Kalbinės nuostatos ir kalbinis elgesys: kieno poveikis stipresnis? Tarptautinio įvaikinimo situacijos tyrimas ir sąsajos su emigracija

JOGILĖ TERESA RAMONAITĖ Instytut Języka Litewskiego POSTAWY JĘZYKOWE I ZACHOWANIA JĘZYKOWE: CZYJ WPŁYW JEST SILNIEJSZY? BADANIE SYTUACJI ADOPCJI MIĘDZYNARODOWEJ I JEJ POWIĄZANIA Z EMIGRACJĄ SŁOWA KLUCZOWE: postawy językowe, utrzymanie języka litewskiego, adopcja międzynarodowa, zachowania językowe. STRESZCZENIE Postawy językowe i zachowania językowe są ważnymi czynnikami utrzymania języka w sytuacji współistnienia dwóch języków w jednej przestrzeni, zwłaszcza gdy jeden z nich jest dominującym językiem otoczenia, a drugi – językiem mniejszości lub używanym wyłącznie w domu, na przykład w przypadku emigracji. Artykuł omawia postawy językowe w nietypowych okolicznościach adopcji międzynarodowej. Analizowane są dane z badania socjolingwistycznego, w którym ankietowano rodziny, które adoptowały dzieci z Litwy do Włoch. W badanej sytuacji postawy nie mogą wpływać na rzeczywiste zachowania językowe, co pozwala zaobserwować, jak język nie jest utrzymywany i jak szybko to następuje, mimo pozytywnych postaw językowych rodziców adopcyjnych. ABSTRAKT Postawy językowe i zachowania językowe są ważnymi czynnikami utrzymania języka w sytuacji współistnienia dwóch języków w jednej przestrzeni, zwłaszcza gdy jeden z nich jest dominującym językiem otoczenia, a drugi jest językiem mniejszości lub językiem używanym wyłącznie w domu, na przykład w przypadku emigracji. Artykuł dotyczy postaw językowych w nietypowej sytuacji adopcji międzynarodowej. Analizuje dane z badania socjolingwistycznego przeprowadzonego wśród włoskich rodzin, które adoptowały dzieci z Litwy. W badanej sytuacji postawy nie mogą wpływać na zachowania językowe, co pozwala zaobserwować, jak język nie jest utrzymywany i jak szybko przebiega ten proces, mimo pozytywnych postaw językowych rodziców adopcyjnych. BENDRINĖ KALBA 94 (2021) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 JOGILĖ TERESA RAMONAITĖ. Kalbinės nuostatos ir kalbinis elgesys: kieno poveikis stipresnis? | 2 doi.org/10.35321/bkalba.2021.94.04 WSTĘP Kwestia utrzymania języka po wyjeździe za granicę jest przedmiotem badań od dawna, zwłaszcza w ostatnich dziesięcioleciach, w kontekście globalizacji, a dla Litwinów stała się szczególnie aktualna ze względu na wyjątkowo dużą skalę emigracji po odzyskaniu przez Litwę niepodległości. Kwestie językowe związane z emigracją interesują litewskich językoznawców; prowadzi się wiele różnorodnych badań, aby ustalić postawy językowe, zachowania językowe, politykę językową rodzin litewskiej diaspory i inne zagadnienia. Dwa duże projekty badawcze poświęcone diasporze przeprowadzili naukowcy Uniwersytetu Wileńskiego w latach 2011–2013 i 2015–2017 (Ramonienė 2015, 2019a); badano aspekty przyswajania języka na emigracji oraz zagadnienia dwu-języczności (Blažienė 2016; Hilbig 2020; Vaišėtaitė 2020). Z wymienionych badań litewskiej diaspory, a także z innych źródeł (np. mediów) wynika, że osoby, które po odzyskaniu niepodległości wyjechały z Litwy, aby zamieszkać za granicą, często przynajmniej początkowo traktują język litewski jak coś oczywistego. Dla najnowszych emigrantów pozostaje on bliski i jest na ogół używany dzięki możliwościom technologicznym, które pozwalają nie tylko często porozumiewać się za pomocą połączeń audio- i wideorozmów z krewnymi lub przyjaciółmi pozostającymi na Litwie, lecz także śledzić wiadomości z Litwy, oglądać różne programy itp. A zatem dla pierwszego pokolenia emigrantów kwestia utrzymania języka najczęściej w ogóle się nie pojawia. Staje się ona aktualna w odniesieniu do nowego pokolenia, czyli dzieci, które wyjechały wraz z rodzicami jako małe albo urodziły się już na emigracji. Żyją one w warunkach, w których ilość języka otoczenia zazwyczaj wielokrotnie przewyższa ilość języka litewskiego, a zatem warunki te nie sprzyjają przyswajaniu ani utrzymaniu języka litewskiego; wpływ na to mogą mieć inne czynniki. Językoznawcy badający utrzymanie języka są zgodni, że istotne znaczenie mają postawy językowe jednostki i wspólnoty. Składają się one z kilku komponentów i wpływają na zachowania językowe, jednak dokładne ustalenie, w jaki sposób i w jakim stopniu, nie jest łatwe. W niniejszym artykule postawy mają zostać omówione w oderwaniu od zachowań, czyli w przypadkach, gdy postawy nie mogą wpływać na zachowanie, ponieważ dana osoba po prostu nie zna języka. Taka nietypowa, wręcz przypominająca eksperyment sytuacja powstaje w przypadku adopcji międzynarodowej, gdy rodziny adoptują dzieci z innego kraju i nie znają jego języka. Od blisko dwóch dekad dzieci, dla których nie udaje się znaleźć rodzin w samej Litwie, są adoptowane za granicę. BENDRINĖ KALBA 94 (2021) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 JOGILĖ TERESA RAMONAITĖ. Kalbinės nuostatos ir kalbinis elgesys: kieno poveikis stipresnis? | 3 doi.org/10.35321/bkalba.2021.94.04 Zagraniczni rodzice, którzy przyjeżdżają poznać dziecko, a następnie ze względu na emocjonalną wagę samej adopcji i motywów, a także procedurę adopcyjną spędzają pewien czas na Litwie, często stają się prawdziwymi miłośnikami Litwy i, choć nikt ich do tego nie zobowiązuje, interesują się litewskimi zwyczajami, historią Litwy i innymi kwestiami, lecz oczywiście nie uczą się języka. W niniejszym artykule analizowane są dane z ilościowego badania socjolingwistycznego przeprowadzonego wśród takich rodziców adopcyjnych; celem jest ustalenie, jaki jest związek między postawami językowymi rodziców adopcyjnych a utrzymaniem języka ojczystego przez adoptowane dzieci. Należy zwrócić uwagę, że uzyskanie danych związanych z adopcją jest szczególnie trudne, ponieważ tajemnicę adopcji chronią przepisy prawa. Dlatego również za granicą wszelkie badania związane z dziećmi adoptowanymi są możliwe jedynie poprzez zapraszanie do udziału osób, które je adoptowały i zgłaszają się dobrowolnie — najczęściej w związku z zaburzeniami językowymi dzieci — lub dorosłych osób adoptowanych, na przykład do udziału w badaniach neurolingwistycznych (por.: Glennen 2002; Geren i in. 2005; Hyltenstam i in. 2009; Gauthier, Genesee 2011; Pallier i in. 2003; ale zob. też Schmid 20121; DiGregorio 20092; Vrobel i in. 20203). Materiał empiryczny wykorzystany w niniejszym artykule stanowi część szerszego badania socjolingwistycznego, w którym uczestniczyli rodzice adoptujący dzieci rozwijające się typowo, bez specyficznych zaburzeń językowych. Ponadto ankietowani adoptowali dzieci stosunkowo niedawno, dlatego dobrze pamiętają jeszcze ich rozwój językowy. Celem artykułu jest przyjrzenie się postawom językowym w sytuacji, gdy są one oderwane od możliwych zachowań językowych, oraz przedstawienie spostrzeżeń, które byłyby istotne nie tylko dla badaczy języka, lecz także dla Litwinów mieszkających na emigracji. Cel ten zostanie osiągnięty przez krótkie omówienie postaw językowych i sytuacji adopcji międzynarodowej w ogólności, a także konkretnego badania ankietowego rodziców adopcyjnych, a następnie przez analizę pytań zamkniętych dotyczących omawianego tematu oraz omówienie poszczególnych sytuacji ujawniających się w odpowiedziach na pytania otwarte. Na zakończenie przedstawione zostaną spostrzeżenia istotne w typowych sytuacjach diaspory. 