Knyga žemaitiškai mokantiems ir besimokantiems

BENDRINĖ KALBA 94 (2021) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 JŪRATĖ PAJĖDIENĖ Lietuvių kalbos institutas KSIĄŻKA DLA UCZĄCYCH SIĘ I NAUCZAJĄCYCH SIĘ PO ŻMUDZKU Recenzja: Żmudzini północni kretyngańscy: książka dydaktyczna, opracowały Jūratė Lubienė, Asta Leskauskaitė. Wilno: Instytut Języka Litewskiego, 2020, 283 s. ISBN 978-609-411-273-7. Wydawnictwo Instytutu Języka Litewskiego wydało w 2020 roku aż kilka książek poświęconych językowi żmudzkiemu: zbiór kazań Jurgisa Ambrozieja Pabrėžy (1771–1849) oraz dwie publikacje dydaktyczne, przeznaczone do poznania specyfiki podgwar 1 północnożmudzkich kretyngańskich i południowożmudzkich rasejniańskich. Chcąc uczyć się języka żmudzkiego lub go badać, można teraz dokładniej zapoznać się ze wszystkimi (pod)gwarami żmudzkimi, ich najwyrazistszymi cechami językowymi oraz osobliwościami historii kultury Żmudzi, ponieważ w serii 2 Gwary języka litewskiego dla szkoły ukazały się już publikacje poświęcone każdej 3 (pod)gwarze: Żmudzini zachodni (2006, oprac. Jonas Bukantis, Asta Leskauskaitė, Vilija Salienė), Żmudzini południowi wareńscy (2017, oprac. Gintarė Judžentytė-Šinkūnienė, Vida Marcišauskaitė), Żmudzini południowi rasejniańscy (2020, oprac. Gintarė Judžentytė, Vida Marcišauskaitė), Żmudzini północni telszańscy (2013, oprac. Juozas Pabrėža, Vida Marcišauskaitė, Kazania o różnych materiach, wygłoszone 1 przez Ambrozieja Pabrėžę, opracowała Rita Šepetytė. Wilno: Instytut Języka Litewskiego, 2020. 2 Zgodnie z tradycyjnym ujęciem, gdy mowa o systemie gwarowym całej Litwy, gwarę żmudzką dzieli się na trzy – zachodnią, północną i południową – podgwary (o cechach wyróżniających tych podgwar zob. Lietuvių kalbos tarmių chrestomatija, sudarė Rima Bacevičiūtė, Audra Ivanauskienė, Asta Leskauskaitė, Edmundas Trumpa. Wilno: Lietuvių kalbos institutas, 2004, 195–284). Mówiąc wyłącznie o systemie językowym obszaru żmudzkiego, można wyróżnić trzy – zachodnią, północną i południową – gwary żmudzkie oraz dwie podgwary: północnożmudzką – telszewską i kretyngską – oraz południowożmudzką – warniškeską i rasejńską (o takim relatywnie pojmowanym podziale obszaru żmudzkiego zob.: Juozas Pabrėža Žemaičių kalba ir rašyba, Šiauliai: Šiaulių universitetas, 2017, 47–48). 3 Opis cech odzwierciedlających współczesną sytuację gwary żmudzkiej (grupy gwar) zob. : Daiva Aliūkaitė, Rima Bakšienė, Jurgita Jaroslavienė, Gintarė Judžentytė, Asta Leskauskaitė, Jūratė Lubienė, Violeta Meiliūnaitė, Dalia Pakalniškienė, Vilija Ragaišienė, Regina Rinkauskienė, Janina Švambarytė-Valužienė, Jolita Urbanavičienė, Daiva Vaišnienė. Punktų tinklo tankis geolingvistinės skirties aukštaičiai : žemaičiai požiūriu. – XXI a. pradžios lietuvių tarmės: geolingvistinis ir sociolingvistinis tyrimas, sud. Danguolė Mikulėnienė, Violeta Meiliūnaitė, Vilnius: Briedis, 2014, 129–146. JŪRATĖ PAJĖDIENĖ. Książka dla znających i uczących się po żmudzku | 2 doi.org/10.35321/bkalba.2021.94.12 BENDRINĖ KALBA 94 (2021) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 Asta Leskauskaitė). W każdej z nich znajdziemy