Knyga žemaitiškai mokantiems ir besimokantiems

JŪRATĖ PAJĖDIENĖ Instytut Języka Litewskiego KSIĄŻKA DLA OSÓB ZNAJĄCYCH I UCZĄCYCH SIĘ ŻMUDZKIEGO Recenzja: Żmudzini północni – kretyngianie: książka edukacyjna, pod redakcją Jūratė Lubienė, Asta Leskauskaitė. Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 2020, 283 p. ISBN 978-609-411-273-7. Wydawnictwo Instytutu Języka Litewskiego opublikowało w 2020 roku kilka książek poświęconych językowi żmudzkiemu: zbiór kazań Jurgisa Ambrozieja Pabrėžy (1771–1849)1 oraz dwie książki edukacyjne, których celem jest poznanie swoistych cech gwar północnożmudzkiej kretyngiańskiej i południowożmudzkiej rosieńskiej. Osoby pragnące uczyć się języka żmudzkiego lub badać go mogą teraz dokładniej zapoznać się ze wszystkimi żmudzkimi gwarami i podgwarami2 oraz ich najbardziej charakterystycznymi cechami językowymi i osobliwościami historii kultury żmudzkiej3, ponieważ w serii Gwara litewska w szkole ukazały się już publikacje poświęcone każdej gwarze i podgwarze: Żmudzini zachodni (2006, red. Jonas Bukantis, Asta Leskauskaitė, Vilija Salienė), Żmudzini południowi – warniškiai (2017, red. Gintarė Judžentytė-Šinkūnienė, Vida Marcišauskaitė), Żmudzini południowi – rosieńczycy (2020, red. Gintarė Judžentytė, Vida Marcišauskaitė), Żmudzini północni – telszanie (2013, red. Juozas Pabrėža, Vida Marcišauskaitė, Kazania o różnorodnych materiach, wygłoszone przez Ambrozieja Pabrėžę, opracowała Rita Šepetytė. Wilno: Instytut Języka Litewskiego, 2020. Zgodnie z tradycyjnym ujęciem, gdy mowa o systemie gwar całej Litwy, gwarę żmudzką dzieli się na trzy podgwary: zachodnią, północną i południową (o cechach wyróżniających te podgwary zob.: Antologia gwar języka litewskiego, pod redakcją Rima Bacevičiūtė, Audra Ivanauskienė, Asta Leskauskaitė, Edmundas Trumpa. Wilno: Instytut Języka Litewskiego, 2004, 195–284). Mówiąc wyłącznie o systemie językowym obszaru żmudzkiego, można wyróżnić trzy gwary żmudzkie – zachodnią, północną i południową – oraz dwie podgwary: północnożmudzką – telszańską i kretyngiańską – oraz południowożmudzką – warniškiai i rosieńską (o takim względnym podziale obszaru żmudzkiego zob.: Juozas Pabrėža Język żmudzki i pisownia, Szawle: Uniwersytet w Szawlach, 2017, 47–48). Opis cech odzwierciedlających obecną sytuację gwary żmudzkiej (grupy gwar) zob.: Daiva Aliūkaitė, Rima Bakšienė, Jurgita Jaroslavienė, Gintarė Judžentytė, Asta Leskauskaitė, Jūratė Lubienė, Violeta Meiliūnaitė, Dalia Pakalniškienė, Vilija Ragaišienė, Regina Rinkauskienė, Janina Švambarytė-Valužienė, Jolita Urbanavičienė, Daiva Vaišnienė. Gęstość sieci punktów z perspektywy podziału geolingwistycznego Aukštaitowie: Żmudzini – Gwara litewska na początku XXI wieku: badania geolingwistyczne i socjolingwistyczne, red. Danguolė Mikulėnienė, Violeta Meiliūnaitė, Wilno: Briedis, 2014, 129–146. BENDRINĖ KALBA 94 (2021) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 JŪRATĖ PAJĖDIENĖ. Knyga žemaitiškai mokantiems ir besimokantiems | 2 doi.org/10.35321/bkalba.2021.94.12 Asta Leskauskaitė)4. W każdej z