1 O atrycji języka pierwszego w szczególnych warunkach. 2 Badanie etnograficzne z perspektywy pedagogicznej. 3 Szeroko zakrojone dzieło interdyscyplinarne o sytuacji w Stanach Zjednoczonych, głównie z perspektywy nauk społecznych. BENDRINĖ KALBA 94 (2021) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 JOGILĖ TERESA RAMONAITĖ. Kalbinės nuostatos ir kalbinis elgesys: kieno poveikis stipresnis? | 4 doi.org/10.35321/bkalba.2021.94.04 1. POSTAWY JĘZYKOWE I ZACHOWANIA JĘZYKOWE W SYTUACJACH EMIGRACJI I ADOPCJI Postawy językowe, choć często się o nich mówi, nie są łatwe do zbadania. To złożone zjawisko, które badacze starają się określić zarówno metodami bezpośrednimi, jak i pośrednimi. Zdaniem badaczy postaw postawy językowe można rozpatrywać jako system komponentów poznawczych, afektywnych i behawioralnych (Garrett i in. 2003; Garrett 2010). Komponent poznawczy wiąże się z wiedzą o określonych prawdach dotyczących rzeczywistości, na przykład z przekonaniem, że znajomość języka pozwoli mi zdobyć lepszą pracę. Komponent afektywny wiąże się z uczuciami wobec obiektu postawy, na przykład z upodobaniem do słuchania piosenek w danym języku. Oba mogą wpływać na komponent behawioralny, na przykład skłaniać do podjęcia decyzji o nauce języka (por. Garrett i in. 2003: 3). Zachowanie językowe można rozumieć także jako praktykę językową, czyli używanie języków. Osoby mieszkające na emigracji zwykle szczególnie zastanawiają się nad podtrzymywaniem własnego języka, gdy rodzą im się dzieci lub gdy dzieci osiągają wiek szkolny. Pierwszy moment, narodziny dziecka, jest ważny ze względu na decyzję, w jakim języku rozmawiać z dziećmi, co ma szczególne znaczenie w rodzinach mieszanych. Drugi moment, rozpoczęcie nauki szkolnej, często wiąże się z perspektywą długoterminową: młoda rodzina mieszkająca na emigracji może zdecydować się na powrót, zanim dzieci pójdą do szkoły. W przeciwnym razie rodzina prawdopodobnie pozostanie na emigracji, dopóki dzieci nie ukończą szkoły. Oczywiście sytuacja życiowa rodzin może układać się różnie, a ponadto w ostatnich dziesięcioleciach mobilność ludzi znacznie wzrosła, jednak te dwa momenty pozostają ważne. Zauważono, że emigranci nierzadko zaczynają myśleć o znaczeniu języka ojczystego dopiero po narodzinach dzieci. Oczywiście pozytywne postawy wobec danego języka mogą korzystnie wpływać na jego naukę lub podtrzymywanie, a postawy negatywne — niekorzystnie. Niełatwo jednak ustalić, w jakim stopniu komponenty poznawczy i afektywny rzeczywiście wpływają na zachowania językowe poszczególnych osób. W niniejszym artykule rozważania ograniczają się do kwestii podtrzymywania języka. Wcześniejsze badania, w których w drodze wywiadów ankietowano osoby, które wyjechały z Litwy po odzyskaniu niepodległości, pozwalają wyrobić sobie pogląd, że poznawczy i afektywny komponent postaw wobec języka litewskiego są pozytywne, a komponent afektywny jest dość istotny, przynajmniej dla osób, które zgodziły się wziąć udział w takim BENDRINĖ KALBA 94 (2021) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 JOGILĖ TERESA RAMONAITĖ. Kalbinės nuostatos ir kalbinis elgesys: kieno poveikis stipresnis? | 5 doi.org/10.35321/bkalba.2021.94.04 badaniu. Nie oznacza to jednak, że te dwa komponenty koniecznie wpływają na zachowania językowe. Innymi słowy, niemal wszyscy Litwini mieszkający na emigracji chcieliby, aby ich dzieci znały język litewski, lecz nie wszyscy podejmują działania w tym kierunku; część nawet nie uważa, że powinna je podejmować, a innym przeszkadzają różne czynniki (Jakaitė-Bulbukienė 2015a, b; Ramonienė 2019b; Gudavičienė 2019; Hilbig 2019, 2020). W niniejszym artykule podjęto próbę spojrzenia na tę rozbieżność z innej perspektywy. W przypadku adopcji międzynarodowej rodzice adopcyjni nie mają możliwości podejmowania konkretnych działań, ponieważ nie znają języka litewskiego. Jednak, jak już wspomniano, w trakcie procesu adopcyjnego poznają Litwę i czują się z nią związani, ponieważ jest ojczyzną ich adoptowanych dzieci; nierzadko stają się wręcz wielbicielami Litwy, uczą się kilku litewskich słów lub zwrotów. Robią to zarówno z osobistego zainteresowania, jak i świadomie, aby móc opowiadać dzieciom o Litwie, gdy podrosną i zaczną zadawać pytania. A zatem powstają warunki do ukształtowania się poznawczego i afektywnego komponentu postaw, jednak trzeci komponent — rzeczywiste zachowania językowe — nie staje się przez to możliwy. Należy jednak wspomnieć, że w niektórych przypadkach możliwy jest pewien pośredni kontakt, na przykład utrzymywanie relacji z Litwinami mieszkającymi za granicą. 2. ANKIETA WŚRÓD RODZICÓW ADOPCYJNYCH I BADANIE POSTAW Adopcja jest tajemnicą chronioną przez prawo, dlatego zebranie danych badawczych nie jest łatwe. Dane z ankiety analizowane w artykule zbierano, przesyłając kwestionariusz rodzicom adopcyjnym nie bezpośrednio, lecz anonimowo, za pośrednictwem akredytowanych na Litwie organizacji reprezentujących ich w procedurach adopcyjnych. Ankietę przeprowadzono w 2010 r. Stanowi ona część szerszego badania (zob. Ramonaite 2011). Zebrano dane od 74 włoskich rodzin, które adoptowały z Litwy 117 dzieci. Odpowiedzi opracowano za pomocą programu SPSS. Tabela 1 przedstawia dane dotyczące adoptowanych dzieci według grup wiekowych4 oraz tego, czy dziecko adoptowano jako jedynaka, czy razem z rodzeństwem. 