Knyga žemaitiškai mokantiems ir besimokantiems

BENDRINĖ KALBA 94 (2021) h p://jou nals.lki.l /bend inekalba ISSN 2351-7204 SEURAT PAYDI Lie u ių kalbos ins i u as KNYGA ŽEMAITIŠKAI MOKANTIEMS IR BESIMOKANTIEMS Recenzija: No e zemaičiai k e ingiškiai: mokomoji knjiga, c eó Jū a ė Lubienė, As a Leskauskai ė. Vilnius: Ins i u o de la Lengua Lie u ių, 2020, 283 p. ISBN 978-609-411-273-7. La edi o ial del Ins i u o de lengua Li uanianos 2020 años emi ió incluso unos pocos lib os des inados a la lengua zemaichos: Ju gio Amb oziejaus Pab ėžos (17711849) ecopila o io de pamokslos y dos mokomąsias, des inado a los g e ingiškių del no e y los aseniškių del su de los zemaicios ada mius 1 sa i um pe cep i. Pano us ap ende los zemaicios de lengua o ella es udiinė i, con odas las zemaicios (pa) a m, con los más b iskes sus lengbias y zemaichos cul u a his o ia peculia idades aho a ya es posible amilia iza se más de alladamen e, po que se ijoje Lie u ių kalbos a mės mokyklai es án apa ecidas 2 ya y cadaia 3 (pa) a mei des inados publicaciones: Vaka ų žemaičiai (2006, sud. Jonas Bukan is, As a Leskauskai ė, Vilija Salienė), Sou he n žemaičiai a niškiai (2017, sud. Gin a ė Judžen y ė-Šinkūnienė, Vida Ma cišauskai ė), Sou he n žemaičiai aseiniškiai (2020, sud. Gin a ė Judžen y ė, Vida Ma cišauskai ė), No he n žemaičiai elšiškiai (2013, sud. Juozas Pab ėža, Vida Ma cišauskai ė, Pamokslai ai ingose ma e ialios, saky i 1 Amb oziejaus Pab ėžos, pa engė Ri a Šepe y ė. Vilnius: Ins i u o de la Lengua Lie u ių, 2020. 2 Según el en oque adicional, cuando se habla de odo el sis ema de a mies de Li uania, ie aaičių a mė se di idió en es aka ų, no es y sudų pa a mes (ape las dis in i as peculia idades de es os pa a mių e . : Li u ias de lengua a menes ch es oma ija, cons i uía Rima Bace ičiū ė, Aud a I anauskienė, As a Leskauskai ė, Edmundas T umpa. Vilnius: Lie u ių kalbos ins i u o, 2004, 195284). Hablando solo de el sis ema de lengua del e eno zemaicios, pueden se dis inguidas es occiden ales, del no e, del su ie as de habla y dos pa a més: del no e zemaicios elšiškių y k e ingiškių y del su zemaicios a niškių y aseiniškių (sob e al ela i amen e pe cep i a dis ibución del á ea zemaicios éase: Juozi as Pab ėža Zemaičių kalba i Šiauliai: Šiaulių uni e si e as, Š 2017, 4748). 3 P esen a la desc ipcion de las ca ac e ís icas que e lejan la si uación de las ie as de a mies ( a mių g upo) éase. : Dai a Aliūkai ė, Rima Bakšienė, Ju gi a Ja osla ienė, Gin a ė Judžen y ė, As a Leskauskai ė, Jū a ė Lubienė, Viole a Meiliūnai ė, Dalia Pakalniškienė, Vilija Ragaišienė, Regina Rinkauskienė, Janina Š amba y ė-Valužienė, Joli a U bana ičienė, Dai a Vaišnienė. Pun es de la ed densis geoling is inas ski ies aukš aičiai: žemaičiai požiū iu. XXI a. comienzos de las lenguas Li uanas: geoling is inis y socioling is inis análisis, sud. Danguolė Mikulėnienė, Viole a Meiliūnai ė, Vilnius: B iedis, 2014, 129146. JURAT PAJDIEN. Knyga zemai ialmen e ap enden es y ap enen es | 2 doi.o g/10.35321/bkalba.2021.94.12 BENDRINĖ KALBA 94 (2021) h p://jou nals.lki.l /bend inekalba ISSN 2351-7204 As a Leskauskai ė). En cada una de ellas encon a emos no sólo dis in i os (pa) a mia 4 peculia idades y desc ipciones de la exclusi idad de la ida cul u al del k aš o, (pa) a mian desc úbi o de la supe icie ocupada, luga es de i ienda (pun os) lis as y mapasapios, pe o y a miško hablado enseñamien o o ap ymuisi p a a čių me odinių pa a imų, nu odymų, no abų. En es os