nie tylko opisy wyróżniających cech (gwary) 4 dialektu i specyfiki życia kulturalnego regionu, charakterystykę obszaru zajmowanego przez (gwary) dialekty, wykazy miejscowości zamieszkania (punktów) i mapy, lecz także przydatne wskazówki metodyczne, zalecenia i uwagi dotyczące nauczania lub uczenia się mowy gwarowej. W książkach tych znajdują się teksty mowy żmudzkiej przedstawione w transkrypcji i transpozycji (w dołączonym do każdej książki nośniku elektronicznym znajdziemy również nagrania dźwiękowe – stanowią one podstawę powstania tekstów), przykłady artystycznej twórczości ustnej, informacje o pochodzących z tego regionu pisarzach i osobach piszących – literatach, językoznawcach, historykach – oraz przykłady ich twórczości. Struktura książek nie jest całkowicie jednolita, oscyluje między podręcznikiem a chrestomatią. Ten bogaty zbiór w 2020 roku uzupełniła jeszcze jedna książka – Šiaurės žemaičiai kretingiškiai. Podobnie jak inne publikacje z serii Lietuvių kalbos tarmės mokyklai, również Šiaurės žemaičiai kretingiškiai ma dwa oblicza – jest to książka opracowana przez doc. dr. Jūratę Lubienę, oraz elektroniczny nośnik nagrań dźwiękowych przygotowany przez dr Astę Leskauskaitė. Podczas lektury książki staje się oczywiste, że zwyczajowy termin „redaktor(ka)” w tym przypadku należy rozumieć nie dosłownie, lecz nieco szerzej, jako obejmujący nie tylko poszukiwanie, wybór i przygotowanie tekstów oraz ilustracji zamieszczonych w książce, lecz także napisanie obszernego tekstu, a więc również rzeczywiste autorstwo. Pióra J. Lubienė są Przedmowa (s. 7–9), części obejmujące ogólną metodykę przedstawiania materiału gwarowego Wskazówki metodyczne (s. 10–25), Wstęp (s. 26–51) oraz opis gwary północnożmudzkiej kretyngiskiej ujawniający specyfikę wybranej podgwary Šiaurės žemaičių kretingiškių patarmės aprašas (s. 52–97), a także aktywizujące uwagę czytelnika, zamieszczane po niemal każdym rozdziale teoretycznym (s. 44, 50–51, 62–65, 73, 76–80) i po każdym tekście podgwary (zob. Šiaurės žemaičių kretingiškių patarmės tekstai, s. 98–189) lub grupie tekstów (zob. Tarminė poezija, s. 190–226), Pytania i zadania, a także, w zależności od potrzeb, rozsiane w książce mniejsze lub większe rozdziały Czy wiecie? okruchy (zob. np. s. 43–44, 49–50, 102– 103, 163–165). Ostatnie z wymienionych rozdziałów, w porównaniu z już wspomnianymi książkami przedstawiającymi żmudzkie gwary (podgwary), są nowatorskim pomysłem J. Lubienė. Zawarte w nich informacje pobudzają spostrzegawczość czytelnika – zamierzającego uczyć się dialektu lub już nim władającego – i pomagają zwrócić uwagę na bardziej charakterystyczne kwestie historii i języka Żmudzinów (por. na przykład uwagę na s. 72 o żmudzkim pochodzeniu niektórych imion powszechnie używanych w języku ogólnym, s. 159–160 4 Wskazane publikacje wydano w wydawnictwie Instytutu Języka Litewskiego. Wsparcia na przygotowanie i wydanie publikacji udzieliła Państwowa Komisja Języka Litewskiego w ramach programu Ochrony dialektów i etnicznych nazw miejscowych na lata 2001–2010 oraz badań Funkcjonowania i zmian litewskiego języka Środków programu