„Aš veržiuosi į praeitį, kuri man spindi lengvumu, šventumu ir paprastumu“ (In memoriam Angelei Vilutytei-Rimševičienei, 1943–2022)

JOLITA URBANAVIČIENĖ Instytut Języka Litewskiego „Pędzę ku przeszłości, która jaśnieje dla mnie lekkością, świętością i prostotą” (In memoriam Angele Vilutyte-Rimševičiene, 1943–2022) Fotografia z albumu LAURYNASA RIMŠEVIČIUSA. 28 czerwca 2022 r. do Instytutu Języka Litewskiego dotarła smutna wiadomość – odeszła do wieczności leksykografka, jedna z autorów Słownika języka litewskiego, laureatka Nagrody Naukowej Litwy Angelė Vilutytė-Rimševičienė. Zaledwie kilka tygodni wcześniej Angelė zaprezentowała mieszkańcom rodzinnych stron, okolic Kaltanėnai, swoją najnowszą książkę Skarby języka rodzinnego; zapewne miała też więcej planów twórczych, jednak Opatrzność ułożyła to inaczej – odeszła w przeddzień swoich 79. urodzin. Angelė Vilutytė-Rimševičienė urodziła się 29 czerwca 1943 r. we wsi Kūriniai, w gminie Kaltanėnai (powiat święciański). Przyszła językoznawczyni uczęszczała do szkoły średniej w Saldutiškis, a następnie ukończyła filologię klasyczną na Uniwersytecie Wileńskim 248 BENDRINĖ KALBA | 95 Od 1966 do 2010 r. pracowała w Instytucie Języka i Literatury Litewskiej (od 1991 r. – Instytucie Języka Litewskiego), w Centrum Leksykografii. A. Vilutytė-Rimševičienė jest jedną z przedstawicielek litewskiej szkoły leksykograficznej. Należy do bardzo produktywnego czwartego pokolenia autorów Słownika języka litewskiego – wraz z Antanasem Balašaitisem, Ireną Ermanyte, Onute Kažūkauskaitė, Sofiją Kėzyte, Antanasem Lyberisem, Gertrūdą Naktiniene, Kazimierasem Pakalką, Jonasem Paulauskasem, Ritute Petrokiene, Dovile Svetikiene, Zitą Šimėnaite, Kazimierasem Ulvydasem, Adełe Valeckiene, Vytautasem Vitkauskasem i Klementiną Vosylyte. A. Rimševičienė pracowała nad słownikiem od tomu X: opracowała tomy X–XX, redagowała teksty tomów XIX–XX. Ponieważ w redakcji Słownika języka litewskiego nie było językoznawców pochodzących z okolic Święcian, wkład Angelė był bardzo ważny, ponieważ przy pracy z autentycznym materiałem gwarowym i przenoszeniu do języka ogólnego zapisanych faktów gwarowych szczególnie ceniono znajomość gwary. „W okolicach Święcian nie mamy językoznawców, więc będziesz musiała się zaangażować, zbierać materiały, przywozić je nam, interesować się także gwarą Kaltanėnai” – tak profesor Juozas Balčikonis określił zadania Angelė na początku jej drogi naukowej1. Badaczka przez całe życie wywiązywała się z nich, mówiąc: „Wzbogacałam słownik jak tylko mogłam, żeby nasz region był znany”.2 W 1996 r. za pracę nad tomami VII–XVI Słownika języka litewskiego A. Vilutytė-Rimševičienė otrzymała wraz z kolegami Nagrodę Naukową Republiki Litewskiej. Po ukazaniu się ostatniego tomu słownika A. Rimševičienė wraz z innymi autorami słownika pisała próbne teksty uzupełnień słownika, a także redagowała i adaptowała teksty elektronicznego Słownika języka litewskiego3. Inna działalność naukowa A. Rimševičienė jest ściśle związana z kartotekami Słownika języka litewskiego. Zapisała ponad 70 000 słów, z czego 40 000 jednostek pochodziło z gwar języka litewskiego. O tym obszarze swojej działalności Angelė mówiła: „Mówili mi: «Całymi worami wozisz materiały, skąd ty ich tyle bierzesz?». Ksiądz Šimėnas ciągle pytał: «Co ty robisz z tymi babciami na przykościelnym dziedzińcu? Czego chcesz od tych babć?». A ja je wypytywałam, a ponieważ niewielu było młodych ludzi, którzy chcieliby rozmawiać, chętnie ze mną rozmawiały…” 1 Jakštas Algis. Miłując swój język, miłujmy naszą ojczystą ziemię. Kraj Święciański, 25 czerwca 2022 r., s. 3. 2 Tamże, s. 3. 