Kalbinės nuostatos ir kalbinis elgesys: kieno poveikis stipresnis? Tarptautinio įvaikinimo situacijos tyrimas ir sąsajos su emigracija

BENDRINĖ KALBA 94 (2021) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 JOGILĖ TERESA RAMONAITĖ Lietuvių kalbos institutas POSTAWY JĘZYKOWE I ZACHOWANIA JĘZYKOWE: CZYJ WPŁYW JEST SILNIEJSZY? BADANIE SYTUACJI ADOPCJI MIĘDZYNARODOWEJ I JEJ ZWIĄZKI Z EMIGRACJĄ SŁOWA KLUCZOWE: postawy językowe, zachowanie języka litewskiego, adopcja międzynarodowa, zachowania językowe. ADNOTACJA Postawy językowe i zachowania językowe są ważnymi czynnikami zachowania języka w warunkach współistnienia dwóch języków w jednej przestrzeni, zwłaszcza gdy jeden z tych języków jest dominującym językiem otoczenia, a drugi – językiem mniejszości lub wyłącznie środowiska domowego, na przykład na emigracji. W artykule analizowane są postawy językowe w nietypowych warunkach – adopcji międzynarodowej. Analizowane są dane z badania socjolingwistycznego, w ramach którego przebadano rodziny z Litwy, które adoptowały dzieci we Włoszech. W badanej sytuacji postawy nie mogą wpływać na rzeczywiste zachowania językowe, co stwarza możliwość zaobserwowania, jak dochodzi do nieutrzymywania języka i jak szybko to następuje, pomimo pozytywnie wpływających na ten proces postaw językowych rodziców adopcyjnych. ABSTRACT Postawy wobec języka i zachowania językowe są ważnymi czynnikami utrzymania języka w sytuacji współistnienia dwóch języków w jednej przestrzeni, zwłaszcza gdy jeden z tych języków jest językiem dominującym w danym środowisku, a drugi jest językiem mniejszości lub jedynie językiem domowym, na przykład w przypadku emigracji. Artykuł dotyczy postaw wobec języka w nietypowej sytuacji adopcji międzynarodowej. Analizuje dane z badania socjolingwistycznego przeprowadzonego wśród włoskich rodzin, które adoptowały dzieci z Litwy. W badanej sytuacji postawy nie mogą wpływać na zachowania językowe, co stwarza możliwość zaobserwowania, w jaki sposób język nie jest utrzymywany i jak szybko przebiega ten proces, pomimo pozytywnych postaw rodziców adopcyjnych wobec języka. JOGILĖ TERESA RAMONAITĖ. Kalbinės nuostatos ir kalbinis elgesys: kieno poveikis stipresnis? | 2 doi.org/10.35321/bkalba.2021.94.04 BENDRINĖ KALBA 94 (2021) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 WSTĘP Kalbos išlaikymo išvykus gyventi į užsienį klausimas nagrinėjamas jau seniai, ypač pastaraisiais dešimtmečiais globalizacijos kontekste, o lietuviams jis tapo itin aktualus dėl wyjątkowo dużej skali emigracji po odzyskaniu przez Litwę niepodległości. Kwestie językowe związane z emigracją interesują litewskich językoznawców; prowadzi się liczne badania różnego rodzaju, mające na celu wyjaśnienie postaw językowych, zachowań, polityki językowej rodzin litewskiej diaspory itd. Dwa duże projekty badawcze dotyczące diaspory realizowali naukowcy Uniwersytetu Wileńskiego w latach 2011–2013 i 2015– 2017 (Ramonienė 2015, 2019a); analizowano aspekty przyswajania języka na emigracji oraz kwestie dwui wielojęzyczności (Blažienė 2016; Hilbig 2020; Vaisėtaitė 2020). Z przywołanych badaniach litewskiej diaspory oraz z innych źródeł (np. mediów) wynika, że osoby, które po odzyskaniu niepodległości wyjechały z Litwy, aby zamieszkać za granicą, nierzadko przynajmniej początkowo traktują język litewski jak coś oczywistego. Dla najnowszych emigrantów pozostaje on bliski i jest na ogół używany dzięki możliwościom technologicznym, które pozwalają nie tylko często kontaktować się za pośrednictwem połączeń audio i wideo z krewnymi lub przyjaciółmi pozostającymi na Litwie, lecz także śledzić wiadomości z Litwy, oglądać różne programy itp. A zatem w przypadku pierwszego pokolenia emigrantów kwestia zachowania języka najczęściej w ogóle się nie pojawia. Staje się ona istotna, gdy mowa o nowym pokoleniu, innymi słowy, o małych dzieciach, które wyjechały wraz z rodzicami, lub o dzieciach urodzonych już na emigracji. Żyją one w warunkach, w których ilość języka otoczenia zazwyczaj wielokrotnie przewyższa ilość języka litewskiego, toteż warunki te nie sprzyjają przyswajaniu języka litewskiego ani jego zachowaniu; wpływ na to mogłyby mieć inne czynniki. Językoznawcy badający zachowanie języka są zgodni, że duże znaczenie mają językowe postawy jednostki i wspólnoty. Składają się one z kilku atskiriant jas nuo elgesio, kitaip tariant, atvejus, kai nuostatos elgesio veikti negali, nes kalbos komponentów i wpływają na zachowania językowe, jednak dokładne ustalenie, jak i w jakim stopniu, nie jest łatwe. W niniejszym artykule chciano przeanalizować postawy, po prostu nie umie się. Taka nietypowa, wręcz przypominająca eksperyment sytuacja powstaje w przypadku adopcji międzynarodowej, gdy rodziny adoptują dzieci z innego kraju i nie znają jego języka. Z Litwy za JOGILĖ TERESA RAMONAITĖ. Postawy językowe i zachowanie językowe: czyj wpływ jest silniejszy? | 3 doi.org/10.35321/bkalba.2021.94.04 BENDRINĖ KALBA 94 (2021) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 granicę już od prawie dwóch dziesięcioleci adoptowane są dzieci, dla których nie znaleziono rodzin w tampa tikrais Lietuvos