nich znajdziemy nie tylko opisy cech odróżniających (pod)gwarę i specyfiki życia kulturalnego regionu, charakterystykę obszaru zajmowanego przez (pod)gwary, wykazy miejscowości (punktów) i mapy, lecz także przydatne wskazówki metodyczne i zalecenia dotyczące nauki lub nauczania mówienia gwarą. Książki te zawierają teksty w gwarze żmudzkiej przedstawione w transkrypcji i transpozycji (na dołączonym do każdej książki nośniku elektronicznym znajdują się również nagrania dźwiękowe – stanowiące podstawę powstania tekstów), przykłady twórczości artystycznej, a także informacje o pisarzach i osobach piszących – literatach, językoznawcach, historykach – pochodzących z tego regionu oraz przykłady ich twórczości. Struktura książek nie jest całkowicie jednolita; oscyluje między podręcznikiem a chrestomatią. W 2020 roku ten bogaty zbiór uzupełniła jeszcze jedna książka – Šiaurės žemaičiai kretingiškiai. Podobnie jak inne publikacje z serii Lietuvių kalbos tarmės mokyklai, także Šiaurės žemaičiai kretingiškiai ma dwie postaci – książkę opracowaną przez doc. dr Jūratė Lubienė oraz elektroniczny nośnik z nagraniami dźwiękowymi przygotowany przez dr Astę Leskauskaitė. Lektura książki pokazuje, że zwyczajowy termin sudarytoja(s) w tym przypadku należy rozumieć nie dosłownie, lecz szerzej: jako obejmujący nie tylko wyszukiwanie, selekcję i opracowanie tekstów oraz ilustracji zamieszczonych w książce, lecz także napisanie obszernego tekstu, a zatem również rzeczywiste autorstwo. Pióru J. Lubienės zawdzięczamy Pratarmė (s. 7–9), części obejmujące ogólną metodykę prezentacji materiału gwarowego: Metodiniai patarimai (s. 10–25), Įvadas (s. 26–51) oraz Šiaurės žemaičių kretingiškių patarmės aprašas (s. 52–97), przedstawiający specyfikę wybranej podgwary. Jej autorstwa są również Klausimai ir užduotys, pobudzające uwagę czytelnika, zamieszczone po licznych częściach teoretycznych (s. 44, 50–51, 62–65, 73, 76–80), po każdym tekście w podgwarze (zob. Šiaurės žemaičių kretingiškių patarmės tekstai, s. 98–189) oraz po grupach tekstów (zob. Tarminė poezija, s. 190–226). W zależności od potrzeb w książce rozsiane są mniejsze i większe fragmenty zatytułowane Ar žinote? (zob. np. s. 43–44, 49–50, 102–103, 163–165). Te ostatnie sekcje są nowością pomysłu J. Lubienės w porównaniu z wcześniej wspomnianymi książkami przedstawiającymi (pod)gwary żmudzkie. Zawarte w nich informacje pobudzają spostrzegawczość czytelnika – zamierzającego uczyć się (lub nauczać) gwary albo już ją znającego – i pomagają zwrócić uwagę na szczególnie wyróżniające się zagadnienia z historii i języka Żmudzi (por. na przykład uwagę na s. 72 o żmudzkim pochodzeniu niektórych imion powszechnie używanych w języku standardowym, s. 159–160 4 Wymienione publikacje wydało wydawnictwo Instytutu Języka Litewskiego. Wsparcia na przygotowanie i wydanie publikacji udzieliła Państwowa Komisja Języka Litewskiego ze środków programów „Ochrona gwar i etnicznych nazw miejscowych na lata 2001–2010” oraz „Badania nad funkcjonowaniem i przemianami języka litewskiego standardowego, gwar