4 Czynnik wieku nie jest przedmiotem niniejszego artykułu, dlatego nie zostanie szczegółowo omówiony; przedstawione tu zbiorcze informacje o dzieciach pozwalają jednak poznać ogólne dane dotyczące wieku adoptowanych dzieci, a także zauważyć, że liczebność grup jest dość podobna. BENDRINĖ KALBA 94 (2021) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 JOGILĖ TERESA RAMONAITĖ. Kalbinės nuostatos ir kalbinis elgesys: kieno poveikis stipresnis? | 6 doi.org/10.35321/bkalba.2021.94.04 TABELA 1. Zbiorcze dane dotyczące adoptowanych dzieci: wiek i grupy dzieci Wiek Grupy dzieci Łącznie Adoptowane jako jedyne dziecko Adoptowane z bratem / siostrą Adoptowane z 2 braćmi / siostrami Do 4,5 roku 12 10 1 23 Od 5 do 6,5 roku 8 16 7 31 Od 7 do 8,5 roku 9 16 6 31 Od 9 lat 10 12 10 32 Łącznie 39 54 24 117 Z danych z tabeli 1 wynika, że dwie trzecie dzieci adoptowano razem z co najmniej jednym bratem lub siostrą, mogły więc mieć rozmówcę posługującego się ich językiem ojczystym. Widać również, że 80 proc. dzieci adoptowano w wieku powyżej pięciu lat, a w tym wieku system językowy jest już praktycznie ukształtowany. Chociaż rozwój językowy wychowanków placówek opiekuńczych, zwłaszcza tych, którzy przebywają w nich od urodzenia, często jest opóźniony, w wieku zbliżonym do szkolnego lub po jego osiągnięciu zwykle osiąga zadowalający poziom. Widać także, że około połowę dzieci adoptowano w wieku szkolnym, a zatem zdążyły już opanować podstawy pisania po litewsku. W ankiecie znalazły się zarówno pytania zamknięte z wariantami odpowiedzi, jak i pytania otwarte, na które rodzice adopcyjni mogli odpowiedzieć, dodając wyjaśnienia lub komentarze (ankietę opracowano zgodnie z ogólnymi wymogami dotyczącymi konstruowania kwestionariuszy, zob.: Brown 2001; Milroy, Gordon 2003). Aby ustalić postawy językowe i stosunek do języka litewskiego, sformułowano pytania pośrednie. Cała ankieta składała się z 19 pytań o różnej tematyce i różnej długości; rodzicom adopcyjnym przedstawiono ją w języku włoskim (o innych aspektach zob. Ramonaitė 2011, 2013). W niniejszym artykule wykorzystano odpowiedzi na trzy główne pytania dotyczące postaw, sformułowane w ankiecie następująco: Czy Pani/Pana zdaniem ważne jest, aby Pani/Pana dziecko (dzieci) znało (znały) języki obce? A bardzo ważne B ważne C niezbyt ważne D zupełnie nieważne BENDRINĖ KALBA 94 (2021) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 JOGILĖ TERESA RAMONAITĖ. Kalbinės nuostatos ir kalbinis elgesys: kieno poveikis stipresnis? | 7 doi.org/10.35321/bkalba.2021.94.04 Kodėl?.................................. Czy kiedykolwiek próbowali Państwo nawiązać kontakt z litewskimi rodzinami / osobami mieszkającymi we Włoszech albo w inny sposób utrzymywać kontakt z Litwą? A taip B ne Pastabos:............................... Jei ne, ar būtumėte norėję tai padaryti?..................................... Czy rozmawiają Państwo w swojej rodzinie o Litwie? A niekada B kartais C dažnai Pastabos:........................................ Uwzględnia się również kilka bardziej szczegółowych pytań dotyczących ocenianych przez rodziców kompetencji językowych dzieci. Jeśli adoptowano kilkoro dzieci, proszono o udzielenie osobnej odpowiedzi dotyczącej każdego z nich. Pytania te sformułowano następująco: Jeśli adoptowano razem grupę rodzeństwa, czy dzieci nadal porozumiewają się między sobą po litewsku? Jeśli nie, kiedy przestały? A taip B ne C kartais D sako kai kuriuos žodžius Pastabos:................... Czy dziecko (dzieci) nadal mówi (mówią) po litewsku / rozumie (rozumieją) litewski? (W ankiecie zadano dwa osobne pytania) ○ mówi / rozumie ○ mówi z trudem / trochę rozumie ○ mówi kilka słów ○ już nie mówi / już nie rozumie ○ nie wiadomo, ponieważ nie było ku temu okazji Ponadto pytano o znajomość i używanie przez samych rodziców języków obcych. Odpowiedzi na te pytania okazały się mieć wpływ zarówno na postawy językowe rodziców adopcyjnych, jak i na ich gotowość do podejmowania działań związanych z nauką języków przez dzieci lub zachowaniem języka litewskiego. BENDRINĖ KALBA 94 (2021) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 JOGILĖ TERESA RAMONAITĖ. Kalbinės nuostatos ir kalbinis elgesys: kieno poveikis stipresnis? | 8 doi.org/10.35321/bkalba.2021.94.04 2.1. Postawy językowe i stosunek do Litwy Badając postawy językowe, zapytano, czy dla rodziców adopcyjnych ważne jest, aby ich dziecko znało języki obce. Niemal wszyscy rodzice adopcyjni (96%) uważali, że znajomość języków obcych jest bardzo ważna lub ważna. Tylko kilka osób wskazało, że nie jest ona zbyt ważna, a nikt nie wybrał odpowiedzi „zupełnie nieważna”. Główne podawane powody były takie, że języki umożliwiają komunikowanie się z większą liczbą osób, są potrzebne w pracy, do poznawania kultury lub w podróży, a także że należy znać co najmniej dwa języki europejskie. Jednak te pozytywne postawy wobec języków niekoniecznie przekładają się na rzeczywiste zachowania w kwestii zachowania języka litewskiego, ponieważ zaledwie nieco ponad jedna trzecia rodzin rzeczywiście utrzymywała kontakt z osobami mówiącymi po litewsku. Czynniki mające na to wpływ omówione zostaną w dalszej części. Chciano ustalić, czy istnieją obiektywne czynniki wpływające na utrzymywanie kontaktów z Litwą lub Litwinami. Ponieważ rodzice adopcyjni nie są Litwinami, nie mają więc krewnych na Litwie (co mogłoby działać jako czynnik obiektywny; jest on częsty w diasporze litewskiej), podjęto próbę przeanalizowania innych dostępnych danych i dostrzeżenia możliwych korelacji. Postawy wobec wartości języków są zazwyczaj związane z własną praktyką językową. Innymi słowy, osoby, które same znają języki obce i posługują się nimi, lepiej oceniają zarówno przydatność języków, jak i naukę języków, a także widzą większy sens w ich uczeniu się. Rodzicom zazwyczaj zależy na przekazaniu takiego rozumienia dzieciom i/lub podejmują działania, by je w ten sposób wychowywać (Dörnyei i in. 2006). Dlatego podjęto próbę sprawdzenia, czy praktyka posługiwania się językami obcymi przez rodziców adopcyjnych ma związek z utrzymywaniem kontaktów z Litwinami. Łącząc komentarze do pytania o to, w jaki sposób rodzice adopcyjni próbowali utrzymywać kontakt z Litwą lub porozumiewać się z Litwinami, z odpowiedziami na pytanie, czy chcieliby utrzymywać kontakt i komunikować się, wyodrębniono następujące grupy odpowiedzi, przedstawione w tabeli 2: chcieli i utrzymywali kontakt; chcieli, ale nie utrzymywali kontaktu; chcieliby utrzymywać kontakt, ale być może zrobią to w przyszłości; nie utrzymywali kontaktu. Do ostatniej grupy zaliczono również tych rodziców adopcyjnych, którzy wskazali, że utrzymywali kontakt wyłącznie z innymi rodzinami, które adoptowały dzieci z Litwy do Włoch. BENDRINĖ KALBA 94 (2021) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 JOGILĖ TERESA RAMONAITĖ. Kalbinės nuostatos ir kalbinis elgesys: kieno poveikis stipresnis? | 9 doi.org/10.35321/bkalba.2021.94.04 TABELA 2. Znajomość i używanie przez rodziców języków obcych (tj. innych niż włoski) oraz utrzymywanie kontaktów z Litwinami Kontakty z Litwinami | Znajomość języków obcych przez rodziców | Żadne z rodziców nie zna języka obcego,% | Co najmniej jedno z rodziców zna język obcy, ale się nim nie posługuje,% | Co najmniej jedno z rodziców zna język obcy i się nim posługuje,% | Chcieli i utrzymywali kontakt | 0 | 43 | 50 | Chcieli, ale nie utrzymywali kontaktu | 8 | 16 | 0 | Być może później | 8 | 13 | 36 | W zasadzie nie | 84 | 28 | 14 Jak widać, rodzice, z których żadne nie zna żadnego języka obcego (rodzice 12 dzieci), najrzadziej skłonni są utrzymywać kontakty z Litwinami (84%). Natomiast ci, z których co najmniej jedno zna i często używa przynajmniej jednego języka obcego, są najbardziej zainteresowani utrzymywaniem kontaktu (50%). Tylko niewielka ich część (14%) nie widzi większej potrzeby utrzymywania kontaktu. Ponad jedna trzecia takich rodziców (36%) oraz niemal jedna trzecia (16 i 13%) rodziców, którzy wprawdzie znają język obcy, ale się nim nie posługują, wyraziła chęć porozumiewania się z Litwinami lub nadzieję, że zrobi to w przyszłości. Zatem istnieje związek między znajomością języków obcych przez rodziców a ich staraniami o utrzymywanie kontaktów z Litwą i/lub Litwinami. Należy tu krótko wspomnieć o kilku kwestiach związanych z adopcją. Po pierwsze, zgodnie z prawem przez cztery lata po adopcji sytuacja integracji rodziny i dziecka jest monitorowana przez różnych specjalistów, a raporty zwrotne przekazywane są do kraju pochodzenia dziecka; nie uznaje się tego jednak w niniejszym artykule za utrzymywanie kontaktów. Po drugie, adoptowane dzieci doświadczyły porzucenia przez rodziców, a nierzadko także innych traum, dlatego często wiążą całą swoją przeszłość sprzed adopcji z tymi negatywnymi doświadczeniami i z tego powodu stanowczo odmawiają utrzymywania jakichkolwiek kontaktów z krajem pochodzenia lub jego mieszkańcami. Tymczasem dobrostan psychiczny dziecka ma szczególne znaczenie dla nowych rodziców oraz specjalistów monitorujących dzieci. BENDRINĖ KALBA 94 (2021) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 JOGILĖ TERESA RAMONAITĖ. Kalbinės nuostatos ir kalbinis elgesys: kieno poveikis stipresnis? | 10 doi.org/10.35321/bkalba.2021.94.04 Dopóki więc budzi to u dziecka duży niepokój, rodzice adopcyjni, nawet jeśli bardzo chcą utrzymywać kontakt z Litwą, świadomie tego nie robią. Ilustrują to również takie komentarze5: Dzieci nie chcą jeszcze wracać do swojej ojczyzny. (Wiek dzieci w chwili adopcji: 6 i 7 lat; czas od adopcji: prawie 3 lata; wskazali, że nie utrzymują kontaktów) Dziewczynki nadal nie potrafią rozmawiać o swojej przeszłości, dlatego Litwa jest na razie tematem, o którym możemy mówić bardzo ostrożnie. Szanujemy to i damy im czas. (wiek w chwili adopcji: 6 i 8 lat; 3 lata po adopcji; wskazali, że nie utrzymują kontaktów) [Utrzymywaliśmy kontakt] Tylko zaraz po powrocie z Litwy. Niedługo potem dziecko odmówiło utrzymywania jakichkolwiek kontaktów ze swoim krajem pochodzenia. Chcielibyśmy, żeby utrzymywało kontakt, zwłaszcza z osobami, które bardzo mu pomogły, choćby po to, by odczuwało wdzięczność. Uważamy, że poczucie wdzięczności jest ważne. Mamy nadzieję, że stanie się to w przyszłości. (wiek w chwili adopcji: 10,5 roku; 1,5 roku po adopcji; wskazali, że utrzymują kontakty) Nigdy nie próbowaliśmy [utrzymywać kontaktów], choć tego pragniemy. W pierwszej fazie adaptacji ośrodek wsparcia rodzin (psychologowie i lekarze), który udzielał nam pomocy, zdecydowanie zalecał, by tego nie robić; takie zalecenie dotyczy również innych adoptowanych dzieci. Chodzi o to, by dziecko nie pomyślało, że chcemy utrzymywać niejasne kontakty z byłym domem opieki i że powinno skupić się na nowym życiu i adaptacji. (wiek w chwili adopcji: 6 lat; nieco ponad 3 lata po adopcji; wskazali, że nie utrzymują kontaktów) 2.2. Rozmówcy posługujący się językiem litewskim Jedną z ważnych przyczyn nieutrzymywania kontaktów z Litwą lub Litwinami jest więc dobro dziecka. To uzasadniona przyczyna, mająca głównie charakter psychologiczny. Inną ważną przyczyną jest brak rozmówców znających język litewski w miejscu zamieszkania. Adopcja międzynarodowa 5 Tu i dalej tłumaczenie autorki artykułu. BENDRINĖ KALBA 94 (2021) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 JOGILĖ TERESA RAMONAITĖ. Kalbinės nuostatos ir kalbinis elgesys: kieno poveikis stipresnis? | 11 doi.org/10.35321/bkalba.2021.94.04 stwarza wyjątkową okazję do obserwowania języka w sytuacji, gdy nagle całkowicie przestaje się mówić językiem ojczystym i zaczyna mówić innym językiem (Glennen 2002; Pallier i in. 2003; Snedeker i in. 2007; Hyltenstam i in. 2009). Jednak wiele dzieci zostało adoptowanych razem z braćmi lub siostrami, można więc sprawdzić, czy rozmawiają ze sobą po litewsku (zob. tabelę 3). TABELA 3. Częstotliwość porozumiewania się po litewsku między adoptowanym rodzeństwem Dzieci adoptowane razem Czy rozmawiają ze sobą po litewsku? Tak Ne Czasami Mówią kilka słów 2 braci / sióstr – 48 – 6 3 braci / sióstr 3 18 3 – Z odpowiedzi wynika, że tylko 2 rodziny, które adoptowały po troje dzieci, zauważyły, że dzieci rozmawiają po litewsku. Oto ich komentarze w odpowiedzi na to pytanie: Często rozmawiają po litewsku, kiedy się kłócą i nie chcą, żebyśmy rozumieli, co mówią. (wiek w chwili adopcji: 11, 10 i 9 lat; 5 miesięcy po adopcji) Z każdym miesiącem coraz rzadziej. (wiek w chwili adopcji: 11, 8,5 i 6 lat; 9 miesięcy po adopcji) Z komentarzy tych oraz innych rodzin, które adoptowały rodzeństwo, można wywnioskować, że tylko grupa trojga starszych dzieci nieco dłużej zachowuje język litewski. Rodziny bardzo często wskazywały, że dzieci przestały rozmawiać po litewsku po kilku tygodniach lub miesiącach. Nawet zakładając, że dzieci rozmawiały po litewsku lub częściowo po litewsku nieco dłużej, gdy rodzice tego nie słyszeli, dane pokazują, że rodzeństwo zachowuje język litewski w komunikacji między sobą nie dłużej niż przez rok. W niektórych przypadkach dzieci zaczynają posługiwać się nowym językiem między sobą niemal od razu po przyjeździe do Włoch; wskazuje na to bardzo wiele rodzin. Choć może to brzmieć dziwnie i jest zrozumiałe, że dzieci wówczas nie znają jeszcze dobrze języka włoskiego, starają się nim mówić, zapewne z tych samych powodów BENDRINĖ KALBA 94 (2021) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 JOGILĖ TERESA RAMONAITĖ. Kalbinės nuostatos ir kalbinis elgesys: kieno poveikis stipresnis? | 12 doi.org/10.35321/bkalba.2021.94.04 psychologicznych oraz z silnego pragnienia, by jak najszybciej zintegrować się i zaangażować w nowe życie. Potwierdzają to również takie komentarze rodzin: Przestały mówić po litewsku w chwili, gdy wysiadły z samolotu. Żaden