gerbėjais ir, nors niekas to daryti neįpareigoja, domisi lietuviškais papročiais, Lietuvos istorija ir kitais klausimais, bet kalbos, suprantama, neišmoksta. Šiame samej Litwie. Cudzoziemcy przybywający, aby poznać dziecko, ze względu na emocjonalne znaczenie i motywy samej adopcji, a także spędzający przez pewien czas na Litwie w związku z procedurą adopcyjną w artykule często analizowane są dane ilościowego badania socjolingwistycznego przeprowadzonego wśród takich rodziców adopcyjnych, a także dąży się do wyjaśnienia, jak powiązane są postawy językowe rodziców adopcyjnych i zachowanie języka ojczystego adoptowanych dzieci. Należy zwrócić uwagę, że uzyskanie danych związanych z adopcją jest szczególnie trudne, ponieważ tajemnicę adopcji chronią przepisy prawa. Dlatego również za granicą wszelkie badania związane z adoptowanymi dziećmi są możliwe wyłącznie poprzez zaproszenie osób, 1 które je adoptowały, do dobrowolnego zgłoszenia się, najczęściej z powodu zaburzeń językowych 2 dzieci, lub poprzez zaproszenie już dorosłych adoptowanych, na przykład do udziału w badaniach 3 neurolingwistycznych (por.: Glennen 2002; Geren i in. 2005; Hyltenstam i in. 2009; Gauthier, Genesee 2011; Pallier i in. 2003; ale zob. także Schmid 2012; DiGregorio 2009; Vrobel i in. 2020). Materiał empiryczny wykorzystany w niniejszym artykule jest częścią szerszego badania socjolingwistycznego, w którym uczestniczyli rodzice, którzy adoptowali dzieci o prawidłowym rozwoju, bez specyficznych zaburzeń językowych. Ponadto respondenci adoptowali dzieci stosunkowo niedawno, dlatego rozwój kalbinio elgesio, ir pateikti įžvalgų, kurios būtų aktualios ne tik kalbos tyrėjams, bet ir emigracijoje gyvenantiems lietuviams. To bus siekiama pirmiausia trumpai aptariant kalbines językowy jest jeszcze dobrze pamiętany. Celem artykułu jest przyjrzenie się postawom analizuojant apklausos uždaruosius klausimus, susijusius su aptariama tema, ir aptariant atskiras językowym, gdy zostają one oddzielone od możliwego nastawienia, oraz ogólnie sytuacji adopcji międzynarodowej i konkretnemu badaniu przeprowadzonemu wśród rodziców adopcyjnych, a następnie sytuacjom wyłaniającym się z odpowiedzi na otwarte pytania ankiety. Podsumowując, przedstawiono spostrzeżenia istotne dla typowych sytuacji diaspory. 1 O atrycji K1 w szczególnych warunkach. 2 Badanie etnograficzne z perspektywy edukologicznej. 3 Szeroko interdyscyplinarna praca o sytuacji w Stanach Zjednoczonych, głównie z perspektywy nauk społecznych. JOGILĖ TERESA RAMONAITĖ. Postawy językowe i zachowania językowe: czyj wpływ jest silniejszy? | 4 doi.org/10.35321/bkalba.2021.94.04 BENDRINĖ KALBA 94 (2021) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 1. KALBINĖS NUOSTATOS IR KALBINIS ELGESYS EMIGRACIJOS IR ĮVAIKINIMO W SYTUACJACH Postawy językowe, choć często się o nich mówi, nie są łatwe do zbadania. Jest to złożone zjawisko, które badacze starają się określić zarówno metodami bezpośrednimi, jak i pośrednimi. Zdaniem badaczy postaw, postawy językowe można traktować jako system komponentów poznawczych, uczuciowych i behawioralnych (Garrett i in. 2003; Garrett 2010). Komponent poznawczy wiąże się ze znajomością pewnych prawd rzeczywistości, na przykład z przekonaniem, że znając język, dostanę lepszą pracę. Komponent uczuciowy wiąże się z uczuciami dotyczącymi obiektu postaw, na przykład z upodobaniem do słuchania piosenek w tym języku. Oba mogą wpływać na komponent behawioralny, powiedzmy, pod wpływem takich bodźców postanawia się uczyć języka (por. Garrett i in. 2003: 3). Zachowanie językowe można rozumieć również jako praktykę językową, używanie języków. O zachowaniu swojego języka osoby żyjące na emigracji zazwyczaj szczególnie się zastanawiają wtedy, gdy rodzą się dzieci lub gdy osiągają one wiek szkolny. Pierwszy, związany z narodzinami, moment jest ważny dla podjęcia decyzji, w jakim języku będzie się rozmawiać z mokyklinis, momentas dažnai būna susijęs su ilgalaike perspektyva, kitaip tariant, emigracijoje dziećmi, co jest szczególnie istotne w rodzinach mieszanych. Po drugie, młoda rodzina może postanowić wrócić, zanim dzieci zaczną chodzić do szkoły. W przeciwnym razie rodzina prawdopodobnie pozostanie na emigracji do czasu ukończenia przez dzieci szkoły. Oczywiście życie rodzin może potoczyć się różnie, ponadto w ostatnich dziesięcioleciach mobilność ludzi jest znacznie większa, jednak te dwa momenty pozostają ważne. Zauważono, że nierzadko emigranci dopiero po narodzinach dzieci zaczynają myśleć o znaczeniu swojego języka ojczystego. Jest zrozumiałe, że pozytywne postawy wobec danego języka mogą mieć pozytywny wpływ na uczenie się języka lub jego zachowanie, a negatywne – negatywny wpływ. Nie jest jednak łatwo ustalić, w jakim stopniu komponent poznawczy i afektywny rzeczywiście wpływają na zachowania językowe osób. W niniejszym artykule ograniczono się wyłącznie do kwestii zachowania języka. Na podstawie wcześniejszych badań, w których metodą wywiadu przebadano osoby, które po odzyskaniu przez Litwę niepodległości wyjechały z kraju, można stwierdzić, że poznawczy i afektywny komponent postaw wobec