Veiksmažodžio formų vartojamumas, išryškėjęs kuriant Lietuvių kalbos gramatikos informacinę sistemą

BENDRINĖ KALBA 94 (2021) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 Daiva Šveikauskienė Lietuvių kalbos institutas VEIKSMAŽODŽIO FORMŲ VARTOJAMUMAS, IŠRYŠKĖJĘS KURIANT SYSTEM INFORMACYJNY GRAMATYKI JĘZYKA LITEWSKIEGO SŁOWA KLUCZOWE: gramatyka, morfologia, paradygmaty, formy fleksyjne wyrazów, semantyka. ADNOTACJA Odmienne części mowy mają paradygmaty. Podczas tworzenia Systemu Informacyjnego Gramatyki Języka Litewskiego (LIGIS) zauważono, że nie wszystkie formy fleksyjne wymienione w paradygmatach mogą być używane. W artykule omawiane są przypadki, gdy niektóre formy fleksyjne określonych wyrazów nie mogą być używane. Przedstawiono trzy typy takich form oraz grupy wyrazów, dla których charakterystyczna jest odmiana z wyjątkami. Wskazano przyczyny pojawiania się form nieużywanych. ABSTRACT Każda odmienna część mowy ma swoje paradygmaty. Podczas tworzenia Litewskiego Systemu Informacji Gramatycznej (LIGIS) zauważyliśmy, że nie każda teoretycznie możliwa forma fleksyjna może być praktycznie używana. W artykule omówiono niektóre przypadki w paradygmatach czasowników języka litewskiego, a mianowicie sytuacje, w których pewne części form fleksyjnych mogą nie być używane. Przedstawiamy trzy przypadki form nieużywalnych i dla każdego z nich podajemy uzasadnienie dotyczące grup wyrazów obejmujących taką odmianę z wyjątkiem. WPROWADZENIE Iki XXI a. pradžios visi klausimai, susiję su gramatika, buvo analizuojami iš žmogaus kaip kalbos vartotojo pozicijų, t. y. aprašomi tik tie aspektai, kurie aktualūs žmogui, ir net nie wspomina się o rzeczach, które dla ludzi są „same przez się zrozumiałe”. Ostatnio, wraz z rozpoczęciem komputeryzacji zjawisk językowych, pojawiają się problemy, których zwykli użytkownicy języka zazwyczaj nawet nie zauważają. Jednak stykają się z nimi specjaliści w DAIVA ŠVEIKAUSKIENĖ. Veiksmažodžio formų vartojamaumas, išryškėjęs kuriant System informacyjny gramatyki języka litewskiego | 2 doi.org/10.35321/bkalba.2021.94.02 BENDRINĖ KALBA 94 (2021) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 dziedzinie lingwistyki komputerowej, wykonując zadania komputerowego przetwarzania języka. Należy powiedzieć również, że „podczas komputerowego przetwarzania języka informacijos nepakanka, nes ten pateikiami tik bendriausieji lietuvių kalbos dėsningumai. Panašių teiginių galima rasti ir kitų mokslininkų darbuose, pvz.: „Tačiau žmonėms skirti słowniki znajdujące się w drukowanych słownikach i gramatykach trudno zastosować przy tworzeniu programów do przetwarzania języka” (Rimkutė, Kovalevskaitė 2008: 3). Że kompiuteriu, pastebėta ir tekstyno anotavimo metu Vytauto Didžiojo universiteto informacje przedstawione w słownikach są niewystarczające do przetwarzania języka w Centrum Lingwistyki Komputerowej. Podczas morfologicznego anotowania Korpusu Współczesnego Języka Litewskiego (dalej – DLKT), obok innych danych (rodzaj, liczba, przypadek, czas, osoba, stopień itd.), wskazuje się również formę podstawową słowa (lemę). W słownikach „najczęściej podaje się tylko słowa podstawowe” (Rimkutė 2006: 38), tj. nie podaje się wszystkich derywatów, dlatego znaczna część słów języka litewskiego pozostaje w nich nieuwzględniona i po przygotowaniu oprogramowania wykorzystującego wyłącznie dane słownikowe wiele słów korpusu pozostaje nierozpoznanych. W gramatykach opisujących kategorie morfologiczne podaje się kilka przykładów słów posiadających daną kategorię morfologiczną, natomiast nie wymienia się wszystkich słów języka litewskiego, którym ta kategoria morfologiczna jest właściwa. Na przykład w Gramatyce współczesnego języka litewskiego (dalej – DLKG), definiując rodzaj rzeczowników, podano po cztery przykłady słów rodzaju męskiego i żeńskiego (DLKG 2006: 62). Ustalenie rodzaju wszystkich pozostałych słów języka litewskiego, niewymienionych w gramatyce, nie jest dla rodzimych użytkowników języka trudne. Komputer sam niczego nie może wymyślić ani zdecydować, należy mu bardzo dokładnie wskazać wszystkie dane gramatyczne każdego słowa, a więc także jego rodzaj. Podczas komputeryzacji języka litewskiego zauważono zjawisko morfologiczne, którego opisu nie udało się znaleźć w publikacjach. Jest to niezgodność między formami fleksyjnymi wskazanymi w paradygmatach a możliwością ich użycia. Problemę tę ujawniono dopiero podczas komputerowego przetwarzania języka i wcześniej nie została zauważona przez językoznawców. Termin „paradygmat” w morfologii oznacza „system końcówek określonego typu odmiany wyrazów lub zbiór form końcowych pojedynczego wyrazu, traktowany jako przykład odpowiedniego typu odmiany” (Gaivenis, Keinys 1990: 143). Na przykład formy czasu teraźniejszego czasowników tworzy się z tematu czasu teraźniejszego i końcówek osobowych. Czasowniki czasu