewskiego oraz bazę konsultacji Państwowej Komisji Języka Litewskiego (później przekształconą w Bank Konsultacji). Nawiasem mówiąc, w tym Banku 17 Konsultacji później zgromadzono również wszystkie zalecenia wydanych papierowych KP (2002–2013). 4.8. Dane oraz zasady ich doboru i przedstawiania. Dobór i treść danych zasadniczo niewiele różnią się od wcześniejszych poradników językowych, ponieważ starano się zachować tradycję poprawek i uzupełniać zalecenia językowe tylko o takie nowe zjawiska, których tendencje użycia już się wyraźnie zarysowały, a co do których oceny redaktorzy byli mniej lub bardziej zgodni. Największe zmiany zaszły przy przebudowie formy poradnika językowego. Systematyczne przedstawianie zaleceń językowych pozwoliło powiązać ogólne artykuły gramatyczne z konkretnymi przypadkami leksykalizowanymi, które we wcześniejszych poradnikach językowych były rozrzucone alfabetycznie po całej publikacji. Ponadto już wtedy rozumiano, że KP wcześniej czy później będzie musiał przybrać postać cyfrowej bazy danych, dlatego same zalecenia językowe zostały znacznie sformalizowane, a ich struktura szczegółowo opisana w rozdziale części wstępnych „Charakter i budowa artykułów”. 17 Możliwości źródeł cyfrowych (nieograniczone miejsce, szybkość korygowania w razie potrzeby, wygodne wyszukiwanie itp.) pozwoliły płynnie przejść od papierowych poradników językowych do cyfrowego formatu zaleceń. Mimo to Bank Konsultacji nie może zastąpić systematycznie opracowywanej spójnej publikacji, dlatego nie zrezygnowano z Porad językowych jako gatunku poradnika językowego, jednak on również będzie dostępny w internecie. RITA MILIŪNAITĖ. Podstawowe poradniki języka litewskiego (cechy gatunku) | 25 doi.org/10.35321/bkalba.2020.93.10 BENDRINĖ KALBA 93 (2020) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 Ponieważ jak dotąd nie wydano trzech zaplanowanych zeszytów KP (2002–2013), poświęconych budowie wyrazów i znaczeniom wyrazów oraz innym zmiennym zjawiskom leksykalnym, publikacja ta nie uzyskała jeszcze ostatecznego kształtu. Jednak również opublikowane vadovo žanrui, nors įvadinės dalys gana glaustos ir neatskleidžia visų šio leidinio ypatybių. Praėjus dar 20 metų nuo Kalbos patarimų knygelių leidybos pradžios, bendrinės teksty pozwalają przypisać ją do języka użytkownicy języka litewskiego bardzo się zmienili: procesy demokratyzacji, liberalizacja życia społecznego i internetyzacja zmieniają zarówno postawy językowe, jak i formy przedstawiania informacji. W okresie poststandaryzacji coraz większego znaczenia nabiera uzasadnienie zaleceń językowych oraz jasna argumentacja oceny zjawisk językowych. Uwzględniając to, już podjęto pierwsze kroki – podstawowe podręczniki języka litewskiego zostały zdigitalizowane i zostaną udostępnione społeczeństwu w takiej formie, aby widoczny był rozwój kodyfikacji norm języka ogólnego na przestrzeni ostatnich ośmiu dziesięcioleci. WNIOSKI 1. Pod względem cech gatunkowych trzy fundamentalne publikacje litewskiej językoznawczej normatywistyki – Kalbos patarėjas (1939), Kalbos praktikos patarimai (1976, 1985) i Kalbos patarimai (2002– 2013) – odpowiadają cechom poradników językowych istniejących w Europie od kilku stuleci i stanowią najważniejszy usystematyzowany dorobek zaleceń dotyczących używania ogólnego języka litewskiego. Ich powstanie i charakter wynikały zarówno z zadań normalizacyjnych pojawiających się na różnych etapach rozwoju języka ogólnego, jak i z odmiennych uwarunkowań politycznych oraz zmieniających się potrzeb społeczeństwa. Analizowane w artykule części wstępne poradników językowych odzwierciedlają tylko część kontekstu ich opracowania, lecz dostarczają danych o cechach i rozwoju samego gatunku, a także o języka ogólnego RITA MILIŪNAITĖ. Najważniejsze poradniki języka litewskiego (cechy gatunkowe) | 32 doi.org/10.35321/bkalba.2020.93.10 BENDRINĖ KALBA 93 (2020) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 Znaczenie badania i wniosków sformułowanych w artykule jest trojakie: nie poddano ich dotąd (1) they give relevance to the issues covered by language guides, a subject that has not szczegółowej analizie na Litwie, ponieważ badania koncentrowały się dotychczas na historii ich opracowywania i treści porad językowych, a nie na charakterystyce gatunku; (2) dostarczają danych dotyczących elementów strukturalnych poradników językowych, co jest istotne w kontekście aktualizacji współczesnych porad językowych; (3) dogłębna analiza litewskich poradników językowych otworzyłaby możliwości prowadzenia dalszych porównywalnych badań w międzynarodowym kontekście tego rodzaju badań. Charakterystyka gatunkowa trzech omawianych litewskich poradników językowych odzwierciedla charakterystykę gatunkową europejskich poradników językowych, które istnieją od stuleci; ponadto stanowią one najważniejsze uporządkowane dziedzictwo porad dotyczących użycia standardowego języka litewskiego. Ich pochodzenie i charakter były wynikiem różnych celów standaryzacji, które pojawiały się w różnych fazach kształtowania language development, the different political circumstances, and the shifting needs of the się standardu publicznego. Części wprowadzające omawianych litewskich poradników a greater or lesser extent, the following elements of contents: (1) the goal, purpose, and językowych opisują (1) cele publikacji, (2) odbiorców; (3) przedmiot (odmiany języka, domeny ich użycia i style funkcjonalne), (4) teoretyczne zasady standaryzacji zjawisk językowych; (6) zasady doboru i prezentacji danych. Wstępne części przewodników językowych omówionych w artykule rzucają światło jedynie na niewielki fragment całego kontekstu ich opracowania, dostarczają jednak pewnych spostrzeżeń na temat cech i rozwoju tego gatunku jako takiego, a także na temat zmian w normach języka standardowego, rozwoju jego stylów funkcjonalnych, funkcjonalnego RITA MILIŪNAITĖ. Pagrindiniai patariamieji lietuvių kalbos vadovai (žanro ypatybės) | 33 doi.org/10.35321/bkalba.2020.93.10 BENDRINĖ KALBA 93 (2020) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 zróżnicowania środków wyrazu językowego oraz ewolucji teorii standaryzacji języka standardowego. SŁOWA KLUCZOWE: język standardowy, standaryzacja, poradnik językowy, porady językowe, językoznawstwo normatywne. RITA MILIŪNAITĖ Lietuvių kalbos institutas ul. Petro Vileišio 5, LT-10308 Wilno [email protected]