lib os hay en los ex os de habla žemai iško ansc ibuida y ansponida g acias imis (kiekieną knygą lydinčioje elek onicznej laikmenoje andame i audio zapisów o eks ų a si adimo pag indas), a ís icas palab as de c ea i idad, in o mación sob e de ese k acho o iginusius esc i o es así ašančiu li e osius a us, kalbininkus, his o ikus y sus ejemplos de c ea i idad. La es uc u a de Knygų no es comple amen e uni o me, a ía en e ado ėlio y ch es oma ijos. Sí gausos conjun o 2020 años complemen ó o a una lib o No e zemaičiai k e ingiškiai. Como y o os se ie de Li u ias lengua a mės mokyklai leidiniai, así y No e zemaičiai k e ingiškiai iene dos pa idalus es o lib o, p epa a doc. d . Jū a ės Lubienės, y elec ónica laikmena de g abaciones de sonido, a la que p epa ó d . As a Leskauskai ė. Llegando lib o, ob iamen e, que el é mino habi ual suda y oja(s) en es e caso debe se en endido no al le ji, y cuan o más ampliamen e, como aba cando no sólo en lib o sudė ų ex os y ilus aciones paješkos, seleccionkos, p epa imo abajos, pe o y nemenkos olumen esc i o ex o, aigi y e dade a au o ys a. J. Lubienės plunksnai pe ene P a a mė (p. 79), pa es que comp enden la me odik gene al del enseñamien o de la ma e ia a min Me odiniai pa a imai (p. 1025), Į adas (p. 2651) y desc ipcion de la seleccionada pa a mės speci iką (p. 5257), así como skai y dėmesį eo in ojo po ak i an ys dažno sky inio (p. 44, 5051, 6265, 73, 7680) y de cada pa a mės ex o (ž . No he n k e ingiškių pa e mės eks ai, p. 98189) o g upo de ex os (ž . Ta minija, p. 190272) se p esen an Klaus y poesías, po ejemplo, en el lib o paba paba o smalle sky iniai A ie? upiniai ( ése, ej., p. 4344, 4950, 102 103, 163165). Las úl imas sky elías, en compa ación con ya mencionadas ie asaičių (pa) a mes p esen a ancias lib os, es J. Lubienės sumany a naujo ė. En ellos p esen ada in o mación p omue e el lec o […] a my enseña (s) in inancio o ją mokancio la no ación y ayuda a llama la a ención a exclusi i esnius de la his o ia de los zemaicios y de la lengua (plg., po ejemplo, p. esan 72 160 la no a ace ca de algunos en la lengua común habi ual de los nomb es zemai i, p. 159 4 Nu ody ieji leidiniai publicados Li u ios ins i u o de lengua edi ykloje. El apoyo a la p epa ación y publicación de publicaciones asignó Es a ybinė lie u ių kalbos komisija de Ta mių i e ninių ie o a džių išsa ojimo 20012010 años p og ama y Lie u ių bend inės kalbos, a mių i ki ų kalbos a mainų unkciona imo i kai o 2020 años de ondos del p og ama. JURAT PAJDIEN. Knyga zemai ialmen e ap enden es y ap enen es | 3 doi.o g/10.35321/bkalba.2021.94.12 BENDRINĖ KALBA 94 (2021) h p://jou nals.lki.l /bend inekalba ISSN 2351-7204 y imų 2011 p esen adas obse aciones sob e la ida žydų Žemai ijoje). Po lib o a izba s y i secciones ¿Sabéis? au o esi compa i pe mi e no solo con conocimien os gene ales, sino y p opioió iim, po ejemplo, opinión sob e a menudo sólo acue doim basada la concep uá lengua y a mė di e encia, posibleimu no es 5 ie asaičius pa a mės kilmę (p. 72) y pan. Es cie o, siguiendo el p incipio del manual al conocimien o de ca ác e gene al o especializado p opo cionado en es as secciones no siemp e se p opo ciona una e e encia a la uen e de in o mación en la que se basa. Pa ecešu, que así se hace sólo en aquellos casos, cuando se basa la li e a u a de la lis a de li e a u a que se da al inal del lib o (ž . Li e a ū a o a mes, p. 282283), pues ansmi iendo no a mė y os, y e nologías, e imologías, mi ologías