teraźniejszego odmieniają się według trzech paradygmatów, które odpowiadają trzem koniugacjom (DLKG 2006: 337), natomiast jedną deklinację rzeczowników (i)a tworzą trzy paradygmaty, różniące się od siebie formami niektórych przypadków (LKE 1999: 462). DAIVA ŠVEIKAUSKIENĖ. Veiksmažodžio formų vartojamaumas, išryškėjęs kuriant Informacyjny system gramatyki języka litewskiego | 3 doi.org/10.35321/bkalba.2021.94.02 BENDRINĖ KALBA 94 (2021) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 Zatem odmienne części mowy mają swoje paradygmaty. W niniejszym artykule analizowane są probleminiai veiksmažodžių paradigmų atvejai. tylko Celem niniejszego artykułu jest omówienie ujawnionych przypadków niestosowania określonych form poszczególnych wyrazów, które zauważono podczas tworzenia Informacyjnego systemu gramatyki języka litewskiego (LIGIS). W celu realizacji tego zadania najpierw omówiono najważniejsze publikacje, w których poruszane są kwestie użycia form gramatycznych, oraz teorię morfologii naturalnej, na której próbuje się oprzeć dalsze badanie, następnie przedstawiono ideę stworzenia LIGIS, wykonane prace i powstałe problemy, a potem przeanalizowano przypadki niestosowania teoretycznie możliwych form. Okazało się, że w przypadku niektórych słów nie wszystkie formy przedstawiane teoretycznie w paradygmatach są możliwe. Zastosowano metodę doboru, tzn. do badania wybrano te problematyczne przypadki, które ujawniły się podczas komputeryzacji języka. 1. KWESTIE UŻYCIA FORM WYRAZÓW OPISANE W PUBLIKACJACH W tym rozdziale omówione zostaną informacje dotyczące możliwości użycia form, przedstawione w gramatykach języka litewskiego oraz podręcznikach kultury języka, a także przeanalizowanych zostanie kilka artykułów, w których z różnych aspektów rozpatrywane są problemy form wyrazów. Niestety, nie udało się znaleźć publikacji, w których opisano by badania użycia form przedstawianych w paradygmatach, przeprowadzone w celu ustalenia, czy wszystkie formy istniejące teoretycznie można stosować w języku. 1.1. Formy nieużywane omówione w gramatykach Zarówno w jednotomowej (DLKG 2006), jak i trzytomowej (LKG II 1971) gramatyce języka litewskiego omawiane są przypadki nieużywania określonych form czasownika. Za wskaźnik można tu uznać również cechę semantyczną – są to tak zwane czasowniki bezosobowe. Czasowniki bezosobowe określają zjawiska przyrody lub inne procesy żywiołowe niezależne od woli sprawcy i mają wyłącznie formy trzeciej osoby. Paradygmat bezosobowych czasowników tworzą formy trzeciej osoby trybu oznajmującego, przypuszczającego i pośredniego, bezokolicznik, imiesłowy przysłówkowe, a także rodzaj nijaki niektórych czasowników i imiesłowów biernych (DLKG 2006: 315-316). Podobnie napisano w gramatyce akademickiej: „Czasowniki bezosobowe <...> nie odmieniają się ani przez osoby, ani przez liczby, a swoją formą pokrywają się z trzecią osobą czasowników DAIVA ŠVEIKAUSKIENĖ. Veiksmažodžio formų vartojamaumas, išryškėjęs kuriant Informacyjny system gramatyki języka litewskiego | 4 doi.org/10.35321/bkalba.2021.94.02 BENDRINĖ KALBA 94 (2021) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 osobowych” (LKG II 1971: 213). Jednak w zdaniu większości wymienionych słów, które podaje się jako przykłady czasowników bezosobowych, nie ma podmiotu. Niektóre wspomniane w gramatyce beasmeniškumas yra labai sąlygiškas, t. y. beasmeniai jie būna tik tam tikrame kontekste, kai czasowniki bezosobowe mogą być używane z tautologicznym podmiotem: deszcz pada, śnieg pada i tak dalej. Ponadto również w słowach piosenki stwierdzenie, że formy trybu rozkazującego są sakoma: Ar diena dienos, ar naktelė tems. Tada ir teiginiai, kad šių veiksmažodžių niemożliwe, nie jest całkowicie ścisłe, por. Lyk, lietuti, lyk. Nawet w tych przypadkach, gdy czasownik nie może mieć podmiotu, na przykład reikėti, również używane są niektóre formy trybu rozkazującego, na przykład druga osoba liczby pojedynczej. Występuje on w różnych powiedzeniach, na przykład DLKT: Reikėk šitaip atsitikti. Wpisy internetowe: Dingo. Wszystko zniknęło. I będziesz mi potrzebny. Znowu się tam pojawić. Podobne przykłady można znaleźć także w literaturze pięknej, na przykład: Reikėk tu man Polionijos seseriai sykį išsižioti apie tą vokietuką (Aputis 1977: 32). Dalej, omawiając użycie czasowników bezosobowych, stwierdzono: Jednak pełne („całkowite”) paradygmaty mają nie wszystkie czasowniki bezosobowe. Na przykład czasowniki pabaiso, pagailo, pagardo są zwykle używane tylko w czasie przeszłym dokonanym, rzadziej – w czasie przeszłym niedokonanym, a pozostałe formy zastępują konstrukcje z odpowiednimi znaczeniowo przymiotnikami w rodzaju nijakim (baisu, gardu) lub przysłówkiem gaila i czasownikiem darytis, np. (darosi) baisu, pabaiso, pabaisdavo, pasidarys baisu; (darosi) gaila, pagailo, pagaildavo (pasidarydavo gaila), pasidarys