i innych odmian języka na lata 2011–2020”. BENDRINĖ KALBA 94 (2021) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 JŪRATĖ PAJĖDIENĖ. Knyga žemaitiškai mokantiems ir besimokantiems | 3 doi.org/10.35321/bkalba.2021.94.12 przedstawione uwagi na temat życia Żydów na Żmudzi). Rozsiane po książce sekcje Ar žinote? pozwalają autorce podzielić się nie tylko wiedzą ogólną, lecz także własnym spojrzeniem, na przykład opinią o różnicy między pojęciami kalba i tarmė, często opartej jedynie na umowie5, o możliwym pochodzeniu północnożmudzkiej podgwary (s. 72) itp. Co prawda, zgodnie z zasadą podręcznikową, przy podawanych w tych sekcjach informacjach ogólnych lub specjalistycznych nie zawsze wskazuje się źródło, na którym się oparto. Wygląda na to, że robi się to tylko wówczas, gdy wykorzystano literaturę z wykazu zamieszczonego na końcu książki (zob. Literatūra apie tarmes, s. 282–283), ponieważ przy przedstawianiu ciekawostek nie z dialektologii, lecz z etnologii, etymologii i mitologii podaje się odsyłacze do wykorzystanych źródeł literaturowych (por. np. s. 142; 154; 164–165). Mimo to nieco razi sposób ich prezentacji, polegający na stosowaniu cytowania zbiorczego, w którym wskazuje się tylko publikację będącą źródłem; zastosowano go zresztą także w wydanej w 2006 roku książce Vakarų žemaičiai6. Można przypuszczać, że o takim wyborze przesądziło wyjątkowo życzliwe dydaktyczne założenie autorów tych książek, iż czytelnicy, nie mając konkretnych odsyłaczy, zechcą poszukać i odnajdą więcej informacji. Kolejną nowością, która wyróżnia książkę J. Lubienė wśród wymienionych publikacji edukacyjnych poświęconych gwarze żmudzkiej, jest Teminis tarminių žodžių žodynėlis (s. 265–279)7. Choć słownictwo północnożmudzkie wraz ze znakomitymi ilustracjami mowy przedstawiono dość szczegółowo w dwóch słownikach (wspomina o nich również omawiana książka, s. 75)8, każdy słowniczek żmudzkich wyrazów, a zwłaszcza tematyczny, jest użyteczny zarówno dla uczącego się (lub nauczającego), jak i dla czytelnika, dla którego ta gwara jest językiem ojczystym. Słowniczek tematyczny pomaga przypomnieć sobie dawne, rzadziej używane wyrazy gwarowe 5 Por.: „<...> granica między językiem a gwarą jest kwestią umowy. Dawniej kryterium było proste: jeśli ludzie przestają się wzajemnie rozumieć, oznacza to, że mówią różnymi językami. We współczesnym świecie, szczególnie w Europie, dominuje pogląd, że język i państwo są ze sobą związane, a własny język jest zasadniczą cechą państwa. A zatem na Litwie mówimy po litewsku, w języku mającym różne warianty użycia, wśród których są również gwary. Litewska dialektologia bada gwary, podgwary, lokalne odmiany i ich mniejsze warianty języka litewskiego. Jeśli jednak mamy na myśli nie cały język litewski, lecz tylko jedną gwarę, na przykład żmudzką, możemy nazwać ją językiem. <...> Mówiąc o domu <...>, o ojczyźnie, mówi się również: mój język ojczysty (zamiast gwara) – żmudzki <...>” (s. 49–50). 