języka litewskiego są pozytywne, a zwłaszcza komponent JOGILĖ TERESA RAMONAITĖ. Postawy językowe i zachowanie językowe: czyj wpływ jest silniejszy? | 5 doi.org/10.35321/bkalba.2021.94.04 BENDRINĖ KALBA 94 (2021) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 afektywny jest dość istotny przynajmniej dla tych osób, które zgodziły się wziąć udział w badaniu tego rodzaju. Jednak te dwa komponenty niekoniecznie wpływają na zachowania językowe. Innymi słowy, niemal wszyscy Litwini mieszkający na emigracji chcieliby, aby ich dzieci znały język litewski, jednak nie wszyscy podejmują działania, a część z nich nawet nie uważa, że powinna je podejmować, lub też inne czynniki im w tym przeszkadzają (Jakaitė-Bulbukienė 2015a, b; Ramonienė 2019b; Gudavičienė 2019; Hilbig 2019, 2020). W niniejszym artykule chcemy przyjrzeć się temu rozróżnieniu z innej perspektywy. W przypadku adopcji międzynarodowej rodzice adopcyjni nie mają możliwości podjęcia konkretnych działań, ponieważ nie znają języka litewskiego. Jednak, jak już wspomniano, w trakcie procesu adopcyjnego zapoznają się z Litwą, czują się z nią związani, ponieważ jest to ojczyzna adoptowanych dzieci, nierzadko nawet stają się wielbicielami Litwy, uczą się kilku słów lub zwrotów po litewsku. Robią to zarówno z osobistego zainteresowania, jak i świadomie, aby móc opowiedzieć adoptowanym dzieciom o Litwie, gdy dorosną i zaczną zadawać pytania. A zatem warunki do ukształtowania się poznawczego i emocjonalnego komponentów postaw powstają, jednak trzeci komponent – rzeczywiste zachowanie językowe – nie staje się przez to możliwy. Prawdą jest, że należy wspomnieć, iż w niektórych przypadkach możliwy jest pewien pośredni kontakt, na przykład utrzymywane są kontakty z Litwinami za granicą. 2. BADANIE ADOPTUJĄCYCH I BADANIE POSTAW Fakt adopcji jest tajemnicą chronioną prawem, dlatego zebranie danych do badania nie jest łatwe. Dane analizowane w artykule zebrano poprzez przesłanie kwestionariusza adopcyjnym rodzicom nie bezpośrednio, lecz anonimowo, za pośrednictwem akredytowanych na Litwie organizacji, które reprezentują ich w procedurach adopcyjnych. Badanie przeprowadzono w 2010 r. Stanowi ono część szerszych badań (zob. Ramonaitė 2011). Zebrano dane od 74 włoskich rodzin, które adoptowały z Litwy 117 dzieci. Odpowiedzi opracowano za pomocą programu SPSS. W tabeli 1 przedstawiono dane dotyczące adoptowanych dzieci według grup wiekowych oraz według tego, czy dziecko zostało adoptowane 4 samodzielnie, czy wraz z rodzeństwem. 4 Czynnik wieku nie jest przedmiotem niniejszego artykułu, dlatego nie zostanie szczegółowo omówiony, jednak przedstawione tu uogólnione informacje o dzieciach pozwalają dostrzec ogólne dane dotyczące wieku adoptowanych dzieci, a także fakt, że liczba dzieci w grupach jest dość podobna. JOGILĖ TERESA RAMONAITĖ. Kalbinės nuostatos ir kalbinis elgesys: kieno poveikis stipresnis? | 6 doi.org/10.35321/bkalba.2021.94.04 BENDRINĖ KALBA 94 (2021) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 TABELA 1. Uogólnione dane dotyczące adoptowanych dzieci: wiek i grupy dzieci Wiek W Grupy dzieci sumie Siostrami Do 4,5 roku 12 10 1 23 Od 5 do 6,5 roku 8 16 7 31 Od 7 do 8,5 roku 9 16 6 31 Od 9 lat 10 12 10 32 W sumie 39 54 24 117 Adoptowany Adoptowany z jednym Adoptowany z 2 bratem / siostrą braćmi / Z danych z tabeli 1 wynika, że dwie trzecie dzieci adoptowano razem z co najmniej jednym bratem lub siostrą, a zatem mogły mieć rozmówcę w języku ojczystym. Widać również, że 80 proc. dzieci adoptowano po ukończeniu piątego roku życia, a system językowy w tym wieku jest już praktycznie ukształtowany. Chociaż rozwój mowy wychowanków placówek opiekuńczych, zwłaszcza tych, którzy dorastają w nich od urodzenia, często się opóźnia, w miarę zbliżania się do wieku szkolnego lub po jego osiągnięciu zazwyczaj osiąga zadowalający poziom. Widać również, że około połowę dzieci adoptowano w wieku szkolnym, a więc po nabyciu podstaw pisania w języku litewskim. W ankiecie przedstawiono zarówno pytania zamknięte z wariantami odpowiedzi, jak i pytania otwarte, na które adopcyjni rodzice mogli odpowiadać, podając wyjaśnienia lub komentarze (ankietę opracowano zgodnie z ogólnymi wymaganiami dotyczącymi konstruowania kwestionariuszy, zob.: Brown 2001; Milroy, Gordon 2003). W celu ustalenia stosunku do języka i postaw wobec języka litewskiego formułowano pytania pośrednie. Cała ankieta składa się z 19 pytań o różnorodnej tematyce i różnej długości; rodzicom adopcyjnym przedstawiono ją w języku włoskim (zob. Ramonaitė 2011, 2013 w odniesieniu do innych aspektów). W niniejszym artykule oparto się na odpowiedziach na trzy główne pytania dotyczące postaw; w ankiecie sformułowano je następująco: Czy Pana/Pani zdaniem ważne jest, aby Pana/Pani dziecko (dzieci) znało (znały) języki obce? A bardzo JOGILĖ TERESA RAMONAITĖ. Postawy językowe i zachowania językowe: czyj wpływ jest silniejszy? | 7 doi.org/10.35321/bkalba.2021.94.04 BENDRINĖ KALBA 94 (2021) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 Dlaczego?