gaila (DLKG 2006: 316). Oczywiście możliwa jest także konstrukcja darėsi / pasidarė gaila. Czasownik pagailo i konstrukcja darėsi / pasidarė gaila są formami stosowanymi synonimicznie, mającymi bardzo podobne, a nawet takie samo znaczenie. Jeśli brakujące w paradygmacie, to znaczy niestosowane w języku, formy określonego wyrazu mogą zastąpić połączenia innych wyrazów, oznacza to, że te brakujące formy mają sens (znaczenie). W niniejszym artykule podjęto próbę opisania przypadków, gdy poszczególne formy określonych wyrazów są niemożliwe, to znaczy wyrazy użyte w tej formie nie mają sensu. W DLKG, omawiając rodzaj nijaki imiesłowów, przede wszystkim analizuje się jego użycie (DLKG 2006: 324, 365, 377) lub jego wykorzystanie do tworzenia złożonych form czasownika (DLKG 2006: 302). Informacje przedstawiono z punktu widzenia czasownika: „Czasowniki niełączące się z DAIVA ŠVEIKAUSKIENĖ. Veiksmažodžio formų vartojamaumas, išryškėjęs kuriant System informacyjny gramatyki języka litewskiego | 5 doi.org/10.35321/bkalba.2021.94.02 BENDRINĖ KALBA 94 (2021) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 przypadkiem dopełnienia mają złożone formy strony biernej tylko z imiesłowami rodzaju nijakiego” (DLKG 2006: 320), np. yra / buvo vaikščiojama / vaikščiota. 1.2. Morfologinių požymių nuspėjamumas Omówimy kilka artykułów, w których analizuje się, w jakim stopniu można przewidywać określone cechy morfologiczne wyrazów języka litewskiego na podstawie już posiadanych ypatybes. Tos ypatybės gali būti labai skirtingos prigimties, kaip antai semantinės, informacji o ich cechach morfologicznych itp. Czasami formułowane są nawet przeciwstawne twierdzenia, na przykład że semantyka ma albo nie ma wpływu na określone zjawiska. Kaip morfologinės ypatybės pavyzdį galima paminėti kaitybos klases, pagal kurias wnioskuje się o cechach budowy derywatów. W trakcie badania przeprowadzonego na Uniwersytecie Wileńskim wyjaśniano, jaki związek mają przyrostki czasownikowe z klasami fleksyjnymi rzeczowników. Przeanalizowano wszystkie znalezione w elektronicznej wersji Słownika współczesnego języka litewskiego (DŽ6e) derywaty rzeczownikowe z przyrostkami ė-ti, y-ti, o-ti, uo-ti (Pakerys 2011: 273). Do wyróżnienia klas fleksyjnych rzeczowników wykorzystano tradycyjną cechę – samogłoskę końcówki celownika liczby mnogiej, np.: (i)a – vyrams, broliams; (i)o – šakoms, galioms itd. Po przeanalizowaniu wybranych słów metodą statystyczną ustalono, że czasownik utworzony od rzeczownika ma przyrostek, który można przewidzieć z dość dużym prawdopodobieństwem i który zależy od klasy fleksyjnej tego rzeczownika. Na przykład derywat czasownikowy rzeczownika klasy (i)a będzie miał przyrostek (i)uo-ti z prawdopodobieństwem 70,95 proc., a derywat czasownikowy rzeczownika klasy (i)o będzie miał przyrostek (i)o-ti z prawdopodobieństwem 71,53 proc. W podsumowaniu stwierdza się, że w przypadku badanych przyrostków nie udało się dostrzec wpływu wyraźniejszych informacji semantycznych (Pakerys 2011: 286). W innym artykule opisano badanie dotyczące tego, „jak w pewnym stopniu można przewidzieć cechy morfologiczne litewskich leksemów na podstawie ich semantyki” (Arkadjevas 2008: 2). Analizie poddano pierwotne czasowniki języka litewskiego, których rdzeń kończy się spółgłoską. Wszystkie pogrupowano w makroklasy koniugacyjne, z których największe to czasowniki n/st, tj. wyrazy mające w temacie czasu teraźniejszego wrostek i przyrostek -s, oraz czasowniki j, w których w tematach czasu teraźniejszego i czasu przeszłego jednorazowego zachodzi palatalizacja. Przeprowadzona analiza wykazała, że większość czasowników n/st (237 z 248) jest nieprzechodnia i nieformalnie można je określić jako „pasywy semantyczne”, tj. czasowniki oznaczające sytuacje niezależne od woli podmiotu (np. dlatego, że podmiot jest rzeczą nieożywioną). Pierwotne czasowniki j DAIVA ŠVEIKAUSKIENĖ. Veiksmažodžio formų vartojamaumas, išryškėjęs kuriant Lietuvių kalbos gramatikos informacinę sistemą | 6 doi.org/10.35321/bkalba.2021.94.02 BENDRINĖ KALBA 94 (2021) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 najczęściej (247 z 306) oznaczają świadome oddziaływanie żywego agensa na pacjensa doświadczającego (nieodwracalnej) zmiany stanu (Arkadjevas 2008: 10). Uogólnione dane przedstawiono Rys. 1 RYS. 1 Stosunek semantyki czasowników do klas morfologicznych (opracowano na podstawie Arkadiew 2008: 14). W omawianym artykule przedstawiono wniosek, że czasowniki jveiksmažodžiai i n/stveiksmažodžiai charakteryzują się wyraźnymi dominantami semantycznymi. 