z 2020 roku. JŪRATĖ PAJĖDIENĖ. Książka dla osób znających i uczących się żmudzkiego | 3 doi.org/10.35321/bkalba.2021.94.12 BENDRINĖ KALBA 94 (2021) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 ogólnego, dialektów i innych odmian języka 2011– przedstawiającą uwagi o życiu Żydów na Żmudzi). Rozrzucone po książce części Czy wiecie? pozwalają autorce podzielić się nie tylko wiedzą ogólną, lecz także własnym spojrzeniem, na przykład opinią o często opartym jedynie na umowie rozróżnieniu pojęć język i 5 dialekt, możliwym pochodzeniu gwary północnożmudzkiej (s. 72) itp. Co prawda, zgodnie z zasadą podręcznikową przy podawanych w tych częściach wiadomościach o charakterze ogólnym lub specjalistycznym nie zawsze zamieszczono odsyłacz do źródła informacji, na którym się oparto. Wydaje się, że czyni się tak tylko w przypadkach, gdy korzysta się z literatury wyszczególnionej w zamieszczonym na końcu książki wykazie literatury (zob. Literatura o dialektach, s. 282–283), ponieważ przy przedstawianiu ciekawostek nie z badań dialektologicznych, lecz etnologicznych, etymologicznych i mitologicznych odsyłacze do wykorzystanych źródeł literackich są podawane (por. np. s. 142; 154; 164–165). Mimo to pewne zakłopotanie budzi stosowany przy ich przedstawianiu sposób uogólniającego cytowania, w którym wskazuje się jedynie publikację, na której się oparto; zastosowano go zresztą także w wydanej w 2006 r. książce Vakarų žemaičiai. Prawdopodobnie taki wybór został podyktowany niezwykle życzliwym 6 dydaktycznym założeniem autorów tych książek, że czytelnicy, nie mając konkretnych odsyłaczy, zechcą poszukać i znajdą więcej informacji. Kolejną nowością, dzięki której książka J. Lubienė wyróżnia się w grupie wymienionych żmudzkich książek dydaktycznych, jest Tematyczny słowniczek słów gwarowych (s. 265–279). 7 Choć leksyka żmudzka północna wraz ze znakomitymi ilustracjami mowy została dość szczegółowo przedstawiona w dwóch słownikach (o nich również pisze się w omawianej książce, s. 75), każdy słowniczek słów żmudzkich, a zwłaszcza tematyczny, jest przydatny 8 zarówno dla osoby uczącej się, jak i dla czytelnika, dla którego ta gwara jest językiem ojczystym. Tematyczny słowniczek pomaga przypomnieć dawne, rzadziej używane gwarowe 5 Por.: „<...> granica między językiem a gwarą – kwestia umowy. Dawniej kryterium było proste: jeśli ludzie przestają się wzajemnie rozumieć, oznacza to, że mówią różnymi językami. We współczesnym świecie, zwłaszcza w Europie, dominuje pogląd, że język i państwo są ze sobą związane, że własny język jest istotną cechą państwa. Tak więc na Litwie mówimy po litewsku, przy czym język litewski ma różne warianty użycia, wśród których są także dialekty. Litewska dialektologia bada dialekty, poddialekty, gwary i podgwary języka litewskiego. Jeśli jednak mamy na myśli nie cały język litewski, lecz tylko jeden dialekt, na przykład żmudzki, możemy nazwać go językiem. „<...> Mówiąc o domu <...>, ojczyźnie, mówi się także: mój język ojczysty (zamiast dialekt) – żmudzki <...>” (s. 49–50). 