z krewnych (dziadkowie, wujowie, ciotki) nigdy nie słyszał, by wypowiedziały choć jedno słowo po litewsku. (wiek w chwili adopcji: 6 i 8 lat; 3 lata po adopcji) Kiedy wróciliśmy do Włoch, niemal od razu przestali [mówić po litewsku]; wkrótce potem rozmawiali już między sobą po włosku. (wiek w chwili adopcji: 6,5 i 3,5 roku; 4 lata po adopcji) Po sześciu miesiącach [odpowiedź na pytanie, kiedy przestały]. (wiek w chwili adopcji: 9, 8 i 7 lat; prawie 2 lata po adopcji) Rozmawiali między sobą trochę po litewsku, przez około 2–3 tygodnie po przyjeździe do Włoch. (wiek w chwili adopcji: 8 i 7 lat; nieco ponad rok po adopcji) Od razu zaczęły mówić po włosku, porzucając język litewski. Niestety nie możemy prowadzić z nimi rozmowy po litewsku. (wiek w chwili adopcji: 7 i 5 lat; 3,5 roku po adopcji) W jednej z rodzin adopcyjnych jedno z rodziców jest Litwinem. Rodzina ta przekazała następujący komentarz: przestały rozmawiać między sobą po litewsku po około 6 miesiącach, ale w rodzinie zachowujemy język pochodzenia (wiek w chwili adopcji: 6 i 5 lat; prawie rok po adopcji). Z danych wynika zatem, że w rodzinach adopcyjnych język litewski nie jest zachowywany nawet wówczas, gdy w rodzinie są rodzimi użytkownicy litewskiego. Rodzeństwo w różnym wieku (także starsze), adoptowane razem i, rzecz jasna, rozmawiające ze sobą po litewsku przed adopcją, dość szybko przechodzi na dominujący język otoczenia również w komunikacji między sobą. BENDRINĖ KALBA 94 (2021) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 JOGILĖ TERESA RAMONAITĖ. Kalbinės nuostatos ir kalbinis elgesys: kieno poveikis stipresnis? | 13 doi.org/10.35321/bkalba.2021.94.04 Jak już wspomniano, rodzice adopcyjni zazwyczaj nie znają języka litewskiego, dlatego dzieci potrzebowałyby rozmówców spoza rodziny. We Włoszech istnieją litewskie wspólnoty, ale tylko w większych ośrodkach lub miejscowościach zamieszkanych przez większą liczbę Litwinów, na przykład w Mediolanie, Rzymie czy Toskanii. Rodziny mieszkające z dala od ośrodków, w innych miejscowościach, nie mają możliwości uczestniczenia w działalności tych wspólnot. Były jednak takie rodziny, które starały się je odnaleźć i przyprowadzać dzieci na organizowane przez nie spotkania. Np.: Jesteśmy członkami Wspólnoty Litwinów w Mediolanie i często uczestniczymy w litewskich mszach świętych. (wiek w chwili adopcji: 6,5 roku; prawie 5 lat po adopcji) Uczęszczając do szkoły języka litewskiego przy ambasadzie w Rzymie, poznaliśmy rodzinę litewskiego pochodzenia mieszkającą we Włoszech ze względu na pracę. Nawiązały się przyjacielskie relacje, które jeszcze bardziej się zacieśniły dzięki wielokrotnym spotkaniom podczas różnych przedstawień i koncertów dla dzieci, wspólnemu obchodzeniu świąt religijnych oraz spędzaniu czasu na świeżym powietrzu. (wiek w chwili adopcji: 8 lat; 3 lata po adopcji) Nie wszystkie wysiłki zmierzające do odnalezienia Litwinów rzeczywiście pomagają utrzymać więź z językiem; na przykład jeden z rodziców adopcyjnych wskazał, że utrzymują kontakt z rodziną mieszaną, w której jednak litewska matka rozmawia ze swoimi dziećmi po włosku. 2.3. Gdy nie ma rozmówców W rezultacie zazwyczaj powstaje sytuacja, w której rodzice adopcyjni nie mogą rozmawiać z dziećmi po litewsku, adoptowane dziecko lub grupa rodzeństwa po pewnym czasie przestaje rozmawiać ze sobą po litewsku, a rozmówcy spoza rodziny są niedostępni albo nie ma możliwości częstego kontaktowania się z nimi. Chociaż rodzinom adopcyjnym pozornie nie powinno zbytnio zależeć na kraju pochodzenia dzieci, bardzo często czują się one szczególnie związane z Litwą. Adopcja zasadniczo zmienia życie nie tylko dzieci, lecz także rodziców i całej rodziny; jest spełnieniem długo wyczekiwanego marzenia o posiadaniu dzieci, co rodzi wielki szacunek i wdzięczność wobec kraju pochodzenia dzieci. Oczywiście rodziny są zainteresowane BENDRINĖ KALBA 94 (2021) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 JOGILĖ TERESA RAMONAITĖ. Kalbinės nuostatos ir kalbinis elgesys: kieno poveikis stipresnis? | 14 doi.org/10.35321/bkalba.2021.94.04 dbają o szybkie przystosowanie dzieci do nowego otoczenia, troszczą się o to, by szybko nauczyły się włoskiego i zaaklimatyzowały się, jednak nierzadko nowi rodzice czują też obowiązek choć częściowego podtrzymywania litewskiej tożsamości dzieci. Nie mając konkretnych rozmówców, rodzice podejmują inne możliwe działania. Na przykład jedna rodzina wskazała, że proponuje młodszym dzieciom oglądanie litewskich kreskówek. W ankiecie znalazło się jeszcze jedno pośrednie pytanie związane z podtrzymywaniem litewskiej tożsamości: „Czy w rodzinie rozmawia się o Litwie?”. Jak widać na rys. 1, ponad połowa rodzin wskazała, że często rozmawia o Litwie, a bardzo znaczna część rodzin rozmawia czasami o kraju pochodzenia dzieci. O Litwie nie wspomina tylko bardzo niewielka część rodzin. RYS. 1. Odpowiedzi na pytanie „Czy w rodzinie rozmawiacie o Litwie?” W komentarzach do tego pytania rodzice bardzo często wskazywali, że w ten sposób starają się podtrzymać jakąkolwiek więź z Litwą; często wspominają czas spędzony razem na Litwie albo dzieci opowiadają o wspomnieniach z dzieciństwa. Rodzice zachęcają starsze adoptowane dzieci do opowiadania o Litwie, namawiają je, by przypominały sobie słowa lub litewskie potrawy. Rodzice, którzy adoptowali młodsze dzieci, sami starają się opowiedzieć im to, co wiedzą o litewskich zwyczajach itp. Bardzo często pojawia się pragnienie wyjazdu na Litwę. Szczególnie pozytywne nastawienie do Litwy ukazują następujące komentarze: BENDRINĖ KALBA 94 (2021) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 JOGILĖ TERESA RAMONAITĖ. Kalbinės nuostatos ir kalbinis elgesys: kieno poveikis stipresnis? | 15 doi.org/10.35321/bkalba.2021.94.04 Pozostała w naszych sercach, dała nam radość — naszego maluszka. Ludzie są mili i pełni szacunku. Obiecałem dziecku, że gdy tylko podrośnie, wrócimy do Wilna (bardzo pięknego miasta). (wiek w chwili adopcji: 2,5 roku; prawie 4 lata po adopcji) To ojczyzna naszych dzieci, a więc i nasza. (wiek w chwili adopcji: 6 i 4,5 roku; 3 lata po adopcji) Wspominamy Litwę, rozmawiając o różnych sprawach: o jedzeniu, sporcie, szkole, ludziach, o wszystkim, ale serce mojego syna jest już włoskie. (wiek w chwili adopcji: 8,5 roku; 3 lata po adopcji) Rozmawiamy, przygotowujemy tradycyjne potrawy, byliśmy już na krótkim urlopie w miejscach, w których spotkaliśmy się po raz pierwszy. (wiek w chwili adopcji: 10 lat; 1,5 roku po adopcji) Wspominamy niektóre chwile spędzone razem albo rozmawiamy, gdy usłyszymy w radiu wiadomości (o sporcie itp.), w których wspomina się o Litwie. Gdy patrzymy na mapę, najpierw odnajdujemy Litwę i Wilno. (wiek w chwili adopcji: 7 i 4 lata; 5 lat po adopcji) Rozmawiamy prawie codziennie, ponieważ nieuchronnie łączy on obecne życie z przeszłością i w ten sposób przypomina sobie zwyczaje z dzieciństwa, z czasów, gdy mieszkał w różnych rodzinach. Ma wiele przykrych wspomnień z jednej rodziny, ale także piękne chwile z rodziną innej opiekunki <...