1.3. Zagadnienia normatywne dotyczące użycia form wyrazów Niemało publikacji, w których omawia się użycie form wyrazów, ukazuje się na temat normowania języka litewskiego. W przedstawionym przez Państwową Komisję Języka Litewskiego wykazie błędów językowych proponuje się poprawne przypadki użycia 1 określonych form, jednak dotyczy to tylko pojedynczych form wyrazów. Na przykład wskazuje się, że nie należy używać form rzeczowników rodzaju męskiego do określania kobiet według zawodu, stanowiska itp.: architekt (= architektka) Žilienė; nie należy używać form rodzaju męskiego liczebników porządkowych i zaimka kelintas w dopełniaczu do określania dnia miesiąca: Kelinto (= Kelinta) šiandien?, Atostogausiu nuo liepos penkiolikto (= penkioliktos) i in. Jednak takich form nie można vartoti tik tam tikrame kontekste, kitais atvejais (architektas Žilinskas, tik iš kelinto karto pavyko nustatyti) jos yra visiškai tinkamos. W podręczniku kultury języka litewskiego dla kolegiów omawia się przypadki, gdy w użyciu są dwa lub więcej wariantów końcówek tego samego słowa. Takie końcówki nazywa się równoległymi: Formy końcówek często są równoległe, tj. dwie podobne (jednego taisyklingos, o kitos į bendrinę kalbą ateina iš tarmių, šnekamosios kalbos), 1 http://www.vlkk.lt/aktualiausios-temos/didziosios-klaidos/formu-vartojimo DAIVA ŠVEIKAUSKIENĖ. Veiksmažodžio formų vartojamaumas, išryškėjęs kuriant System informacyjny gramatyki języka litewskiego | 7 doi.org/10.35321/bkalba.2021.94.02 BENDRINĖ KALBA 94 (2021) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 ir nors abi leistinos, kalba, siekdama pastovumo, renkasi vieną, labiau rozpowszechnionego i usankcjonowanego wariantu (Griškevičienė i in. 2003: 144). Po wyliczeniu wszystkich możliwych, tj. używanych, wariantów zaleca się stosować jeden, normatywny: „Įvairūs variantai, o norminis dažniausiai vienas“ (Griškevičienė ir kt. 2003: 144). Pavyzdžiui, za normatywne uznaje się następujące warianty końcówek przypadków rzeczownika: sesuo – su seserimi (ale nie su seseria), obelis – prie obels (ale nie prie obelies), šuo – be šuns (ale nie be šunies, be šunio); końcówki mianownika przymiotnika: smailus, a nie smailas kampas, smaili, a nie smaila adata; dopełniacz zaimka: pats – paties, ale nie pačio (Griškevičienė i in. 2003: 144). Jednak wszystkie wymienione w tym podręczniku przypadki są możliwe, a słowa z dowolnym wariantem końcówek są zrozumiałe. W podręczniku kultury języka przeznaczonym dla specjalności związanej z przemysłami kreatywnymi omawiane są przypadki niewłaściwego użycia każdego przypadka (Vladarskienė 2013: 75-82). Na przykład mianownika nie należy używać do wyrażania nieokreślonej ilości przedmiotów lub części przedmiotu: Kai nuomonės labai skiriasi, kyla ginčai (=ginčų); Dėl taisyklių pažeidimų įvyksta nelaimingi atsitikimai (=nelaimingų atsitikimų). Dopełniak jest niepoprawny, gdy rzecz abstrakcyjna nie jest dzielona: Organizacijų įvaizdis turi lemiamos įtakos (=lemiamą įtaką) toms įmonėms, kurios siekia ilgesnės ekonominės sėkmės. Narzędnik uznaje się za niewłaściwy do wyrażania podwójnych przypadków: Sportas padeda žmogui tapti sveiku ir žvaliu (=sveikam ir žvaliam). Niewłaściwy miejscownik proponuje się czasem zastąpić nawet takim połączeniem wyrazowym, w którym nie pozostaje już poprawiane słowo: Infliacijos ir sezoniškumo įtakoje (=Dėl infliacijos ir sezoniškumo) iškreipiami metiniai rodikliai. Celownik nie jest używany do wyrażania obiektu czynności z czasownikami atitikti, neatitikti: Marka, typ i masa pojazdu odpowiada podanym wniosku (= podane wniosek). Również w nazwach rodzajów dokumentów należy używać nie celownika z bezokolicznikiem, lecz biernika z bezokolicznikiem: pozwolenie na wykonanie prac budowlanych (= wykonać prace budowlane). Jednak obok tych uwag podaje się również poprawne przypadki użycia celownika: Otrzymanych danych nie wystarcza do podjęcia decyzji. Można więc stwierdzić, że także w tym podręczniku wskazane jako niemożliwe lub niewskazane formy wyrazów stają się takie tylko w określonym kontekście. W innych vartojimas daiktavardžio linksnių pozicijoje. Vardininko: Bet neįmanomas (=neįmanoma) przypadkach są uznawane za całkowicie poprawne. W monografii „Kultura języka litewskiego” DAIVA ŠVEIKAUSKIENĖ. Veiksmažodžio formų vartojamaumas, išryškėjęs kuriant Lietuvių kalbos gramatikos informacinę sistemą | 8 omawia się formy rodzaju nijakiego imiesłowu mums reikalingesnis (= reikalingiau) nei duona; biernika: W twórczości literackiej uczestniczy również doi.org/10.35321/bkalba.2021.94.02 BENDRINĖ KALBA 94 (2021) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 intuicja językowa: usłyszeć niesłyszalne (= niesłyszalna), powiedzieć niewypowiedziane (= niewypowiedziana). Zaleca się zastąpienie dopełniacza konstrukcją składniową z bezosobową formą imiesłowu: Iš pasakyto (=to, kas pasakyta) aišku, kad bendravimo tyrinys iš esmės sutampa su mokymo ir auklėjimo turiniu; Piękno wiersza często ujawnia się na styku tego, co znane, słyszane i nieoczekiwane (=to, kas žinoma, girdėta ir netikėta). W ten sam sposób zaleca się zastąpić także narzędnik, np. Tačiau mūsų darbe