6 W książkach Šiaurės žemaičiai telšiškiai (2013), Pietų žemaičiai varniškiai (2017), Pietų žemaičiai raseiniškiai (2020) zastosowano dokładne cytowanie, upraszczające wyszukiwanie potrzebnych dodatkowych informacji. 7 W książce Pietų žemaičiai varniškiai (2017, s. 130–143) zamieszczono ułożony przez nauczycielkę Adelę Urbaitė (1926–2014) alfabetyczny słowniczek słów używanych i nadal używanych w Szweksznie i okolicach Szwekszny w XX wieku. 8 Zob. Słownik gwary kretyngowskiej Juozasa Aleksandravičiusa (2011; oprac. Danguolė Mikulėnienė, Daiva Vaišnienė, Wilno: Instytut Języka Litewskiego) oraz Słownik północno-zachodnich Żmudzinów Birutė Vanagienė. Gwara okolic Ylakiai, Lenkimai, Mosėdis, Skuodas i Šatiai, A–O; P–Ž (2014–2015; redaktorzy naukowi: Danguolė Mikulėnienė, Juozas Pabrėža, Wilno: Instytut Języka Litewskiego). JŪRATĖ PAJĖDIENĖ. Książka dla znających i uczących się języka żmudzkiego | 4 doi.org/10.35321/bkalba.2021.94.12 BENDRINĖ KALBA 94 (2021) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 słowa (np.: geronkštis ~ geránkštis „ząb trzonowy“, kondouls ~ kánduolas „jądro orzecha“, s. 269, 278), zrozumieć pochodzenie niektórych słów (por. pastalčios ~ pastálčius „szuflada“, s. 274) lub ich wzajemne powiązania (por.: krėtė – kr tė „dół spodni, tylna część siedzeniowa“ oraz sosėkrėtiuotė – susikričióti, -ó(ja), -ójo „włożyć brzegi odzieży, zazwyczaj koszuli, do spodni“, s. 275), zauważyć, że na przykład nie tylko nieco rzadsze šondrėika ~ šùndrieka „łata“, lecz także tak zwyczajne nazwy roślin, jak trauklapis ~ traũklapis „babka lancetowata“, vaivorā ~ vaivórai „borówki czarne (owoce)“, są dialektyzmami (zob. s. 278). Czytając o swoistości dialektyzmów 9 leksykalnych, semantycznych, morfologicznych, słowotwórczych i morfonemicznych (s. 74–75), staje się oczywiste, że słowa gwarowe są akceptowane przez rodzimych użytkowników tego samego (pod)dialektu lub gwary na różnym poziomie. Ilustracją takiej różnej akceptowalności, a więc i użycia, jest c rọlis / cīrolis ~ crulis ,skowronek‘, który autorka omawianej książki postrzega jako zwyczajny dialektyzm (zob. s. 74, 278), choć dla innych Żmudzinów, nawet pochodzących z sąsiednich miejscowości, słowo to może być znacznie mniej zwyczajne, całkiem rzadkie, obce lub przynajmniej odbierane jako zapożyczenie. O naturalności wielu zapożyczeń 10 zwyczajnych dla Żmudzinów oraz o szczególnych staraniach, aby prawie nie zamieszczać ich w Tematycznym słowniczku słów gwarowych, pisze także sama J. Lubienė (s. 266–267). Nawiasem mówiąc, podczas lektury książki wyraźnie widać, że słowniczek tematyczny powstał bardzo naturalnie, gdy autorka książki stopniowo tworzyła własną metodykę nauczania języka żmudzkiego, ponieważ w poświęconych dydaktyce podrozdziałach książki jest wiele zadań do pracy indywidualnej i grupowej, proponujących na podstawie przeczytanego tekstu sporządzić słowniczek rodzimej gwary (s. 104) lub słów żmudzkich (np. s. 108, 114, 118). Mówiąc o słowniczku, należy wspomnieć o nieco zbyt wąskim określeniu znaczenia morfonemicznego dialektyzmu silkinis, 11 -ė w połączeniu sėlkėnė košė ~ silkinė košė jedynie opisem ,kasza z pęczaku z tartymi ziemniakami‘, bez powtórzenia