>. Mówi, że chciałby wrócić, by ich odwiedzić. (wiek w chwili adopcji: 8 lat; 3 lata po adopcji) Nasz syn ma w Litwie siostrę, którą bardzo kocha; często o niej rozmawiamy. Często wspomina litewskie zwyczaje, czasem też fantazjuje, porównuje dawne życie z życiem we Włoszech, do którego bardzo szybko się przystosował. (wiek w chwili adopcji: 7 lat; prawie 3 lata po adopcji) BENDRINĖ KALBA 94 (2021) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 JOGILĖ TERESA RAMONAITĖ. Kalbinės nuostatos ir kalbinis elgesys: kieno poveikis stipresnis? | 16 doi.org/10.35321/bkalba.2021.94.04 Z danych ankietowych wynika, że być może nie wszystkie, ale z pewnością znaczna część rodzin pozytywnie ocenia Litwę i stara się zaszczepić te postawy również w swoich dzieciach litewskiego pochodzenia. Chociaż, jak już wspomniano, w przypadku adopcji zdarzają się sytuacje, w których dzieci same nie chcą pamiętać kraju pochodzenia z powodu negatywnych doświadczeń, rodziny, przy wsparciu specjalistów, starają się pomóc im stopniowo zaakceptować swoje korzenie, ponieważ ma to znaczenie dla zdrowia psychicznego dziecka. 2.4. Co pozostaje z języka litewskiego po upływie ponad roku? Omówione dotąd postawy rodziców adopcyjnych wobec języków obcych i Litwy wskazują, że większość z nich ma bardzo pozytywne lub raczej pozytywne nastawienie. Część rodzin próbuje znaleźć dla dzieci rozmówców, dla których dany język jest językiem ojczystym, albo w inny sposób stara się, by dzieci utrzymywały kontakt z językiem i więzi z Litwą. Nie jest to łatwe. Już podczas omawiania adopcji rodzeństw okazało się, że w nowym kraju po litewsku rozmawia się najwyżej przez kilka miesięcy. W ankiecie znalazło się również pytanie o to, jak rodzice adopcyjni oceniają umiejętność mówienia po litewsku przez dzieci oraz ich zdolność rozumienia tego języka. Oczywiście rodzice, którzy nie znają języka i być może nie mieli żadnej okazji spotkać osób litewskiego pochodzenia, nie mogą tego dokładnie ocenić, dlatego uwzględniono również odpowiedź „nie wiadomo, ponieważ nie było ku temu okazji”. Można przypuszczać, że osoby, które wybrały inne odpowiedzi, miały ku temu podstawy. Należy jednak podkreślić, że są to deklarowane umiejętności językowe dzieci. Na rys. 2 i 3 poniżej nie uwzględniono danych dotyczących dzieci adoptowanych niedawno, tj. tych, od których adopcji nie upłynął jeszcze rok6. Dane przedstawiono według tych samych grup wiekowych dzieci; są to liczby bezwzględne. Jak widać na rys. 2, rodzice adopcyjni zaledwie kilkorga starszych dzieci wskazali, że ponad rok po adopcji dzieci te „mówią” po litewsku (N = 2) lub „mówią z trudem” (N = 3). Zdecydowana większość dzieci ze wszystkich grup wiekowych (N = 65) już nie mówi po litewsku. Można przypuszczać, że należy do nich zaliczyć również te dzieci, które „mówią kilka słów” (N = 17), ponieważ są to rzeczywiście zaledwie pojedyncze podstawowe słowa, na przykład chleb, mleko, herbata, których nauczyły się jeszcze w okresie adopcji 6Według wyników ankiety 18 dzieci (z 9 rodzin) zostało adoptowanych niecały rok wcześniej; 12 z nich było w wieku szkolnym. Pod względem liczebności nie jest to bardzo reprezentatywna grupa, jednak w przypadku około 5 dzieci wskazano, że mówią po litewsku, a w przypadku około 6 — że już nie mówią. BENDRINĖ KALBA 94 (2021) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 JOGILĖ TERESA RAMONAITĖ. Kalbinės nuostatos ir kalbinis elgesys: kieno poveikis stipresnis? | 17 doi.org/10.35321/bkalba.2021.94.04 których rodzice adopcyjni nauczyli się na Litwie i których nadal używają w domu. Naturalne jest, że wśród dzieci znających tych kilka słów są również starsze dzieci, które w chwili adopcji dobrze znały język litewski. RYS. 2. Odpowiedzi na pytanie „Czy dziecko mówi po litewsku?” (ponad rok po adopcji, według grup wiekowych, liczby bezwzględne) Ocenę rodziców dotyczącą stopnia, w jakim dzieci rozumieją język litewski, przedstawiono na rys. 3. Rodzice oceniają umiejętność rozumienia lepiej niż mówienia, jednak ogólny obraz jest bardzo podobny. Zdecydowana większość dzieci ze wszystkich grup wiekowych (N = 59) po upływie ponad roku od adopcji już nie rozumie języka litewskiego. Nieco więcej dzieci, w różnym wieku, według rodziców „rozumie” po litewsku (N = 10) lub „trochę rozumie” (N = 13). Większa część dzieci niż w przypadku produkcji językowej nie miała okazji, by sprawdzić ich bierną znajomość języka (N = 17). BENDRINĖ KALBA 94 (2021) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 JOGILĖ TERESA RAMONAITĖ. Kalbinės nuostatos ir kalbinis elgesys: kieno poveikis stipresnis? | 18 doi.org/10.35321/bkalba.2021.94.04 RYS. 3. Odpowiedzi na pytanie „Czy dziecko rozumie język litewski?” (ponad rok po adopcji, według grup wiekowych, liczby bezwzględne) Oczywiście dane z ankiety przedstawiają opinię rodziców adopcyjnych i deklarowane przez nich umiejętności językowe dzieci, natomiast rzeczywistych kompetencji językowych dzieci nie sprawdzano. Mimo to bardzo podobne odpowiedzi uzyskano od różnych rodzin: adoptujących różną liczbę dzieci; adoptujących dzieci w różnym wieku; udzielających odpowiedzi po upływie różnego czasu od adopcji. Jak się okazuje, zasadnicze zmiany zachodzą w ciągu pierwszych kilku miesięcy życia w innym kraju, a w największym stopniu — w ciągu roku. Po roku jest już za późno, by podjąć działania, które pomogłyby zachować język ojczysty dziecka. Doskonale pokazuje to również odpowiedź udzielona przez jedną z rodzin: Po pierwszym roku szkolnym dowiedzieliśmy się, że w szkole jest możliwość nauki języka ojczystego, a nauczycielką jest Litwinka. Zgodziliśmy się, ale niestety było już za późno, ponieważ dziecko niczego już nie pamięta. I do dziś nie pamięta <...