tenkintis pasiektu (=tuo, kas pasiekta) negalima, oraz miejscownik, np. Netikėtas grožio atgarsis sename, užmirštame (=tame, kas sena, užmiršta) tarsi prikelia jį gyvenimui (Paulauskienė 2001: 139-145). Jednocześnie wymienia się także niedopuszczalne przypadki tworzenia form: od czasowników bezosobowych nie można utworzyć odmieniających się imiesłowów czynnych, tworzy się z nich jedynie formy nieodmieniające się, pełniące funkcję orzeczenia (Paulauskienė 2001: 221), np., pasnigę. W ramach realizacji Programu standaryzacji i upowszechniania norm użycia języka państwowego badano 2 specyfikę użycia form gramatycznych języka litewskiego. Wiele uwagi poświęcono kategorii liczby, ponieważ pojawiają się problemy związane z liczbą rzeczowników abstrakcyjnych . Można powiedzieć, że „użycie i normowanie form liczby jest aktualne tylko w odniesieniu do rzeczowników” (Paulauskienė 2001: 146). W gramatykach języka litewskiego wskazano, że rzeczowniki abstrakcyjne mogą mieć jedynie formy liczby pojedynczej i nie odmieniają się przez liczby (LKG I 1965: 175; DLKG 2006: 62). W poradach językowych opisuje się wyjątkowe przypadki, gdy rzeczowniki abstrakcyjne konkretyzują się i można używać ich liczby mnogiej, np. Człowiek może być ogarnięty najróżniejszymi lękami (KP G1 2002: 20); dotyczy to również nazw czynności, np. Zderzyły się dwa całkowicie różne sposoby myślenia (Bučienė 2017: 50). Nie udało się jednak znaleźć publikacji, w których analizowano by użycie czasowników w liczbie pojedynczej lub mnogiej, zwłaszcza przypadki niedopuszczalne. Prawidłowe przypadki użycia określonych form proponuje się w Poradach językowych, a niemal w każdym numerze czasopisma Bendrinė kalba omawia się kwestie poprawności form. Najbliższa tematyce analizowanej w niniejszym artykule wydaje się uwaga Jonasa Jablonskisa w wydanym w 1925 r. podręczniku języka litewskiego Rygiškių Jono Lietuvių kalbos Tačiau jie irgi neapima visos paradigmos vartojamumo. vadovėlis: „O imiesłowach http://www.vlkk.lt/programos/paraiskos/valstybines-kalbos-vartojimo-norminimo-ir-sklaidos-programa „būsimas, siųsimas, vesimas“ <…> čia netenka kalbėti: jie retas tėra kalbos dalykas, jie ne 2 wszędzie i nie od wszystkich czasowników się je tworzy” (Jablonskis 1925: 61). Omawiany jest tu jednak DAIVA ŠVEIKAUSKIENĖ. Veiksmažodžio formų vartojamaumas, išryškėjęs kuriant System informacyjny gramatyki języka litewskiego | 9 doi.org/10.35321/bkalba.2021.94.02 BENDRINĖ KALBA 94 (2021) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 przypadek, gdy nie występują wszystkie formy imiesłowu utworzone od określonego rdzenia czasownika. 1.4. Zastosowanie morfologii naturalnej Z punktu widzenia morfologii naturalnej języki bałtyckie zaczęto badać dopiero na początku tego wieku. W pierwszej dekadzie przeprowadzono badania systemu rzeczownikowego języka łotewskiego (Rosinas 2005), później metodę tę zastosowano do czasowników języka litewskiego (Pakalniškienė, Šarkytė 2012). Jednym z zagadnień badanych przez morfologię naturalną jest to, co jest normalne w systemie konkretnego języka (Dressler 2019). Zjawisko morfologiczne uważa się 3 za naturalne, jeśli jest rozpowszechnione w języku i nie zmienia się wraz z jego rozwojem (Mayerthaler 1981: 2). Nie wszystkie zjawiska morfologiczne są jednakowo rozpowszechnione, na przykład sufiksy występują częściej niż prefiksy. Język może w ogóle nie mieć prefiksów (np. turecki), ale jeśli ma choć jeden rodzaj afiksów – są to sufiksy (Crocco Galeas 2001: 8). W toku dalszych badań w tym kierunku wyciągnięto wniosek, że sufiksy i prefiksy są bardziej rozpowszechnione niż infiksy (Wurzel 2001: 27) Supletywizm również jest rzadki, a zatem także 4 nienaturalny w słowotwórstwie (Dressler 1985: 97). W języku litewskim form supletywnych jest bardzo niewiele: esu – buvau; ja – mnie i in. 5 W badaniach nad czasami litewskiego czasownika doszliśmy do wniosku, że „[Z] punktu widzenia morfologii naturalnej formy czasu przeszłego litewskich czasowników rdzeniowych należy uznać za podstawowe, natomiast formy czasu teraźniejszego za derywowane“ (Pakalniškienė, Šarkytė 2012: 155). Jako argument przedstawia się fakt, że „[F]ormy czasu teraźniejszego czasowników o temacie infiksalnym i temacie na -sta są strukturalnie bardziej złożone niż tematy czasu przeszłego, dlatego z punktu widzenia synchronicznego należy je uznać za derywowane“ (Pakalniškienė, Šarkytė 2012: 155). Z punktu widzenia morfologii naturalnej „reguły fleksyjne są operacjami morfologicznymi, za pomocą których kategorie morfologiczne są formalnie kodowane w wyrazie“ (Mayerthaler 1981: 8). 3 „<…> co jest normalne w potencjalnym systemie określonego języka“ (Dressler 2019). 4 „<...> ist dann externe Flexion natürlicher als interne Flexion, und Präund Suffixe sind natürlicher als Infixe“ (Wurzel 2001: 27). 5 „<...