de in es igaciones in e esadas u ilizadas e e encias de uen es de li e a u a son p esen adas (plg., po ejemplo, p. 142; 154; 164 165). Sin emba go cuán ikdo ellas p esen ando se aplica apibend ina i o ci ación, cuando se indica sólo publicación, al cual em ase, mane a, aplicado, po yje, y 2006 m. isėjusioje lib o de Vaka ų žemaičiai. Es p obable que al elección de e mina a pa icula men e ge ano iška didak inė p esuposición au o es de es os lib os, que, ca eciendo de conc e as e e encias, lec o as desea án busca y susi á más 6 in o mación. O a inno ación, po la cual J. Lubienė lib o se dis ingue mencionados mokomųjų žemai iškų knygų g upėje, es Teminis a minių žodžių žodynėlis (p. 265279). Aunque nó dicos ie as lexicica 7 con excelen es ilus ación de habla bas an e p o undgiamen e ansmi ida en dos dicciona ios (apié ellos esc oma y discu iamada lib o, p. 75), cada ocynélis de palab as zemai ichas, y especialmen e emá ico, ú il an o (besi)mokančiam, an o y cui y ojui, al cual 8 a a mė es su lengua ma iz. Teminis ocynėl ayuda a eco da anoco inos, menos usadosus a mini 5 Plg.: <...> lími e en e lengua y in e mezzo asun o acue do. An e io men e el c i e io e a sencillo: si la gen e nebesap ime a unos o os, es deci , šnekia en dis in os idiomas. En el mundo mode no, especialmen e en Eu opa, p e alece el pun o de is a de que lengua y es ado es án elacionados, que su lengua es es esencial asgo del es ado. Así en Li uania šnekamos lie u ių kalba, u inčia de di e sos a ian es de consumo, en e los cuales hay y a mės. Lie u ių dialek ologija i ia lie u ių kalbos a mes, pa a mes, šnek as, pašnek es. Sin emba go si enemos en mención no oda la lengua li uanos, sino sólo una a mú, po ejemplo, bajos, podemos llama la lengua. […]...> Hablando de casas […]...>, na alina, ambién pasakode: mi na al lengua ( ie oje a mė) žemaičių <...> (p. 4950). 6 En los lib os No e zemaičiai elšiškiai (2013), Pie ų žemaičiai a niškiai (2017), Pie ų žemaičiai aseiniškiai (2020) seleccionado exac o ci aciones, sup esimilan an is paiešką de la in o mación adicional deseada. 7 Knygoje Pie ų žemaičiai a niškiai (2017, p. 130143) ci ado la p o eso a Adelės U bai ės (19262014) compues o abėcėlinis žodynėlis Š ėkšnoje y Š ėkšnos apylinkėse XX a. consumi y ebe a ojami palab as. 8 Ž . Juozo Aleksand a ičiaus K e ingos a mės Dic iona y (2011; sud. Danguolė Mikulėnienė, Dai a Vaišnienė, Vilnius: Lie u ių kalbos ins i u as) y Bi u ės Vanagienės Šiau ės aka ų žemaičių Dic iona y. Ylakių, Lenkimų, Mosėdžio, Skuodo, Šačių apylinkių šnek os, AO; (2014 PŽ2015; edi o es cien í icos: Danguolė Mikulėnienė, Juozas Pab ėža, Vilnius: Lie u ių kalbos ins i u as). JURAT PAJDIEN. Knyga zemai ialmen e ap enden es y acogidos | 4 doi.o g/10.35321/bkalba.2021.94.12 BENDRINĖ KALBA 94 (2021) h p://jou nals.lki.l /bend inekalba ISSN 2351-7204 palab as (p.g.: ge onkš is ~ ge ánkš is,k ūminis dan is‘, kondouls ~ kánduolas, iešu o b anduolys‘, p. 269, 278), pe cibi algunos de las palab as kilmę (plg. pas alčios ~ pas álčius,s alčius‘, p. 274) o una in e elación (plg.: k ė ė k ękelė, ėkelė dugnas, zapakalinė sėdimoji dalis i sosėk uo ė susik ičió i, -ó(ja), -ójo,d abužo, pp . ma škinių, k aš us sukiš i į kelnes‘, p. 275), obse ado que, po ejemplo, no solo el algo menos a o šond ėika ~ šùnd ieka,pa aisas‘, sino y ales nomb es habi uales de plan as como auklapis ~ aũklapis,gyslo is‘, ai o ā ~ ai ó ai,gi uoklės (uogos)‘ es a mybės (ž . p. 278). Saliendo sob e leksinių, seman