……………………………… Ar kada nors mėginote susisiekti su Italijoje gyvenančiomis lietuvių šeimomis / asmenimis ar ważne B ważne C niezbyt ważne D zupełnie nieważne utrzymywać kontakt z Litwą w jakikolwiek inny sposób? A taip B ne Pastabos: .............................. Jei ne, ar būtumėte norėję tai padaryti? .................................. Czy w swojej rodzinie rozmawia Pan/Pani o Litwie? A nigdy B czasami C często Uwagi: ...................................... Uwzględnia się również kilka bardziej szczegółowych kwestii związanych z ocenianymi przez rodziców zdolnościami językowymi dzieci. Jeśli adoptowano kilkoro dzieci, proszono o udzielenie odpowiedzi osobno na temat każdego z nich. Pytania te sformułowano następująco: W przypadku gdy wspólnie adoptowano grupę rodzeństwa, czy dzieci nadal porozumiewają się między sobą po litewsku? Jeśli nie, kiedy przestały? A tak B nie C czasami D mówi niektóre słowa Uwagi: ................... Czy dziecko (dzieci) nadal mówi / rozumie po litewsku? (Dwa odrębne pytania w ankiecie) o mówi / rozumie o mówi z trudem / trochę rozumie o mówi kilka słów o już nie mówi / już nie rozumie o nie wiadomo, ponieważ nie było okazji Ponadto pytano o znajomość i używanie przez samych rodziców języków obcych. Odpowiedzi na te pytania okazały się mieć wpływ zarówno na postawy językowe rodziców adopcyjnych, jak i na gotowość do podejmowania działań związanych z nauką języków przez dzieci lub zachowaniem języka litewskiego. JOGILĖ TERESA RAMONAITĖ. Postawy językowe i zachowania językowe: czyj wpływ jest silniejszy? | 8 doi.org/10.35321/bkalba.2021.94.04 BENDRINĖ KALBA 94 (2021) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 2.1. Postawy językowe i stosunek do Litwy W celu wyjaśnienia postaw językowych pytano, czy dla rodziców adopcyjnych ważne jest, aby ich dziecko znało języki obce. Prawie wszystkim (96 proc.) rodzicom adopcyjnym wydawało się, że znajomość języków obcych jest bardzo ważna lub ważna. Tylko kilku wskazało, że nie jest on bardzo ważny, a nikt nie wybrał wariantu „zupełnie nieważny“. Głównymi wskazywanymi powodami były to, że języki dają możliwość porozumiewania się z większą liczbą ludzi oraz że są potrzebne w pracy, tikslais, taip pat kad reikia mokėti bent dvi Europos kalbas. Tačiau šios teigiamos nuostatos kalbų poznawaniu kultury czy podróżach, niekoniecznie wpływają na rzeczywiste zachowanie właśnie w kwestii zachowania języka litewskiego, ponieważ tylko nieznacznie daugiau nei trečdalis šeimų išties palaikė ryšį su kalbančiais lietuvių kalba. Apie tam įtakos turinčius veiksnius bus rašoma vėliau. Chciano wyjaśnić, czy istnieją obiektywne czynniki, które wpływają na utrzymywanie kontaktów z Litwą lub Litwinami. Ponieważ rodzice adopcyjni nie są Litwinami, a zatem nie mają na Litwie więzi rodzinnych (co mogłoby działać jako czynnik obiektywny, często występujący w litewskiej diasporze), podjęto próbę przeanalizowania innych dostępnych danych i dostrzeżenia możliwych korelacji. Postawy wobec wartości języków są zazwyczaj związane z własną praktyką językową. Innymi słowy, ludzie, którzy sami znają języki obce i posługują się nimi, lepiej oceniają zarówno korzyści płynące ze znajomości języków, jak i naukę języków, oraz dostrzegają większy sens w ich uczeniu się. Dla rodziców zazwyczaj ważne jest przekazanie takiego rozumienia dzieciom i (lub) podjęcie działań w celu ich takiego wychowania (Dörnyei i in. 2006). Dlatego podjęto próbę sprawdzenia, czy praktyka posługiwania się językami obcymi przez rodziców adopcyjnych jest związana z utrzymywaniem kontaktów z Litwinami. Łącząc komentarze dotyczące pytania, w jaki sposób rodzice adopcyjni próbowali utrzymywać więź z Litwą lub kontaktować się z Litwinami, oraz odpowiedzi na pytanie, czy chcieliby utrzymywać tę więź i kontaktować się, wyodrębniono su kitomis iš Lietuvos į Italiją įvaikinusiomis šeimomis. JOGILĖ TERESA RAMONAITĖ. Kalbinės nuostatos ir kalbinis elgesys: kieno poveikis stipresnis? | 9 następujące grupy odpowiedzi przedstawione w tabeli 2: chcieli i kontaktowali się; chcieli, ale nie kontaktowali się; chcieliby się kontaktować, ale być może zrobią to w przyszłości; nie kontaktowali się. Do ostatniej grupy zaliczono również tych rodziców adopcyjnych, którzy wskazali, że utrzymywali kontakt jedynie doi.org/10.35321/bkalba.2021.94.04 BENDRINĖ KALBA 94 (2021) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 TABELA 2. Znajomość i używanie przez rodziców języków obcych (tj. nie włoskich) oraz utrzymywanie kontaktu z Litwinami Kontaktowanie się z Litwinami ZnajomoNikt nie zna, Co najmniej jedna osoba ść zna, Co najmniej jedna nie używa, proc. proc. osoba zna i używa¸ ale języków obcych przez rodziców Chcieli, ale się nie komunikowali 8 16 0 w proc. Chcieli i komunikowali się 0 43 50 Być może później 8 13 36 Zasadniczo nie 84 28 14 Widać, że ci rodzice, z których żaden nie zna żadnego języka obcego (rodzice 12 dzieci), w swojej mažiausiai linkę palaikyti ryšius su lietuviais (84 proc.). O tie, iš kurių bent vienas moka ir dažnai vartoja bent vieną užsienio kalbą, labiausiai suinteresuoti palaikyti ryšį (50 proc.). Tik nedidelė części (14 proc.) nie widzą większej potrzeby utrzymywania kontaktu. Ponad jedna trzecia takich