obecnego w nazwie określenia ,jedwabista‘ (sąsiednie położenie w słowniczku wyrazów sėlkėnė košė ~ silkinė košė i sėlksoltė ~ siksultė ,zalewa ze śledzi‘ utrudnia zrozumienie związku słowa silkinis z podaną we wcześniejszej grupie tematycznej formą sėlks ~ sikas ,jedwab‘, s. 275). Na końcu szczególnie ważne jest wspomnieć o najbardziej wyróżniającej się i najistotniejszej części omawianej publikacji (podobnie jak innych podręczników o gwarach żmudzkich) – gwarowych 9 Kolejny tematyczny wykaz żmudzkich słów gwarowych zob. : Pabrėža Juozas. Min. dz. 2017, s. 105–113. 10 O kurońskim pochodzeniu takich wyrazów jak cyrulis ,skowronek‘, pylė ,kaczka‘, pūrai, kūlis ,kamień‘ oraz o dużym zwartym areale wyrazów krupis, cyrulis, pūrai na terytoriach Żmudzi i Łotwy zob. Pabrėža Juozas. Min. dz. 2017, s. 108. Por. także opis „cīrulis – vieversys, vyturys, cyrulis dial.“ w publikacji Słownik języków łotewskiego i litewskiego / Latviešulietuviešu vārdnīca (2003; oprac. Alvydas Butkus, Kowno: ÆSTI, s. 141). 11 O znaczeniu silkinis ,jedwabny‘ zob. : Vanagienė Birutė. Min. veik. 2015, s. 183. JŪRATĖ PAJĖDIENĖ. Książka dla znających i uczących się po żmudzku | 5 doi.org/10.35321/bkalba.2021.94.12 BENDRINĖ KALBA 94 (2021) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 tekstów. Oczywiste jest, że zostały one dobrane z myślą o docelowych odbiorcach i odpowiadają potrzebom nauczania (o zadaniach towarzyszących tekstom już wspomniano). Jednak najbardziej 12 przyciągają one nie tych świadomych i zorientowanych, lecz samych najbardziej szczerych czytelników książek z tej serii – emigrantów, dla których jest to język ojczysty, którzy, jak mówi Algirdas Ruškys, nie tylko „oddalają się od gwary, zwabieni przez wielkie miasta”, lecz także „najbardziej za nią tęsknią”, ponieważ dla nich „w świecie gwary – inne sensy życia” (s. 247–248). Profesjonalnie przedstawione teksty gwarowe zapewniają im największą przyjemność i pocieszenie płynące z czytania (słuchania), że zarówno w gwarze, jak i w ich własnym rozumieniu języka ojczystego wszystko nadal jest takie jak dawniej. W rozdziale Teksty podgwary północnożmudzkich kretyngian (s. 98–189) zamieszczone 24 rozmowy zostały pogrupowane według tematów, ku którym kieruje się uwaga opowiadających historie – ku doświadczeniom różnych etapów życia (dzieciństwo, młodość, dojrzałość) i okresów (wojna, zesłanie), codzienności, zwyczajom, wierze, wymysłom, pomysłowości, odzwierciedleniom pojmowania mitologicznego. Teksty zamieszczone w książce odtwarzają nagrania dźwiękowe wykonane w latach 1964 (3 szt.), 1973 (4 szt.), 1974 (5 szt.), 1980 (1 szt.), 1993 (2 szt.), 2011 (7 szt.) i 2012 (2 szt.). Autorami tych tekstów są przedstawiciele starszego pokolenia: ich wiek waha się od 51 do 92 lat (urodzeni w latach 1890–1940), 13 są to w większości kobiety, tylko czterech opowiadających to mężczyźni. Wszystkie transkrypcje zostały wykonane przez J. Lubienė, są dokładne, publikowane po raz pierwszy. Nie ulega wątpliwości, że teksty te są 14 aktualne nie tylko ze względu na nauczanie (uczenie się) oraz przyjemność czytania lub słuchania – ich dane