inių, mo ologinių, da ybinių, mo oneminių 9 a mybių sa i umus (p. 7475) se hace ob io, que las a minas palab as de las mismas (pa) a mės o šnek os gim akalbiams acep ini a di e en e ni elmeniu. de di e en e acep abilidad, aigi y consumo, la ilus ación es c ọlis cī olis ~ c ulis, y u ys‘, que discu ida lib o au o ė pe cibe como acos umb ada a mybę (ž . p. 74, 278, Tokio), aunque a o os, incluso y de adjun os luga es de skolo ias o iginados, abajo es a palab a puede se cuan os menos acos umb ados, a a, ex años o al menos pe cibiamos como una. de muchos zemaicios habi uales de los debidos na u alidad y los es ue zos especiales sus casi noik i Teminiame a minių žodžių žodynėlyje ašo y la misma J. 10 Lubienė (p. 266267). Po cie o, leyendo el lib o mani izamen e se e que emá ico dicciona io su gió muy na u almen e, lib o au o ei poco a poco desa ollando su p opia zemaičių kalbos dės ymok me odiką, pues didác ika pa a ikai en los capí ulos del lib o gausu indi idualalaus y g upal abajo a eas, suge lančių basado leído ex o compone gim osios a mės (p. 104) o žemai iškų žodžių (p. 108, 114, 118) dicciona io Hablando de ocynél, menciona ín algo po es eu os mo onemínicas a mybės silkinis, -ė signi icado desakamien o compues o sėlkėnė košė ~ silkinė košė solo desc údinimo,košė de pe linių k uopų con buliais a k ių‘, no epi iendo el sus ani íme io,šilkinė‘ (g e iminė palab as sėlkėnė košė ~ silkinė košė y sėlksol ė ~ siksul ė, as silkisalas pozicionieja 11 obs aculiza la pe cepción de la palab a silkėkinė con emesnė emesnė g upė u sėlks ~ sišilkas, p. 275). Al inal pa icula men e impo an e menciona po exclusi idad la pa e más apun abici y signi ica i á de la publicación en discusión (al igual y o os lecomųjų lib os sob e e enaičių a mes) a minius 9 O o uno emá ico de palab as de a míns zemai iñas lis a é. : Pab ėža Juozas. Min. eik. 2017, p. 105113. 10 ku šišką de ales palab as como cy ulis, ie e sys‘, pylė,an is‘, pū ai, kūlis,akmuo‘ kilmę y didelį ienisą palab as de k upis, cy ulis, pū ai a ealą en los e i o ios Žemai ijos y La ijos ž . Pab ėža Juozas. Min. eik. 2017, p. 108. Da plg. desc ipą cī ulis ie e sys, y u ys, cy ulis dial. en el edi ion La ių-lie u ių kalbų žodynas La iešulie u iešu ā dnīca (2003; sud. Al ydas Bu kus, Kaunas: ÆSTI, p. 141). 11 silkinis,šilkinis‘ signi icado ace ca é. : Vanagienė Bi u ė. Min. eik. 2015, p. 183. JURAT PAJDIEN. Knyga zemai ialmen e ap enden es y ap enen es | 5 doi.o g/10.35321/bkalba.2021.94.12 BENDRINĖ KALBA 94 (2021) h p://jou nals.lki.l /bend inekalba ISSN 2351-7204 ex os. Ob iamen e, que ellos se eligen a la audiencia obje i o y co esponden a la o mación(s) necesidades (sob e ex os acompañan idas a eas ya ha sido mencionado). Pe o más los seducen no 12 esos consue udina ios, sino a los mismos lec o es más since os de es a se ie de lib os na i olabious emig an us, que, como dice Algi das Ruškys, no solo de la a mena a en os pa ilio i de g andes ciudades, sino ambién labes amen e la ape ece, po que pa a ellos a mės mundo o os sen idos de ida (p. 247248). P o esionalmen e p esen ados ex ai a mės les p opo ciona el mayo place de lec u a (klausimo) y consuodą, que odo y a mėje, y sus p opias pe cepción de lengua na i a aúnė a así como bu üen. Sep iue No he n lowaičių k e ingiškių pa a mės eks ai (p. 98189) publicbiamos 24 pokalbiai es án g upados según emas, en las cuales nuk yps a la a ención de di e en es his o iado es en la ida a psnių ( aikys ė, jaunys ė, b anda) y pe