rodziców (36 proc.) i prawie jedna trzecia (16 i 13 proc.) rodziców, którzy wprawdzie znają język obcy, lecz go nie używają, wyraziła chęć komunikowania się z Litwinami albo nadzieję, że uczyni to w przyszłości. A zatem istnieje związek między znajomością języków obcych przez rodziców a ich staraniami o utrzymywanie kontaktów z Litwą i (lub) Litwinami. W tym miejscu należałoby krótko wspomnieć o kilku cechach związanych z adopcją. Po pierwsze, zgodnie z przepisami prawa przez cztery lata po adopcji sytuacja integracji rodziny i dziecka jest monitorowana przez różnych specjalistów, a raporty zwrotne są przekazywane do kraju pochodzenia dziecka, jednak w niniejszym artykule nie jest to oceniane jako podtrzymywanie więzi. Po drugie, adoptowane dzieci doświadczyły porzucenia przez rodziców, a często także innych traum, dlatego nierzadko wiążą całą swoją przeszłość sprzed adopcji z tym negatywnym doświadczeniem i z tego powodu stanowczo odmawiają utrzymywania jakichkolwiek więzi z krajem pochodzenia lub jego mieszkańcami. Natomiast dobrostan psychologiczny dziecka jest szczególnie ważny dla nowych rodziców i specjalistów monitorujących dzieci. JOGILĖ TERESA RAMONAITĖ. Postawy językowe i zachowania językowe: czyj wpływ jest silniejszy? | 16 doi.org/10.35321/bkalba.2021.94.04 BENDRINĖ KALBA 94 (2021) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 Z danych ankietowych wynika, że być może nie wszystkie, ale z pewnością znaczna część rodzin pozytywnie ocenia Litwę i stara się zaszczepić te postawy również u swoich dzieci litewskiego pochodzenia. Chociaż, jak już wspomniano, w przypadku adopcji zdarzają się sytuacje, gdy same dzieci nie chcą pamiętać o kraju pochodzenia z powodu swoich negatywnych doświadczeń, rodziny, z pomocą specjalistów, starają się pomóc im stopniowo zaakceptować swoje korzenie, ponieważ jest to ważne również dla zdrowia psychicznego dziecka. 2.4. Co pozostaje z języka litewskiego po upływie ponad roku? Omówione dotychczas postawy rodziców adopcyjnych wobec języków obcych i Litwy pokazują, że większość z nich jest nastawiona bardzo lub raczej pozytywnie. Część rodzin próbuje znaleźć dzieciom rozmówców, dla których litewski jest językiem ojczystym, lub w inny sposób stara się, aby utrzymywały one kontakt z językiem i więzi z Litwą. Nie jest to łatwe. Już przy omawianiu adopcji grup rodzeństwa okazało się, że w nowym kraju po litewsku rozmawia się w najlepszym razie przez kilka miesięcy. W ankiecie zawarto również pytanie o to, jak rodzice adopcyjni oceniają posiadane przez dzieci umiejętności mówienia po litewsku i rozumienia tego języka. Oczywiście rodzice, którzy nie znają języka i być może nie mieli żadnej możliwości spotkania nes nepasitaikė progos“. Tie, kurie visgi pasirinko kitus atsakymo variantus, tikėtina, turi tam osób litewskiego pochodzenia, nie mogą tego dokładnie ocenić, dlatego uwzględniono również wariant odpowiedzi „niejasne, brak podstaw. Należy jednak podkreślić, że są to deklarowane umiejętności językowe dzieci. Na przedstawionych dalej ryc. 2 i 3 nie uwzględniono danych dotyczących dzieci, 6 które zostały adoptowane niedawno, tj. od adopcji nie upłynął rok. Dane przedstawiono według tych samych grup wiekowych dzieci, są to liczby bezwzględne. Jak wynika z ryc. 2, tylko rodzice adopcyjni kilkorga starszych dzieci adoptowanych wskazali, że ponad rok po adopcji dzieci te po litewsku „mówią” (N = 2) lub „mówią z trudem” (N = 3). Zdecydowana większość dzieci we wszystkich grupach wiekowych (N = 65) nie mówi już po litewsku. Można przypuszczać, że zaliczyć do nich można również tych, którzy „mówią kilka słów” (N = 17), ponieważ są to rzeczywiście tylko kilka podstawowych słów, takich jak chleb, mleko, herbata, których w okresie adopcji jeszcze 6 Według wyników badania jest 18 dzieci, które zostały adoptowane mniej niż rok temu (do 9 rodzin), z czego 12 jest w wieku szkolnym. Pod względem ilościowym nie jest to zbyt reprezentatywne, jednak w odniesieniu do około 5 dzieci wskazano, że mówią po litewsku, a około 6 – że już nie mówią. JOGILĖ TERESA RAMONAITĖ. Kalbinės nuostatos ir kalbinis elgesys: kieno poveikis stipresnis? | 17 doi.org/10.35321/bkalba.2021.94.04 BENDRINĖ KALBA 94 (2021) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 których rodzice adopcyjni nauczyli się na Litwie i których rodzina nadal używa. To naturalne, że wśród dzieci znających tych kilka słów są również starsze dzieci, które w momencie adopcji dobrze znały język litewski. RYS. 2 Odpowiedzi na pytanie „Czy dziecko mówi po litewsku?” (ponad rok po adopcji, według grup wiekowych, liczby bezwzględne) Ocenę rodziców dotyczącą tego, w jakim stopniu dzieci rozumieją język litewski, przedstawiono na rys. 3. Rodzice oceniają zdolności rozumienia nieco lepiej niż mówienie, jednak zasadniczo bardzo podobnie. Absolutna większość (N = 59) dzieci ze wszystkich grup wiekowych, po upływie ponad roku od adopcji, nie rozumie już języka litewskiego. Zdaniem rodziców nieco więcej dzieci i w bardziej zróżnicowanym wieku „rozumie” po litewsku (N = 10) lub „trochę rozumie” (N = 13). Większa część dzieci, w porównaniu z produkcją językową, nie miała okazji sprawdzić biernej znajomości języka (N = 17). mówi mówi z trudem wypowiada kilka słów już nie mówi nie wystąpiło nie wiadomo, ponieważ nie było okazji od doi.org/10.35321/bkalba.2021.94.04 9 lat 2 2 9 8 2 od 7 do 8,5 roku 0 1 6 14 4 od 5 do 6,5 roku 0 0 2 23 1 do 4,5 roku 0 0 0 20 2 0 10 20 30 40 50 60 70 JOGILĖ TERESA RAMONAITĖ. Kalbinės nuostatos ir kalbinis elgesys: kieno poveikis stipresnis? | 18 BENDRINĖ KALBA 94 (2021) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 3 PAV. Atsakymai į klausimą „Ar vaikas supranta lietuviškai?