>. Gdyby zaczęło uczyć się języka litewskiego od pierwszego roku życia we Włoszech, najprawdopodobniej nie zapomniałoby wszystkiego i dziś na pewno znałoby swój język ojczysty. Szkoda!!! (wiek w chwili adopcji: 7 lat; prawie 3 lata po adopcji) BENDRINĖ KALBA 94 (2021) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 JOGILĖ TERESA RAMONAITĖ. Kalbinės nuostatos ir kalbinis elgesys: kieno poveikis stipresnis? | 19 doi.org/10.35321/bkalba.2021.94.04 PODSUMOWANIE I DYSKUSJA Wyniki ankiety przeprowadzonej wśród rodziców, którzy adoptowali dzieci z Litwy, pokazują, że komponent poznawczy postaw językowych zasadniczo funkcjonuje — niemal wszystkie rodziny uważają znajomość języka za ważną. Działa również czynnik emocjonalny — postawy rodziców adopcyjnych wobec języka litewskiego są bardzo pozytywne. Jak pokazują komentarze zamieszczane w odpowiedzi na pytania pośrednie, komponent emocjonalny jest wręcz bardzo silny — rodziny adopcyjne są nierozerwalnie związane z Litwą, czują szacunek i wdzięczność wobec tego kraju. W przypadku adopcji międzynarodowej komponent zachowań językowych nie może funkcjonować, innymi słowy, rodzice adopcyjni nie mogą rozmawiać z adoptowanymi dziećmi w języku ich pochodzenia. Mimo to widać, że dwa pierwsze komponenty — poznawczy i emocjonalny — są tak silne, iż w niektórych przypadkach rodziny podejmują określone działania, by podtrzymać język pochodzenia dziecka: szukają wspólnot lub Litwinów w miejscu zamieszkania, zachęcają starsze dzieci do wspominania Litwy i litewskich słów, a młodszym same opowiadają o Litwie. Ogólnie bardziej skłonni są do tego rodzice znający i używający innych języków obcych. Jednak mimo dobrych chęci i wysiłków dzieci zapominają język w czasie krótszym niż rok. Nawet jeśli mają rozmówcę potrafiącego mówić po litewsku, to znaczy zostały adoptowane razem z braćmi lub siostrami, od razu albo po kilku miesiącach przestają rozmawiać ze sobą po litewsku. Nierzadko dzieci odmawiają jakichkolwiek związków z krajem pochodzenia, a tym samym także z językiem litewskim, co wynika z traum psychicznych doznanych w przeszłości. Można przypuszczać, że gdy wreszcie trafią do spokojnego środowiska rodzinnego i otrzymają potrzebną pomoc specjalistyczną, traumy uda się przynajmniej częściowo przezwyciężyć, ale trwa to wiele lat i w tym czasie umiejętności językowe zostają całkowicie utracone. Wyniki tej ankiety wykazują pewne podobieństwa do sytuacji dzieci litewskich mieszkających w diasporze. Analizowane tu dane dotyczą dzieci, które wyjeżdżając z Litwy znały język litewski (rozwój językowy kilkorga młodszych dzieci nie odpowiadał normom wiekowym); około połowa z nich nauczyła się nawet pisać po litewsku. Mowa była zatem przede wszystkim o zachowaniu nabytych umiejętności językowych, które jednak, jak się okazuje, w otoczeniu innego języka utrzymują się bardzo krótko. Badania litewskiej diaspory pokazują, że nawet w jednorodnych etnicznie rodzinach litewskich mieszkających za granicą bracia lub siostry często zaczynają używać między sobą języka otoczenia, mimo że w rodzinie mówi się po litewsku (Hilbig 2020). A zatem wyjeżdżając do życia BENDRINĖ KALBA 94 (2021) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 JOGILĖ TERESA RAMONAITĖ. Kalbinės nuostatos ir kalbinis elgesys: kieno poveikis stipresnis? | 20 doi.org/10.35321/bkalba.2021.94.04 za granicą, nawet z dziećmi w wieku szkolnym, warto zastanowić się nad warunkami i zarządzaniem językami rodzinnymi, które pomogłyby im zachować język, jeśli jest to celem. Samo przychylne nastawienie rodziców do języka litewskiego czy języków w ogóle, czyli pozytywnie działające poznawczy i emocjonalny komponent postaw, nie wystarcza. Jeśli rodzice doceniają praktyczne korzyści płynące ze znajomości języków, rozumieją znaczenie zachowania języka ojczystego dla kształtowania tożsamości dziecka, mają bardzo pozytywny stosunek do Litwy i języka litewskiego, a nawet podejmują określone działania, by podtrzymywać więzi z Litwinami, lecz nie wpływają na język dzieci swoim zachowaniem (w przypadku adopcji międzynarodowej nie znają tego języka), zachowanie języka jest niemożliwe. Kompetencje językowe nawet u dzieci w starszym wieku szkolnym, dla których język litewski jest ojczystym, niemal całkowicie zanikają w ciągu roku w otoczeniu innego języka. To właśnie komponent zachowań językowych jest niezbędny, by jednorodne etnicznie, a także mieszane rodziny mieszkające na emigracji mogły dać dziecku w darze możliwość mówienia po litewsku i bycia dwujęzycznym, a nie jednojęzycznym, mówiącym językiem innym niż ojczysty język rodziców. LITERATŪRA Blažienė Agnė 2016: Lietuvių kalbos gramatinių ypatybių įsisavinimo anglų kalbos aplinkoje sunkumai. – Bendrinė kalba 89. Prieiga internete: http://journals.lki.lt/bendrinekalba/article/view/176/193. Brown James Dean 2001: Using Surveys in Language Programs, Cambridge: Cambridge University Press. DiGregorio Daniela 2009: The Phenomenon of International Adoption with a Focus on Second Language Acquisition: A Case Study of Internationally Adopted Children and Adolescents from Russia: PhD thesis, Indiana University of Pennsylvania. Dörnyei Zoltán, Csizér Kata, Németh Nóra 2006: Motivation, Language Attitudes and Globalisation: A Hungarian Perspective, Bristol, Blue Ridge Summit: Multilingual Matters. Garrett Peter 2010: Attitudes to Language, Cambridge: Cambridge University Press. Garrett Peter, Nikolas Coupland, Angie Williams 2003: Investigating Language Attitudes, Cardiff: University of Wales Press. BENDRINĖ KALBA 94 (2021) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 JOGILĖ TERESIA RAMONAITĖ. Kalbinės nuostatos ir kalbinis elgesys: kieno poveikis stipresnis? | 21 doi.org/10.35321/bkalba.2021.94.04 Gauthier Karin, Genesee Fred 2011: Language Development in Internationally Adopted Children: AA Special Case of Early Second Language Learning. – Child Development 82(3), 887–901. Geren Joy, Snedeker Jesse, Ax Laura 2005: Starting Over: A Preliminary Study of Early Lexical and Syntactic Development in Internationally Adopted Preschoolers. – Seminars in Speech and Language 26(1), 44–53. Glennen Sharon 2002: Language Development and Delay in Internationally Adopted Infants and Toddlers. A Review – American Journal of Speech-Language Pathology 11, 333–339. Gudavičienė Eglė 2019: Oslo lietuvių kalbų mokėjimas ir kalbinis elgesys. – Emigrantai: kalba ir tapatybė II, sud. M. Ramonienė, Vilnius: Vilniaus universiteto leidykla, 149–182. Hilbig Inga 2019: Dvikalbystė Oslo lietuvių šeimose. – Emigrantai: kalba ir tapatybė II, sud. M. Ramonienė, Vilnius: Vilniaus universiteto leidykla, 183–241. Hilbig Inga 2020: Nedarnioji vaikų dvikalbystė mišriose emigrantų šeimose. – Taikomoji kalbotyra 14, 1–20. DOI: https://doi.org/10.15388/T. Hyltenstam Kenneth, Bylund Emanuel, Abrahamsson Niclas 2009: Dominant-language Replacement: The Case of International adoptees. – Bilingualism: Language and Cognition 12(2), 121–140. Jakaitė-Bulbukienė Kristina 2015a: Lietuvių kalbos išlaikymą