íodosų (ka as, em is) pã i is, kasdienybę, pap očius, ikėjimą, p amanus, išmonę, pe cepción del e lex mi ológico. Knygoje p opo ciona ex ai copy oja g abaciones de sonido, da y us 1964 (3 n .), 1973 (4 n .), 1974 (5 n .), 1980 (1 n .), 1993 (2 n .), 2011 (7 n .) y 2012 (2 n .) años. Es os ex os au o es ep esen an es de la gene ación mayo : sus amžius s y ujan desde 51 has a 92 años (bimę 18901940 m.), es o p incipalmen e muje es, sólo cua o pasako ojai homb es. Todas copias son hace 13 J. Lubienės, ellos p ecisús, se anuncian po p ime a ez. No hay duda de que es os ex os sean 14 ele an es no solo po la enseñanza(s) y el place de lec u a o escucha sus da os se án u ilizados y en las in es igaciones cien í icas. Tex ai pe ec amen e e lejan liaudiško žemai iško dialoga (su speci iniais in a pais, k eipiniais, palyginimais), sen inio, azės ypa umus, a klausan is malonu pagau i os jun amus ( ansk ipcijoje isiškai a casi nea sindinčius) esponden ų iš ski ingų, ienas ano he labiau nu olusių punk ų, ku ių y a isdešim penki (ž . p z. 280281 pa eikiamą K e ingiškių gy enamųjų ie ų (punk ų) są ašą i p 53 pa eikiamą žemapą Šiau ės Lie uaičiai 15 k e ingiškiai), da da da da 227264 pa eikiamų eks ų užduo, kado ys (p., p., p., 13 151) da da da da da ían aún sus elaciones y sueldumo a las lenguas šiau ės žemaiškių a s o ų. 16 12 13 Sólo 1964 m. da ían egis os de pa eikėjų echa de nacimien o desconocida (nenu ody a). 14 Pe ašues sólo algunas disc epancias: en el cuen o Sob e kaukus al a azės niès da ẹs nesi pa y ęs‘ (plg. p. 171 y g abao 3:413:42 a ka pą); al a de palab a ej ejẹ (p. 174) ex o El p ime o de gue a mundial ecue dos ka ei io en azėje bà ọ ejâu ej ejẹ òn sã ̇ a gè ũo(s) s e ̇kã ̇ as ~ be u ėjau nodieją ( il į‘) an sá o ge õs s eikã os (plg. į ašą ies 02:29); al a sakinio debọ âu m enesi i kèl s n sa âi ẹs nepẹlnâ dọ mienesó ~ Išbu au mėnesį i kelias en semanas. Nepilnai dos mesu(s) ex o Sob e ėmimą į Vokie iją al inal (p. 188, plg. į ašą 04:3004:35 a ka poje). Toda ía menciona co ek ū os e o ansponuojan ai sų (> ais ų) (p. 148). 15 Są aše įsi ėlusi ko ek ū os e o : úl ima indica no 35-ą, sino 37-ą posición (p. 281). 16 Si hubie a posibilidad de epe ición del pe miso, hab ía que co egi en el mapa asladado de o a publicación in igada e o del nomb amien o de 252o pun o. Ki u (p. 7, 281) Žad aina (Plungės ., Pelaičių sen.) has insc i a co ec amen e. JŪRATĖ PAJĖDIENĖ. Knyga žemai iškai mokan iems i besimokan iems | 6 doi.o g/10.35321/bkalba.2021.94.12 BENDRINĖ KALBA 94 (2021) h p://jou nals.lki.l /bend inekalba ISSN 2351-7204 habla peculia idad y a ia niuansus. Te minos ex os iene sen ido anuncia eniendo en cuen a a 17 dis in os pa áme os no sólo a con ados his o ias peculia idad, emá ica aišką, li e ū inę masmę, pe o y a di e en e g abaciones dehace iempo, esponden os amžių, kilmę ( i amąja luga ), ly į y pan. Reikšmingi son no sólo emp áneo, sino y del pe íodo ac ual g abaciones, que mues an la ealización de la lengua ( a mės) si uación. Lás ima que el géne o del lib o docomóse, leis inoji y olumen de aul haya educido ales ex os núme o. Gãlima sólo l o, que a es a lib o noilpę ya edescub idos aliosos ex os y aquellos, que aún nepas ebė i ūno en eposi o ios de g abaciones de sonido y a chi os o se á g abado en el u u o, en e á en u u os J. Lubienės c ea i a de zamacios campo. Recibió 2021 12 29 Adop ado 2021 12 31 17 Tex o Laumalių nomb e del pueblo g abación de sonido ( ukmė 2 min 33 s) laikmenoje de ek uado.