zostaną wykorzystane również w badaniach naukowych. Teksty doskonale odzwierciedlają właściwości ludowego żmudzkiego dialogu (ze specyficznymi wtrąceniami, zwrotami adresatywnymi, porównaniami), zdania i frazy, a podczas słuchania przyjemnie jest wychwycić ledwo wyczuwalne (w transkrypcji całkowicie lub niemal nieodzwierciedlone) różnice respondentów z różnych, bardziej oddalonych od siebie punktów, których jest trzydzieści pięć (zob. zamieszczony na s. 280–281 wykaz 15 miejscowości (punktów) zamieszkanych przez Kretyngian oraz mapę Północni Żmudzini kretyngianie na s. 53), Warto tu jeszcze wskazać, że zadania niekiedy (np. s. 136, 151) wiążą się także z lekturą 16 tekstów zamieszczonych w rozdziale Litewscy językoznawcy – przedstawiciele podgwary 12 północnożmudzkich kretyngian (s. 227–264). 13 Tylko data urodzenia informatorów nagrań dokonanych w 1964 r. jest nieznana (niepodana). 14 W transkrypcjach tylko kilka niezgodności: w opowiadaniu O kaukach brakuje frazy niès dat rẹs ’nesi patyręs‘ (por. s. 171 i odcinek nagrania 3:41–3:42); brakuje słowa nuod ejẹ (s. 174) w frazie tekstu Wspomnienia żołnierza z pierwszej wojny światowej bàtọr ejâu nuod ejẹ ọnt‿sã˙ a gèrũo(s) sve˙kã˙tas ~ beturėjau nodieją (’nadzieję‘) ant sávo gerõs sveikãtos (por. nagranie w punkcie 02:29); brakuje zdania išbọvâu m enesi i kèl s t n savâitẹs / nepẹlnâ dọ mienesọ ~ Išbuvau mėnesį ir kelias ten savaites. Niepełne du mėnesiu(s) na końcu tekstu O deportacji do Niemiec (s. 188, por. nagranie w odcinku 04:30–04:35). Warto też wspomnieć o błędzie korektorskim przy transpozycji vaitsų (–> vaistų) (s. 148). 15 W wykazie wkradł się błąd korektorski: ostatnia wskazuje nie pozycję 35., lecz 37. (s. 281). 16 Gdyby istniała możliwość wznowienia wydania, należałoby poprawić błąd w tytule punktu 252, który wkradł się na przeniesionej z innego wydania mapie. Gdzie indziej (s. 7, 281) Žadvaina (rej. płungiański, gmina Pelaičiai) zapisano poprawnie. JŪRATĖ PAJĖDIENĖ. Knyga žemaitiškai mokantiems ir besimokantiems | 6 doi.org/10.35321/bkalba.2021.94.12 BENDRINĖ KALBA 94 (2021) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 osobliwości mowy i niuansów wymowy. Teksty gwarowe warto publikować z uwzględnieniem 17 różnych parametrów – nie tylko osobliwości opowiadanych historii, wyrazu tematycznego, znaczenia literackiego, lecz także różnego czasu dokonywania nagrań, wieku respondentów, ich pochodzenia (miejsca zamieszkania), płci itp. Istotne są nie tylko nagrania z wcześniejszego, lecz także z obecnego okresu, ukazujące rzeczywistą sytuację języka (gwary). Szkoda, że gatunek książki dydaktycznej, dopuszczalna i zakładana objętość zmniejszyły liczbę takich tekstów. Można jedynie mieć nadzieję, że wartościowe teksty, które już odkryto, a które nie zmieściły się w tej książce, oraz te, które jeszcze niezauważone kryją się w przechowalniach nagrań dźwiękowych i archiwach lub zostaną nagrane w przyszłości, trafią w obszar przyszłych twórczych zamierzeń J. Lubienė. Otrzymano 2021 12 29 Przyjęto 31.12.2021 17 Nagranie dźwiękowe nazwy wsi Laumaliai (czas trwania 2 min 33 s) na nośniku jest uszkodzone.