6 W książkach Šiaurės žemaičiai telšiškiai (2013), Pietų žemaičiai varniškiai (2017), Pietų žemaičiai raseiniškiai (2020) zastosowano cytowanie precyzyjne, ułatwiające wyszukiwanie potrzebnych dodatkowych informacji. 7 Knygoje Pietų žemaičiai varniškiai (2017, p. 130–143) pateiktas mokytojos Adelės Urbaitės (1926–2014) sudarytas abėcėlinis žodynėlis Švėkšnoje ir Švėkšnos apylinkėse XX a. vartoti ir tebevartojami žodžiai. 8 Zob. Juozo Aleksandravičiaus Kretingos tarmės žodynas (2011; red. Danguolė Mikulėnienė, Daiva Vaišnienė, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas) oraz Birutės Vanagienės Šiaurės vakarų žemaičių žodynas. Ylakių, Lenkimų, Mosėdžio, Skuodo, Šačių apylinkių šnektos, A–O; P–Ž (2014–2015; redaktorzy naukowi: Danguolė Mikulėnienė, Juozas Pabrėža, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas). BENDRINĖ KALBA 94 (2021) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 JŪRATĖ PAJĖDIENĖ. Knyga žemaitiškai mokantiems ir besimokantiems | 4 doi.org/10.35321/bkalba.2021.94.12 słowa (np.: geronkštis ~ geránkštis „ząb trzonowy”, kondouls ~ kánduolas „jądro orzecha”, s. 269, 278), zrozumieć pochodzenie niektórych wyrazów (por. pastalčios ~ pastalčius „szuflada”, s. 274) lub wzajemne związki (por.: kretė – kritė „krok spodni, tylna część siedzeniowa” oraz sosekrėtuotė – susikričioti, -ó(ja), -ójo „włożyć brzegi ubrania, zwykle koszuli, do spodni”, s. 275), zauważyć, że na przykład nie tylko nieco rzadsze šondrėika ~ šùndrėika „łopian”, lecz także tak pospolite nazwy roślin jak trauklapis ~ trauklāpis „babka”, vaivorā ~ vaivórai „jagody bagienne” są dialektyzmami (zob. s. 278)9. Lektura o osobliwościach dialektyzmów leksykalnych, semantycznych, morfologicznych, słowotwórczych i morfonemicznych (s. 74–75) uświadamia, że wyrazy gwarowe są akceptowane na różnym poziomie przez rodzimych użytkowników tej samej gwary (podgwary) lub odmiany lokalnej. Ilustracją takiego zróżnicowanego stopnia akceptacji, a zatem i użycia, jest čīrolis / čīrolis ~ čỹrulis „skowronek”, który autorka omawianej książki uznaje za typowy dialektyzm (zob. s. 74, 278), choć dla innych Żmudzinów, nawet pochodzących z pobliskich miejscowości, wyraz ten może być znacznie mniej zwyczajny, bardzo rzadki, obcy albo przynajmniej odbierany jako zapożyczenie10. O naturalności wielu zapożyczeń zwyczajowych wśród Żmudzinów i szczególnych staraniach, by niemal nie uwzględniać ich w Teminiame tarminių žodžių žodynėlyje, pisze także sama J. Lubienė (s. 266–267). Warto dodać, że lektura książki wyraźnie pokazuje, iż słowniczek tematyczny powstał bardzo naturalnie, gdy autorka stopniowo opracowywała własną metodykę nauczania języka żmudzkiego, ponieważ w rozdziałach książki poświęconych dydaktyce jest wiele zadań do pracy indywidualnej i grupowej, które proponują na podstawie przeczytanego tekstu ułożyć słowniczek rodzimej gwary (s. 104) lub wyrazów żmudzkich (np. s. 108, 114, 118). Mówiąc o słowniczku, warto wspomnieć o nieco zbyt wąskim określeniu znaczenia morfonemicznego dialektyzmu silkinis, -ė11 w połączeniu sėlkėnė košė ~ silkine košė wyłącznie jako „kasza z kaszy perłowej z tartymi ziemniakami”, bez powtórzenia „jedwabista”, zawartego w nazwie (sąsiednia pozycja wyrazów sėlkėnė košė ~ silkine košė ir sėlkšoltė ~ šiīksultė „zalewa śledziowa” w słowniczku utrudnia dostrzeżenie związku wyrazu silkinis z sėlks ~ šiīkas „jedwab”, podanym we wcześniejszej grupie tematycznej, s. 275). Na koniec szczególnie ważne jest wspomnienie o części omawianej publikacji, która wyróżnia się najbardziej i ma największe znaczenie (podobnie jak w innych podręcznikach o gwarach żmudzkich) – terminach 9 Inny tematyczny wykaz żmudzkich wyrazów gwarowych zob.: Pabrėža Juozas. Min. veik. 2017, s. 105–113. 10 O pochodzeniu kurońskim takich wyrazów jak cyrulis „skowronek”, pylė „kaczka”, pūrai „głaz”, akmuo oraz o rozległym, zwartym obszarze występowania wyrazów krupis, cyrulis, pūrai na terenach Żmudzi i Łotwy zob. Pabrėža Juozas. Min. veik. 2017, s. 108. Por. też hasło „čīrulis – vieversys, vyturys, cyrulis dial.” w publikacji Latvių-lietuvių kalbų žodynas / Latviešu-lietuviešu vārdnīca (2003; oprac. Alvydas Butkus, Kaunas: AESTI, s. 141). 11 Apie silkinis ‚šilk inis‘ reikšmę žr.: Vanagienė Birutė. Min. veik. 2015, p. 183. BENDRINĖ KALBA 94 (2021) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 JŪRATĖ PAJĖDIENĖ. Knyga žemaitiškai mokantiems ir besimokantiems | 5 doi.org/10.35321/bkalba.2021.94.12 teksty. Jest oczywiste, że wybrano je z myślą o docelowych odbiorcach i odpowiadają potrzebom nauczania (o zadaniach towarzyszących tekstom była już mowa 12). Jednak najbardziej przyciągają one nie tych świadomych i zorientowanych, lecz najszczerszych czytelników książek z tej serii – rodzimych użytkowników języka mieszkających na emigracji, którzy, jak mówi Algirdas Ruškys, nie tylko „oddalają się od gwary, zwabieni przez wielkie miasta”, lecz także „najbardziej za nią tęsknią”, bo dla nich „świat gwary ma inne sensy życia” (s. 247–248). Profesjonalnie przedstawione teksty gwarowe dają im największą przyjemność czytania (słuchania) i pocieszenie, że wszystko — zarówno w gwarze, jak i w ich własnym rozumieniu języka ojczystego — pozostaje takie jak dawniej. W rozdziale Šiaurės žemaičių kretingiškių patarmės tekstai (s. 98–189) zamieszczono 24 rozmowy pogrupowane tematycznie według tego, na czym skupiają się narratorzy opowieści: na doświadczeniach z różnych etapów życia (dzieciństwo, młodość, dojrzałość) i okresów (wojna, zesłanie), codzienności, zwyczajach, wierzeniach, fantazjach, pomysłowości oraz przejawach myślenia mitologicznego. Teksty w książce odtwarzają nagrania dźwiękowe wykonane w latach 1964 (3 nagrania), 1973 (4), 1974 (5), 1980 (1), 1993 (2), 2011 (7) i 2012 (2). Autorami tych tekstów są przedstawiciele starszego pokolenia: mają od 51 do 92 lat (urodzeni w latach 1890–1940)13; są to przeważnie kobiety, tylko czterech narratorów to mężczyźni. Wszystkie transkrypcje sporządziła J. Lubienė; są dokładne14 i publikowane po raz pierwszy. Nie ma wątpliwości, że teksty te są istotne nie tylko ze względu na naukę i przyjemność czytania lub słuchania — ich dane zostaną wykorzystane także w badaniach naukowych. Teksty znakomicie ukazują