“ (praėjus daugiau nei metams po adopcji, według grup wiekowych, liczby bezwzględne) Jest zrozumiałe, że dane ankietowe pokazują opinię rodziców adopcyjnych i deklarowane przez nich umiejętności językowe dzieci, natomiast rzeczywiste kompetencje językowe dzieci nie były sprawdzane. Niemniej jednak bardzo podobne odpowiedzi uzyskano od różnych rodzin: które adoptowały różną liczbę dzieci; które adoptowały dzieci w różnym wieku; które udzielały odpowiedzi po różnym czasie od adopcji. Jak się okazuje, zasadnicze zmiany zachodzą w ciągu pierwszych kilku miesięcy życia w innym kraju, w największym stopniu – w ciągu roku. Po roku jest już za późno na podjęcie działań, które pomogłyby zachować język ojczysty dziecka. Doskonale pokazuje to również odpowiedź udzielona przez jedną z rodzin: Po zakończeniu pierwszego roku nauki dowiedzieliśmy się, że w szkole istnieje możliwość nauki języka ojczystego, a nauczycielka jest Litwinką. Zgodziliśmy się, ale niestety było już za późno, ponieważ dziecko niczego już nie pamiętało. I do tej pory nie pamięta <...>. Gdyby zaczął uczyć się języka litewskiego od pierwszych lat życia we Włoszech, najprawdopodobniej nie zapomniałby wszystkiego i dziś z pewnością znałby swój język ojczysty. Szkoda!!! (wiek w momencie adopcji 7 lat; prawie 3 lata po adopcji) rozumie trochę rozumie już nie rozumie nie wiadomo, ponieważ nie było okazji od 9 lat 4 7 12 1 od 7 do 8,5 roku 4 1 14 8 od 5 do 6,5 roku 1 3 18 4 do 4,5 roku 1 2 15 4 Wyniki tego badania mają pewne podobieństwa do sytuacji dzieci litewskich żyjących w diasporze. Analizowano tu dane dotyczące dzieci, które w momencie wyjazdu z Litwy znały język litewski (rozwój językowy kilkorga młodszych dzieci nie osiągał normy wiekowej), a około połowa z nich nauczyła się nawet pisać po litewsku. A zatem mówiono przede wszystkim o zachowaniu umiejętności posługiwania się znanym językiem, ale w otoczeniu innego języka okazuje się 0 10 20 30 40 50 60 70 JOGILĖ TERESA RAMONAITĖ. Postawy językowe i zachowania językowe: czyj wpływ jest silniejszy? | 19 doi.org/10.35321/bkalba.2021.94.04 BENDRINĖ KALBA 94 (2021) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 PODSUMOWANIE I DYSKUSJA Wyniki badania rodziców, którzy adoptowali dzieci z Litwy, pokazują, że poznawczy komponent postaw językowych zasadniczo działa – niemal wszystkie rodziny uważają znajomość języka za ważną. Działa również czynnik emocjonalny – postawy rodziców adopcyjnych, którzy adoptowali dzieci, wobec języka litewskiego są bardzo pozytywne. Jak ujawniają komentarze zamieszczone w odpowiedzi na pytania pośrednie, komponent emocjonalny jest wręcz niezwykle silny – rodziny adopcyjne są nierozerwalnie związane z Litwą, darzą ten kraj szacunkiem i wdzięcznością. Komponent zachowania językowego w przypadku adopcji międzynarodowej nie może działać, innymi słowy, rodzice adopcyjni nie mogą rozmawiać z adoptowanymi dziećmi w ich języku pochodzenia. Mimo to widać, że dwa pierwsze komponenty – poznawczy i emocjonalny – są tak silne, iż w niektórych przypadkach rodziny podejmują określone działania, które pozwoliłyby podtrzymać język pochodzenia dziecka: szukają wspólnot lub Litwinów w swoich miejscach zamieszkania, zachęcają starsze dzieci do przypominania sobie Litwy i litewskich słów, a młodszym same opowiadają o Litwie. Tačiau, nepaisant gerų norų ir pastangų, vaikai per mažiau nei metus laiko kalbą pamiršta. Net jei turi lietuviškai kalbėti gebantį pašnekovą, t. y. yra įvaikinti kartu su broliais ar seserimis, Ogólnie rzecz biorąc, bardziej skłonni do tego są rodzice znający i używający innych języków nors bendra su kilmės šalimi, taigi ir su lietuvių kalba, o tai lemia praeityje patirtos psichologinės obcych. od razu albo po kilku miesiącach przestają rozmawiać ze sobą po litewsku. Nierzadko dzieci odmawiają posiadania jakiejkolwiek traumy. Prawdopodobne jest, że po trafieniu wreszcie do spokojnego środowiska rodzinnego i otrzymaniu niezbędnej pomocy specjalistów traumy mogą zostać przynajmniej częściowo przezwyciężone, jednak trwa to wiele lat i w tym czasie umiejętności językowe zostają całkowicie utracone. ono bardzo krótkotrwałe. Badania diaspory litewskiej pokazują, że nawet w jednoetnicznych rodzinach litewskich mieszkających za granicą bracia lub siostry nierzadko zaczynają używać między sobą języka otoczenia, choć w rodzinach mówi się po litewsku (Hilbig 2020). A zatem wyjeżdżając, by zamieszkać JOGILĖ TERESA RAMONAITĖ. Postawy językowe i zachowania językowe: czyj wpływ jest doi.org/10.35321/bkalba.2021.94.04 BENDRINĖ KALBA 94 (2021) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 silniejszy? | 20 nawet w przypadku dzieci w wieku szkolnym przebywających za granicą warto zastanowić się nad warunkami i zarządzaniem językami rodziny, które pomogłyby im zachować język, jeśli chce się to osiągnąć. Samo przychylne nastawienie rodziców do języka litewskiego czy w ogóle do języków, tj. pozytywnie oddziałujących komponentów poznawczego i emocjonalnego postaw, nie wystarcza. Jeśli rodzice doceniają praktyczne korzyści płynące ze znajomości języków, rozumieją znaczenie zachowania języka ojczystego dla kształtowania tożsamości dziecka, są bardzo pozytywnie nastawieni do Litwy i języka litewskiego, a nawet podejmują pewne działania na rzecz podtrzymywania więzi z Litwinami, lecz swoim zachowaniem nie wpływają na język dzieci (w przypadku adopcji międzynarodowej nie znają tego języka), zachowanie języka jest niemożliwe. Nawet u dzieci w starszym wieku szkolnym, dla których język litewski jest językiem ojczystym, w otoczeniu innych języków kompetencje językowe w ciągu roku niemal całkowicie zanikają. To właśnie komponent zachowania językowego jest niezbędny, aby żyjące na emigracji rodziny jednonarodowe, a także mieszane, podarowały dziecku dar mówienia po litewsku i bycia dwujęzycznym, a nie jednojęzycznym, mówiącym w języku innym niż ojczysty język rodziców. LITERATŪRA Blažienė Agnė 2016: Lietuvių kalbos gramatinių ypatybių įsisavinimo anglų kalbos aplinkoje sunkumai. – Bendrinė kalba 89. Prieiga internete: http://journals.lki.lt/bendrinekalba/article/view/176/193. Brown James Dean 2001: Using Surveys in Language Programs, Cambridge: Cambridge University Press. DiGregorio Daniela 2009: The Phenomenon of International Adoption with a Focus on Second Language Acquisition: A Case Study of Internationally Adopted Children and Adolescents from Russia: PhD thesis, Indiana University of Pennsylvania. Dörnyei Zoltán, Csizér Kata, Németh Nóra 2006: Motivation, Language Attitudes and Globalisation: A Hungarian Perspective, Bristol, Blue Ridge Summit: Multilingual Matters. Garrett Peter 2010: Attitudes to Language, Cambridge: Cambridge University Press. Garrett Peter, Nikolas Coupland, Angie Williams 2003: Investigating Language Attitudes, Cardiff: University of Wales Press. JOGILĖ TERESA RAMONAITĖ. Kalbinės nuostatos ir kalbinis elgesys: kieno poveikis stipresnis? | 21 doi.org/10.35321/bkalba.2021.94.04 BENDRINĖ KALBA 94 (2021) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 Gauthier Karin, Genesee Fred 2011: Language Development in Internationally Adopted Children: AA Special Case of Early Second Language Learning. – Child Development 82(3), 887–901. Geren Joy, Snedeker Jesse, Ax Laura 2005: Starting Over: A Preliminary Study of Early Lexical and Syntactic Development in Internationally Adopted Preschoolers. – Seminars in Speech and Language 26(1), 44–53. Glennen Sharon 2002: Language Development and Delay in Internationally Adopted Infants and Toddlers. A Review – American Journal of Speech-Language Pathology 11, 333–339. Gudavičienė Eglė 2019: Oslo lietuvių kalbų mokėjimas ir kalbinis elgesys. – Emigrantai: kalba ir tapatybė II, sud. M. Ramonienė, Vilnius: Vilniaus universiteto leidykla, 149–182. Hilbig Inga 2019: Dvikalbystė Oslo lietuvių šeimose. – Emigrantai: kalba ir tapatybė II, sud. M. Ramonienė, Vilnius: Vilniaus universiteto leidykla, 183–241. Hilbig Inga 2020: Nedarnioji vaikų dvikalbystė mišriose emigrantų šeimose. – Taikomoji kalbotyra 14, 1–20. DOI: https://doi.org/10.15388/T. Hyltenstam Kenneth, Bylund Emanuel, Abrahamsson Niclas 2009: Dominant-language Replacement: The Case of International adoptees. – Bilingualism: Language and Cognition 12(2), 121–140. Jakaitė-Bulbukienė Kristina 2015a: Lietuvių kalbos išlaikymą emigrantų šeimoje lemiantys veiksniai: JAV atvejis. – Taikomoji kalbotyra 7. Prieiga internete: https://www.zurnalai.vu.lt/taikomojikalbotyra/article/view/17495. Jakaitė-Bulbukienė Kristina 2015b: Šeimos kalbų politika ir vadyba. – Emigrantai: kalba ir tapatybė, sud. M. Ramonienė, Vilnius: Vilniaus universiteto leidykla, 67–114. Milroy Lesley, Gordon Matthew 2003: Sociolinguistics: Method and Interpretation, Oxford: Blackwell Publishing. Pallier Christophe, Dehaene Stanislas, Poline Jean-Baptiste, LeBihan Denis, Argenti Anne Marie, Dupoux Emmanuel, Mahler Jacques 2003: Brain Imaging of Language Plasticity in Adopted Adults: Can A Second Language Replace the First? – Cerebral Cortex 13, 155–161. JOGILĖ TERESA RAMONAITĖ. Kalbinės nuostatos ir kalbinis elgesys: kieno poveikis stipresnis? | 22 doi.org/10.35321/bkalba.2021.94.04 BENDRINĖ KALBA 94 (2021) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 Ramonaitė Jogilė Teresa 2011: Į Italiją įvaikintų vaikų kalba įtėvių žvilgsniu. – Kalbotyra 63(3), 40–58. Ramonaitė Jogilė Teresa 2013: Antrosios kalbos įsisavinimas natūralioje aplinkoje: įvaikinimo Italijoje atvejis. – Taikomoji kalbotyra 2. Prieiga internete: https://www.zurnalai.vu.lt/taikomojikalbotyra/article/view/17262/16428. Ramonienė Meilutė (sud.) 2015: Emigrantai: kalba ir tapatybė, Vilnius: Vilniaus universiteto leidykla. Ramonienė