> supletywizm jest najbardziej nienaturalny“ (Dressler 1985: 97). DAIVA ŠVEIKAUSKIENĖ. Veiksmažodžio formų vartojamaumas, išryškėjęs kuriant System informacyjny gramatyki języka litewskiego | 16 doi.org/10.35321/bkalba.2021.94.02 BENDRINĖ KALBA 94 (2021) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 3.2. Brak czasu przeszłego jednokrotnego Jeszcze jeden przypadek, gdy istnieją niemożliwe formy wyrazów, również związany jest z semantyką. Czasowniki z przedrostkiem tebeoznaczają czynność trwającą (Arkadiev 2010: 21), 8 dlatego czasowniki aspektu dokonanego z tym przedrostkiem nie mogą istnieć. W opisie gramatyki języka litewskiego wskazuje się, że „forma opozycji aspektowych czasownika jest nieregularna” oraz że „pod względem aspektu mogą być przeciwstawiane formy różnych czasów – czas teraźniejszy ma znaczenie aspektu niedokonanego, a czas przeszły i przyszły – dokonanego <…>, por. „Nadchodzi ponury wieczór (Nėris) i Nadeszła także oczekiwana godzina zaćmienia słońca (Vienuolis)” (Judžentis 2012: 157-158). Na podstawie tego, co stwierdzono w cytacie, słowo ateis uważa się za czasownik aspektu dokonanego, jednak tebeateis już wskazuje na ciągłość czynności i jest przypisywane aspektowi niedokonanemu (Wiedział, że także po tym wydarzeniu listy syna nadal będą przychodzić jak wcześniej.). W kulturze języka litewskiego również omawia się aspekt czasowników: „<...> czasowniki aspektu niedokonanego są bez przedrostków, a czasowniki aspektu dokonanego – z przedrostkami. Jeżeli przedrostek wskazuje jedynie rezultat czynności zachodzącej w odpowiednim kierunku, to wyrazy połączone relacją słowotwórczą są tak bliskie, jak gdyby były formami tego samego wyrazu: a) robić–zrobić; pisać-napisać; rozłupywać-rozłupać; bieleć-wybieleć, pobieleć, zbieleć; tonąć-utonąć, zatonąć; zanikać-zaniknąć; b) wychodzić z ... – wyjść; wchodzić do ... – wejść; odchodzić od ... – odejść; biec przez ... – przebiec; biec obok ... – przebiec obok itd.” (Paulauskienė 2001: 211) Dalej wskazuje się, że aspekt może być również determinowany przez czas czasownika: „<...> czas teraźniejszy języka litewskiego pozwala używać także form przedrostkowych niektórych czasowników w znaczeniu niedokonanym: czasowniki ruchu ateina, atplaukia, atvažiuoja, išvažiuoja, parvažiuoja odpowiadają na pytanie o aspekt niedokonany: co on teraz robi? <...> Wystarczy jednak zamienić czas teraźniejszy na przeszły, a czasownik wskazuje na zakończoną czynność rezultatywną: atėjo, atplaukė, atvažiavo, išvažiavo, parvažiavo.” (Paulauskienė 2001: 213) 8 „<...> the combination of teand be- <…> this sequence can only be interpreted as a continuative form <...>“ (Arkadiev 2010: 21). DAIVA ŠVEIKAUSKIENĖ. Veiksmažodžio formų vartojamaumas, išryškėjęs kuriant Lietuvių kalbos gramatikos informacinę sistemą | 17 doi.org/10.35321/bkalba.2021.94.02 BENDRINĖ KALBA 94 (2021) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 Można by jeszcze uzupełnić, że formy nie tylko czasu teraźniejszego, lecz także czasu przeszłego częstotliwego mają aspekt niedokonany, ponieważ czynność powtarzająca się jest kontynuowana: ateidavo, atplaukdavo, atvažiuodavo, išvažiuodavo, parvažiuodavo. Nie opisano jednak spostrzeżeń, że niektóre przedrostki mogą przekształcać czasowniki o aspekcie dokonanym w czasowniki o aspekcie niedokonanym. Dodanie do wskazanych czasowników także tebesprawia, że formy czasu przeszłego dokonanego stają się niemożliwe. Formy fleksyjne czasowników o aspekcie dokonanym z tym przedrostkiem są nierealne, np. forma trzeciej osoby *tebeišvažiavo. W LIGIS nie podaje się form czasu przeszłego dokonanego takich czasowników. Zauważono zatem ogólną tendencję, że czasowniki ruchu wskazujące kierunek (a niektóre także czasowniki nieruchu) z przedrostkami at-, nu-, dołączającymi ponadto tebe-, nie mogą mieć form czasu przeszłego dokonanego, np. atvažiuoti, nuvažiuoti, atbėgti, nubėgti, atskristi, nuskristi, nudažyti itd. Słowa tebeatvažiuoja, tebeatvažiuodavo, tebeatvažiuos są w języku litewskim możliwe, jednak *tebeatvažiavo, *tebenudažė są już bezsensowne. Zdanie Kai aš grįžau, jis dar tebedažė lentyną jest zrozumiałe i poprawne, ponieważ dažė jest czasownikiem o aspekcie niedokonanym. Aspekt dokonany miałaby forma nudažė, natomiast *tebenudažė brzmi już nietypowo; trzeba się wysilić, by zastanowić się, co mogłaby oznaczać, i wątpliwe, czy jakiekolwiek znaczenie tego słowa przyszłoby na myśl. Tebe i aspekt dokonany wzajemnie się eliminują. 3.3. Tylko rodzaj nijaki imiesłowów strony biernej Znaczna część imiesłowów strony biernej używana jest wyłącznie w rodzaju nijakim. Neveikiamosios rūšies dalyvių, padarytų iš intranzityvinių veiksmažodžių, galima tik bevardės giminės forma. Bene pirmi pastebėjimai apie vartojamą dalyvių tik bevardę giminę buvo opisano na początku tego wieku, tylko sformułowano to nieco inaczej, nazywając rodzaj nijaki nieodmienną formą imiesłowu: „Z czasowników nieprzechodnich tworzy się wyłącznie forma nieuzgadniana i nieodmienna” (Paulauskienė 2001: 222). bėgyra 14 310, natomiast Tai matyti ir iš statistinių LIGIS duomenų. Veikiamosios rūšies dalyvių su šaknimi imiesłowów strony biernej – tylko 1 772. Twierdzenia wyrażające taką samą opinię można znaleźć także w pracach teoretycznych: „<...