cechy ludowego żmudzkiego dialogu (ze specyficznymi wtrąceniami, zwrotami adresatywnymi i porównaniami), zdania i frazy; słuchając ich, miło wyłapywać ledwie wyczuwalne (całkowicie lub niemal niewidoczne w transkrypcji) różnice między respondentami z różnych, bardziej oddalonych od siebie miejscowości, których jest trzydzieści pięć15 (zob. zamieszczony na s. 280–281 wykaz miejscowości (punktów) Kretingiškių oraz mapę ze s. 53 Šiaurės žemaičiai kretingiškiai16), 12 Warto tu jeszcze zaznaczyć, że niekiedy zadania (np. s. 136, 151) wiążą się również z lekturą tekstów zamieszczonych w rozdziale Lietuvių kalbininkai – šiaurės žemaičių kretingiškių patarmės atstovai (s. 227–264). 13 Nieznane (niepodane) są daty urodzenia jedynie osób, których wypowiedzi nagrano w 1964 r. 14 W transkrypcjach jest tylko kilka rozbieżności: w opowieści Apie kaukus brakuje frazy nėsi datiręs ’nesi patyręs‘ (por. s. 171 i fragment nagrania 3:41–3:42); brakuje wyrazu nuodėje w zdaniu tekstu Pirmojo pasaulinio karo kareivio prisiminimai bâtoriejâu nuodìeję ąnt są́ua gėrô(s) sveikất’s ~ beturėjau nodieję („nadzieję”) ant sávo gerôs sveikâtos (por. nagranie w 02:29); brakuje zdania išbovâu mienesi i kèlės tėn savaĩtės / nepėlnà do mieneso ~ Išbuvau mėnesį ir kelias ten savaites. Nepilnai du mėnesiu(s) na końcu tekstu Apie trėmimą į Vokietiją (s. 188, por. fragment nagrania 04:30–04:35). Warto też wspomnieć o błędzie korektorskim przy przestawieniu liter vaitsu (→ vaistu) (s. 148). 15 Sąraše wkradł się błąd korektorski: ostatnia pozycja wskazuje nie 35., lecz 37. punkt (s. 281). 16 Gdyby można było wznowić wydanie, należałoby poprawić błąd w nazwie punktu 252, który wkradł się na mapę przeniesioną z innej publikacji. W pozostałych miejscach (s. 7, 281) Žadvainai (rej. płungiański, gmina Pėlaîčiai) zapisano poprawnie. BENDRINĖ KALBA 94 (2021) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 JŪRATĖ PAJĖDIENĖ. Knyga žemaitiškai mokantiems ir besimokantiems | 6 doi.org/10.35321/bkalba.2021.94.12 specyfiki mówienia i niuansów wymowy17. Teksty gwarowe warto publikować, uwzględniając różne parametry – nie tylko specyfikę opowiadanych historii, ich wyraz tematyczny i znaczenie literackie, lecz także różny czas dokonywania nagrań, wiek respondentów, ich pochodzenie (miejsce zamieszkania), płeć itp. Znaczenie mają nie tylko nagrania z wcześniejszego, lecz także z obecnego okresu, ukazujące rzeczywistą sytuację języka (gwary). Szkoda, że gatunek książki dydaktycznej oraz dopuszczalna i założona objętość ograniczyły liczbę takich tekstów. Można jedynie mieć nadzieję, że cenne teksty już odkryte, które nie zmieściły się w tej książce, a także te, które wciąż pozostają niezauważone w zbiorach i archiwach nagrań dźwiękowych albo zostaną nagrane w przyszłości, znajdą się w kręgu przyszłych zamierzeń twórczych J. Lubienė. Otrzymano 2021 12 29 Przyjęto 2021 12 31 17 Nagranie dźwiękowe tekstu nazwa wsi Laumaliai (czas trwania 2 min 33 s) na nośniku jest uszkodzone. BENDRINĖ KALBA 94 (2021) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204