Meilutė (sud.) 2019a: Emigrantai: kalba ir tapatybė. II, Vilnius: Vilniaus universiteto leidykla. Ramonienė Meilutė 2019b: Family and the Maintenance of the Heritage Language: The Case of Lithuanian Diaspora. – Politique Linguistique familiale/Family Language Policy. Enjeux dynamiques de la transmission linguistique dans un contexte migratoire. Dynamics in Language Transmission Under a Migratory Context, sud. Sh. Haque, F. Le Lièvre, Munich: LINCOM, 135–158. Schmid Monika S. 2012: The Impact of Age and Exposure on Bilingual Development in International Adoptees and Family Migrants: A Perspective from Holocaust Survivors. – Linguistic Approaches to Bilingualism 2(2), 177–208. DOI: https://doi.org/10.1075/lab.2.2.03sch. Snedeker Jesse, Geren Joy, Shafto Carisssa L. 2007: Starting Over: International Adoption As Anatural Experiment in Language Development. – Psychological Science 18(1), 79–87. Vaisėtaitė Eglė 2020: Airijos lietuvių gimtosios kalbos žodyno dydis ir atricijos požymiai. – Taikomoji kalbotyra 14, 116–132. DOI: https://doi.org/10.15388/Taikalbot.2020.14.9. Vrobel Gretchen Miller, Emily Helder, Elisha Marr (eds.) 2020: The Routledge Handbook of Adoption, Abingdon, Oxon–New York, NY: Routledge. Gauta 2021 04 19 Priimta 2021 09 07 JOGILĖ TERESA RAMONAITĖ. Kalbinės nuostatos ir kalbinis elgesys: kieno poveikis stipresnis? | 23 doi.org/10.35321/bkalba.2021.94.04 BENDRINĖ KALBA 94 (2021) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 LANGUAGE ATTITUDE AND LANGUAGE BEHAVIOUR: THE IMPACT OF WHICH IS STRONGER? STUDY OF INTERNATIONAL ADOPTION SITUATION AND LINKS WITH EMIGRATION Summary Language attitudes that are considered to be an important factor in language maintenance as they impact language behaviour. The paper analyses language attitudes in a particular setting of international adoption and this gives an opportunity to separate the cognitive and affective components of language attitudes from the behavioural component as the adoptive parents do not know the mother-tongue of their children. The data is taken from a sociolinguistic survey to the adoptive Italian parents of Lithuanian children. The respondents are 74 families and the information provided concerns 117 children adopted from Lithuania at different ages, the great majority over the age of 5, therefore with fully developed first language skills, about half also literate in their L1. Two thirds of the children were adopted together with at least one sibling. The paper analyses the declared language attitudes, the language practices (knowledge and use of foreign languages) of the adoptive parents and the relation to efforts of maintaining some kind of link to Lithuanian. The results show that families where at least one parent knows and uses at least one foreign language are more likely to take initiative in maintaining links. However, in the situation of adoption, i. e. children with experience of abandonment trauma, this is sometimes postponed due to psychological well-being of the child. Another aspect that is considered is the maintenance of Lithuanian in groups of siblings. The data shows that only groups of three siblings of older age (about 10 years old) maintain Lithuanian speaking among themselves for longer than a couple of months after the arrival to the country of the new life. In this case when no interlocutors in the mother-tongue are available for the children within the family, the adoptive parents put other efforts to maintain at least some links. For instance, contacting local Lithuanian communities or at least talking to the children about Lithuania. The open questions of the survey reveal greatly positive attitudes of the adoptive JOGILĖ TERESA RAMONAITĖ. Kalbinės nuostatos ir kalbinis elgesys: kieno poveikis stipresnis? | 24 doi.org/10.35321/bkalba.2021.94.04 BENDRINĖ KALBA 94 (2021) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 parents towards Lithuania, they consider this country to be of great importance in their lives via adopcja. Pomimo ogólnie bardzo pozytywnych postaw rodziców adopcyjnych zarówno wobec języków w ogóle, jak i wobec języka litewskiego oraz Litwy, którą szczególnie darzą sympatią, dzieci nie utrzymują języka litewskiego. Pokazuje to w bardzo wyraźny sposób, że komponenty kognitywny i afektywny postaw wobec języka, niezależnie od tego, jak silne i pozytywne mogą być, gdy zostają oddzielone od komponentu behawioralnego, tj. od niemówienia do dzieci w danym języku, prowadzą do całkowitej utraty języka w tak krótkim okresie jak jeden rok. Opisane sytuacje przypominają niektóre sytuacje językowe występujące w przypadku emigracji, będącej w ostatnich dziesięcioleciach tematem o wielkim znaczeniu dla Litwinów, z tą dokładnie różnicą, że emigrujący litewscy rodzice mają możliwość mówienia do dzieci w swoim języku ojczystym, lecz czasami niechętnie to robią lub rezygnują z prób. SŁOWA KLUCZOWE: postawy wobec języka, utrzymanie języka litewskiego, adopcja międzynarodowa, zachowania językowe. JOGILĖ TERESA RAMONAITĖ Lietuvių kalbos institutas ul. Petro Vileišio 5, LT-10308 Wilno jogile-teresa.ra[email protected]