> z imiesłowów strony czynnej tworzy się daugiau negu neveikiamosios“ (Paulauskienė 2001: 221). Taigi labai didelė dalis imiesłowy strony biernej, tzn. te, które utworzono od czasowników nieprzechodnich, nie mają form rodzaju żeńskiego i męskiego ani przypadków. Np. bėgamas ruožas, prabėgta kur, jednak atkarpa, nubėgti kilometrai gali būti vartojama, taip pat kaip ir vaikų jau buvo išsibėgiota kas DAIVA ŠVEIKAUSKIENĖ. Veiksmažodžio formų vartojamaumas, išryškėjęs kuriant Informacyjny system gramatyki języka litewskiego | 18 doi.org/10.35321/bkalba.2021.94.02 BENDRINĖ KALBA 94 (2021) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 słowo *išsibėgiotas jest już niemożliwe. Łącznie baza danych LIGIS obejmuje 236 lem imiesłowów strony biernej. Spośród nich 120 może mieć wyłącznie formy rodzaju nijakiego. Można znaleźć także więcej przykładów z innymi czasownikami, dotychczas jeszcze nieuwzględnionymi w LIGIS, w przypadku których możliwy jest tylko rodzaj nijaki imiesłowów biernych. Na przykład od czasowników augti, blizgėti, nesisupti można utworzyć augta, blizgėta, nesisupta, jednak formy *augtas, *augtam, *blizgėtas, *blizgėtame, *nesisuptas, *nesisupto są już niezrozumiałe. WNIOSKI Po rozpoczęciu stosowania komputerów również do przetwarzania języków, w odniesieniu do języków i ich gramatyki ujawniły się nowe fakty, na które wcześniej nie zwracano uwagi, ponieważ dla człowieka jako użytkownika języka kwestie te nie są istotne. Komputeryzacja gramatyki języka litewskiego wykazała, że niektóre litewskie wyrazy nie mogą przyjmować wszystkich form paradygmatu teoretycznego, a dzieje się tak z powodu niezgodności znaczenia leksykalnego ze znaczeniem gramatycznym albo z powodu ich logicznej sprzeczności. Liczba pojedyncza wyrazów oznaczających działanie grupowe jest niemożliwa. Derywaty czasowników dokonanych z przedrostkiem tebe nie mogą mieć form czasu przeszłego jednokrotnego. Większość imiesłowów strony biernej utworzonych od czasowników nieprzechodnich może mieć wyłącznie formę rodzaju nijakiego. ŠALTINIAI DLKT – Dabartinės lietuvių kalbos tekstynas. Prieiga internete: http://tekstynas.vdu.lt/tekstynas/menu?page=advanced (žiūrėta 2021-05-25). LIGIS – Lietuvių kalbos gramatikos informacinė sistema. Prieiga internete: http://ligis.lki.lt/ (žiūrėta 2021-05-25). LKŽe – Lietuvių kalbos žodynas, t. 1–20, 1941–2002 (elektroninis variantas), vyr. red. G. Naktinienė, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 2005. Prieiga internete: www.lkz.lt (žiūrėta 2021-05-25). DAIVA ŠVEIKAUSKIENĖ. Veiksmažodžio formų vartojamaumas, išryškėjęs kuriant Lietuvių kalbos gramatikos informacinę sistemą | 19 doi.org/10.35321/bkalba.2021.94.02 BENDRINĖ KALBA 94 (2021) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 LITERATŪRA Aputis Juozas 1977: Sugrįžimas vakarėjančiais laukais: Novelės, Vilnius: Vaga. Arkadiev Peter 2010: Notes on the Lithuanian restrictive. – Baltic Linguistics 1, 9-49. Arkadjevas Piotras 2008: Lietuvių kalbos pirminių veiksmažodžių klasių semantika tipologinių duomenų kontekste. – Acta Linguistica Lithuanica 59, 1-27. Bučienė Laimutė 2017: Daiktavardžių skaičiaus kategorijos raiška: normos ir vartosenos sankirta. – Kalba ir kontekstai: mokslo darbai 7 (2), 44-61. Crocco Galeas Grazia 2001: What is Natural Morphology? The State of the Art. - Linguistics Athens 13, 7-33. DLKG – Dabartinės lietuvių kalbos gramatika, red. V. Ambrazas. 5-as patais. leid., Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 2006. DŽ6e –Dabartinės lietuvių kalbos žodynas, vyr. red. S. Keinys. 6-as leid. (elektroninis), Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 2006. Dressler Wolfgang U. 2019: Natural Morphology. - Oxford Research Encyclopedias – Linguistics. Prieiga per internetą: https://oxfordre.com/view/10.1093/acrefore/9780199384655.001.0001/acrefore9780199384655-e-576 (žiūrėta 2021-05-25). Dressler Wolfgang. U. 1985: Suppletion in Word-formation. Historical Semantics, Historical Word-formation, ed. J. Fisiak, 97-112. Gaivenis Kazimieras; Keinys Stasys 1990: Kalbotyros terminų žodynas, Kaunas: Šviesa. Griškevičienė Jolita; Lapkuvienė Cecilija; Navalinskienė Gražina; Šmulkštytė Rima 2003: Lietuvių kalbos kultūros vadovėlis kolegijoms, Vilnius: Homo liber. Jablonskis Jonas 1925: Rygiškių Jono Lietuvių kalbos vadovėlis, Kaunas: „Vaivos“ b-vė. Judžentis Artūras 2012: Lietuvių kalbos gramatinės kategorijos, Vilnius: Vilniaus universiteto leidykla. KP 2002: Kalbos patarimai 1: Gramatinės formos ir