emigrantų šeimoje lemiantys veiksniai: JAV atvejis. – Taikomoji kalbotyra 7. Prieiga internete: https://www.zurnalai.vu.lt/taikomojikalbotyra/article/view/17495. Jakaitė-Bulbukienė Kristina 2015b: Šeimos kalbų politika ir vadyba. – Emigrantai: kalba ir tapatybė, sud. M. Ramonienė, Vilnius: Vilniaus universiteto leidykla, 67–114. Milroy Lesley, Gordon Matthew 2003: Sociolinguistics: Method and Interpretation, Oxford: Blackwell Publishing. Pallier Christophe, Dehaene Stanislas, Poline Jean-Baptiste, LeBihan Denis, Argenti Anne Marie, Dupoux Emmanuel, Mahler Jacques 2003: Brain Imaging of Language Plasticity in Adopted Adults: Can A Second Language Replace the First? – Cerebral Cortex 13, 155–161. BENDRINĖ KALBA 94 (2021) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 JOGILĖ TERESA RAMONAITĖ. Kalbinės nuostatos ir kalbinis elgesys: kieno poveikis stipresnis? | 22 doi.org/10.35321/bkalba.2021.94.04 Ramonaitė Jogilė Teresa 2011: Į Italiją įvaikintų vaikų kalba įtėvių žvilgsniu. – Kalbotyra 63(3), 40–58. Ramonaitė Jogilė Teresa 2013: Antrosios kalbos įsisavinimas natūralioje aplinkoje: įvaikinimo Italijoje atvejis. – Taikomoji kalbotyra 2. Prieiga internete: https://www.zurnalai.vu.lt/taikomojikalbotyra/article/view/17262/16428. Ramonienė Meilutė (sud.) 2015: Emigrantai: kalba ir tapatybė, Vilnius: Vilniaus universiteto leidykla. Ramonienė Meilutė (sud.) 2019a: Emigrantai: kalba ir tapatybė. II, Vilnius: Vilniaus universiteto leidykla. Ramonienė Meilutė 2019b: Family and the Maintenance of the Heritage Language: The Case of Lithuanian Diaspora. – Politique Linguistique familiale/Family Language Policy. Enjeux dynamiques de la transmission linguistique dans un contexte migratoire. Dynamics in Language Transmission Under a Migratory Context, sud. Sh. Haque, F. Le Lièvre, Munich: LINCOM, 135–158. Schmid Monika S. 2012: The Impact of Age and Exposure on Bilingual Development in International Adoptees and Family Migrants: A Perspective from Holocaust Survivors. – Linguistic Approaches to Bilingualism 2(2), 177–208. DOI: https://doi.org/10.1075/lab.2.2.03sch. Snedeker Jesse, Geren Joy, Shafto Carissa L. 2007: Starting Over: International Adoption As Anatural Experiment in Language Development. – Psychological Science 18(1), 79–87. Vaisėtaitė Eglė 2020: Airijos lietuvių gimtosios kalbos žodyno dydis ir atricijos požymiai. – Taikomoji kalbotyra 14, 116–132. DOI: https://doi.org/10.15388/Taikalbot.2020.14.9. Vrobel Gretchen Miller, Emily Helder, Elisha Marr (eds.) 2020: The Routledge Handbook of Adoption, Abingdon, Oxon–New York, NY: Routledge. Gauta 2021 04 19 Priimta 2021 09 07 BENDRINĖ KALBA 94 (2021) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 JOGILĖ TERESA RAMONAITĖ. Kalbinės nuostatos ir kalbinis elgesys: kieno poveikis stipresnis? | 23 doi.org/10.35321/bkalba.2021.94.04 LANGUAGE ATTITUDE AND LANGUAGE BEHAVIOUR: THE IMPACT OF WHICH IS STRONGER? STUDY OF INTERNATIONAL ADOPTION SITUATION AND LINKS WITH EMIGRATION Summary Language attitudes that are considered to be an important factor in language maintenance as they impact language behaviour. The paper analyses language attitudes in a particular setting of international adoption and this gives an opportunity to separate the cognitive and affective components of language attitudes from the behavioural component as the adoptive parents do not know the mother-tongue of their children. The data is taken from a sociolinguistic survey to the adoptive Italian parents of Lithuanian children. The respondents are 74 families and the information provided concerns 117 children adopted from Lithuania at different ages, the great majority over the age of 5, therefore with fully developed first language skills, about half also literate in their L1. Two thirds of the children were adopted together with at least one sibling. The paper analyses the declared language attitudes, the language practices (knowledge and use of foreign languages) of the adoptive parents and the relation to efforts of maintaining some kind of link to Lithuanian. The results show that families where at least one parent knows and uses at least one foreign language are more likely to take initiative in maintaining links. However, in the situation of adoption, i. e. children with experience of abandonment trauma, this is sometimes postponed due to psychological well-being of the child. Another aspect that is considered is the maintenance of Lithuanian in groups of siblings. The data shows that only groups of three siblings of older age (about 10 years old) maintain Lithuanian speaking among themselves for longer than a couple of months after the arrival to the country of the new life. In this case when no interlocutors in the mother-tongue are available for the children within the family, the adoptive parents put other efforts to maintain at least some links. For instance, contacting local Lithuanian communities or at least talking to the children about Lithuania. The open questions of the survey reveal greatly positive attitudes of the adoptive BENDRINĖ KALBA 94 (2021) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 JOGILĖ TERESA RAMONAITĖ. Kalbinės nuostatos ir kalbinis elgesys: kieno poveikis stipresnis? | 24 doi.org/10.35321/bkalba.2021.94.04 parents towards Lithuania, they consider this country to be of great importance in their lives via adoption. Despite the general very positive language attitudes of the adoptive parents both towards languages in general and towards Lithuanian and Lithuania as they hold it particularly dear, the children do not maintain the Lithuanian language. This shows in a very evident way how the cognitive and affective components of language attitudes, no matter how strong and positive they might be, when separated from the behavioural component, i. e. not speaking the language to the children, result in complete language loss within a such short period of time as one year. The situations described have resemblance with some language situations in case of emigration, a topic of great importance for Lithuanians in the recent decades, baring exactly this difference that the emigrated Lithuanian parents do have the ability to speak their mother-tongue to the children but sometimes are reluctant to do so or give up trying. KEYWORDS: language attitudes, maintenance of Lithuanian, international adoption, language behaviour. JOGILĖ TERESA RAMONAITĖ Lietuvių kalbos institutas Petro Vile išio g. 5, LT-10308 Vilnius [email protected] BENDRINĖ KALBA 94 (2021) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204