jų vartojimas, sud. R. Miliūnaitė, teksto aut. R. Miliūnaitė, A. Paulauskienė, vyr. red. A. Pupkis, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas. LKE 1999: Lietuvių kalbos enciklopedija, red. V. Ambrazas, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas. DAIVA ŠVEIKAUSKIENĖ. Veiksmažodžio formų vartojamaumas, išryškėjęs kuriant Lietuvių kalbos gramatikos informacinę sistemą | 20 doi.org/10.35321/bkalba.2021.94.02 BENDRINĖ KALBA 94 (2021) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 LKG 1965: Lietuvių kalbos gramatika 1: Fonetika ir morfologija, vyr. red. K. Ulvydas, Vilnius: Mintis. LKG 1971: Lietuvių kalbos gramatika 2: Morfologija, vyr. red. K. Ulvydas, Vilnius: Mintis. Mayerthaler Willy 1981: Morphologische Natürlichkeit. / Linguistische Forschungen 28, Wiesbaden: Athenaion. Paikens Peteris; Rituma Laura; Pretkalnina Lauma 2013: Morphological Analysis with Limited Resources: Latvian exaample. Proceedings of the 19th Nordic Conference of Computational Linguistics (NODALIDA 2013). Linköping Electronic Conference Proceedings 85, 267-277. Prieiga per internetą: https://www.researchgate.net/publication/260907832_Morphological_analysis_with_li mited_resources_Latvian_example (žiūrėta 2021-05-25). Pakalniškienė Dalia; Šarkytė Raimonda 2012: Mikalojaus Daukšos raštų intarpiniai ir sta kamieno veiksmažodžiai natūraliosios morfologijos požiūriu. – Res Humanitariae XI, 151172. Pakerys Jurgis 2011: Dabartinės lietuvių kalbos daiktavardinių veiksmažodžių priesagų ir jų pamatinių daiktavardžių kaitybos klasių santykis. – Baltistica, 46, 271-288. Paulauskienė Aldona 2001: Lietuvių kalbos kultūra, Kaunas: Technologija. Rimkutė Erika 2006: Dabartinės lietuvių kalbos gramatinių formų vartosena morfologiškai anotuotame tekstyne. – Lituanistika 66 (2), 34-55. Rimkutė Erika; Kovalevskaitė Jolanta 2008. Tai, kas tinka žmogui, netinka mašininiam vertimui: žodynų problema. - Gimtoji kalba 2, 3-14. Rosinas Albertas 2005: Latvių kalbos daiktavardžio linksniavimo sistema: sinchronija ir diachronija, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas. Šveikauskienė Daiva 2010: Lietuvių kalbos vientisinių sakinių automatinė sintaksinė analizė: daktaro disertacija. Šveikauskienė Daiva 2016: Lietuvių kalbos gramatikos informacinė sistema: I. Morfologija. - Lietuvių kalba 13. Prieiga internete: http://www.lietuviukalba.lt/index.php/lietuviukalba/article/view/183 (žiūrėta 2021-05-25). Vladarskienė Rasuolė 2013: Kūrybinių industrijų specialybės kalbos kultūra: vadovėlis, Vilnius: Technika. DAIVA ŠVEIKAUSKIENĖ. Veiksmažodžio formų vartojamaumas, išryškėjęs kuriant Lietuvių kalbos gramatikos informacinę sistemą | 21 doi.org/10.35321/bkalba.2021.94.02 BENDRINĖ KALBA 94 (2021) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 Wurzel Wolfgang U. 2001: Flexionsmorphologie und Natürlichkeit: Ein Beitrag zur morphologischen Theoriebildung. Studia Grammatica 21, Berlin: Akademie-Verlag GmbH. Zinkevičius Vytautas 2000: Lemuoklis – morfologinei analizei. - Darbai ir dienos 24, 245– 273. Otrzymano 2019 10 22 Priimta 2021 09 06 DAIVA ŠVEIKAUSKIENĖ. Veiksmažodžio formų vartojamaumas, išryškėjęs kuriant Lietuvių kalbos gramatikos informacinę sistemą | 22 doi.org/10.35321/bkalba.2021.94.02 BENDRINĖ KALBA 94 (2021) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 UŻYCIE FORM CZASOWNIKOWYCH OPRACOWANYCH W LITEWSKIM SYSTEMIE INFORMACJI GRAMATYCZNEJ Streszczenie Do tej pory użycie form gramatycznych omawiano głównie w aspektach normatywnych lub diachronicznych. Poszukiwanie artykułów dotyczących pokrycia paradygmatu lub jego kompletności nie przyniosło żadnych rezultatów. Z tym samym krytycznym pytaniem zetknęliśmy się podczas tworzenia Litewskiego Systemu Informacji Gramatycznej, a dokładniej podczas przygotowywania materiału do zakładki OTHER FORMS. Okazuje się, że paradygmaty niektórych słów są niepełne, co wynika nie z cech morfologicznych języka litewskiego, lecz z semantyki słów, sprawiając, że określone formy paradygmatu są niemożliwe, nieistniejące, a w rezultacie słowa te nie są rozumiane przez rodzimego użytkownika języka. Przedstawiamy trzy typy takich przypadków: 1. Czasowniki niemające formy liczby pojedynczej: czasowniki te oznaczają działanie grupowe. 2. Czasowniki, których formy czasu przeszłego prostego są nielogiczne. Problem taki występuje, gdy wskaźnikiem aspektu czasowników jest czas (tj. formy czasu teraźniejszego są niedokonane, a formy czasu przeszłego prostego — dokonane) oraz gdy mają one dołączony prefiks tebe-, który oznacza ciągłość. 3. Większość imiesłowów biernych utworzonych od czasowników nieprzechodnich może mieć wyłącznie formy rodzaju nijakiego. SŁOWA KLUCZOWE: gramatyka, morfologia, paradygmaty, formy fleksyjne słów, semantyka. DAIVA ŠVEIKAUSKIENĖ Lietuvių kalbos institutas ul. Petro Vileišio 5, LT-10308 Wilno [email protected]