3 Lietuvių kalbos žodynas (I–XX, 1941–2002): elektroninis variantas, redaktorių kolegija: G. Naktinienė (vyr. redaktorė), J. Paulauskas, R. Petrokienė, V. Vitkauskas, J. Zabarskaitė; programuotojai: E. Ožeraitis, V. Zinkevičius, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 2005 (atnaujinta versija – 2018). Prieiga internete: www.lkz.lt; https://ekalba.lt/lietuviu-kalbos-zodynas/. JOLITA URBANAVIČIENĖ. „Aš veržiuosi į praeitį, kuri man spindi lengvumu, šventumu ir paprastumu“ 249 (In memoriam Angelei Vilutytei-Rimševičienei, 1943–2022) „chorowała, przychodziła”.4 A. Rimševičienė była uważana za jedną z najbardziej doświadczonych zbieraczek Lietuvių kalbos žodyno; potrafiła wyłowić z potoku mowy spontanicznej barwne zdanie ilustrujące autentyczne słowo gwarowe; jej zdań nie trzeba było skracać, a formy haseł ani objaśnienia znaczeń nie wymagały poprawek, gdyż były leksykograficznie precyzyjne. A. Rimševičienė konsultowała początkujących zbieraczy słownictwa, organizowała gromadzenie danych leksykalnych, sama uczestniczyła w ekspedycjach na litewskie wyspy językowe na Białorusi – do Pelesy i Rodūni, a także do Degučių (rejon zarasański), Žilinai (rejon orański), Adutiškis (rejon święciański) i innych miejscowości. Interesowała się kwestią autentyczności danych kartoteki Lietuvių kalbos žodyno, w swoich publikacjach oceniała wiarygodność materiałów zebranych przez zbieraczy słownictwa5. W 2001 r. A. Rimševičienė wraz z koleżankami i kolegami I. Ermanytė, O. Kažukauskaitė, G. Naktinienė, J. Paulauskas i Z. Šimėnaitė opracowała i opublikowała Frazeologijos žodyną6, w którym zebrano frazeologizmy z języka mówionego (gwar), dawnych tekstów, prasy i literatury pięknej; podano również budowę związków frazeologicznych, ich znaczenie i właściwości użycia, a także omówiono samo zjawisko frazeologii. Kolejny obszar działalności A. Rimševičienė wiązał się z leksykograficzną spuścizną Jurgisa Ambraziejusa Pabrėžy. Badała ona słownik terminów botanicznych J. A. Pabrėžy Sryje Balsenynyn. Biuluu Žemayt (1834)7, systematyczny wykaz nazw roślin Waardaa taislynee Augimiu, analizowała też uwagi Jonasa Kruopasa na temat dzieł J. A. Pabrėžy8. W czasopismach naukowych regularnie ukazywały się publikacje A. Rimševičienė poświęcone różnym innym zagadnieniom leksykografii i kultury języka. Podczas długiej drogi zawodowej leksykografki Angelė zakosztowała pracy wykładowczyni, tłumaczki i redaktorki. W latach 1975–1982 wykładała łacinę na Wileńskim Uniwersytecie Pedagogicznym, a w latach 1988–2007 pracowała na Wydziale Medycznym Uniwersytetu Wileńskiego. Ucząc przyszłych lekarzy łaciny, przetłumaczyła 4 Jakštas Algis. Mylėdami savo kalbą, mylėkime savo gimtąjį kraštą. Švenčionių kraštas, 2022 m. birželio 25 d., p. 3. 5 Vilutytė Angelė. Didžiojo Lietuvių kalbos žodyno kartotekos duomenų autentiškumo problemos. Tarmės: Tekstų ir žodynų rengimo problemos. Tarptautinio mokslinio seminaro, skirto Antanės Kučinskaitės 85-mečiui, medžiaga, 2000, Šiauliai: Šiaulių universitetas, p. 108–116. 6 Frazeologijos žodynas, rengė: Irena Ermanytė, Ona Kažukauskaitė, Gertrūda Naktinienė, Jonas Paulauskas (redagavo), Zita Šimėnaitė, Angelė Vilutytė, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 2001; elektroninis variantas – 2015. Prieiga internete: https://ekalba.lt/frazeologijos-zodynas/. 7 Vilutytė Angelė. J. A. Pabrėžos botanikos terminų žodynas Sryje Balsenynyn (1834). Lietuvių kalbotyros klausimai 35, 1995, p. 169–175. 8 Vilutytė-Rimševičienė A. Jono Kruopo pastabos apie Jurgio Ambraziejaus Pabrėžos leksikografinį palikimą. Leksikografija ir leksikologija 2, 2010, p. 35–45. 250 BENDRINĖ KALBA | 95 Podręcznik Sabiny Filipčak–Nowickiej i Zofii Grech-Żmijevskiej Lingua Latina ad usum medicinae studentium9. A. Vilutytė-Rimševičienė współpracowała z wydawnictwem „Versmė” przy przygotowywaniu monografii z serii Lietuvos valsčių: Saldutiškis (2020)10, Viešvilė (cz. I–II, 2020)11, Kaltanėnai. Labanoras. Reškutėnai (w przygotowaniu). Angelė zredagowała także słownik Joniny Lipskienė Vaizdingieji lietuvių kalbos posakiai (2008)12. Leksykografowie pracujący nad Lietuvių kalbos žodynu byli przyzwyczajeni do pracy zespołowej, jednak Angelė nie ograniczała się do niej. Jednym z najważniejszych dzieł jej życia – pomnikiem rodzinnej gwary – jest wydany w 2008 r. Kaltanėnų šnektos žodynas. Przez ponad 40 lat pracowała nad tym słownikiem, który zawiera 40 000 jednostek leksykalnych z przykładowymi zdaniami. Nie tylko zachowano w nim obrazową gwarę dawnych mieszkańców Kaltanėnai, lecz zawiera on również ważny materiał geolingwistyczny, ponieważ przez okolice Kaltanėnai przebiega granica dwóch podgwar wschodnioaukštaitskich – utnieńskiej i wileńskiej (w latach 1919–1939 przez te tereny przebiegała linia demarkacyjna między Litwą a Polską). Dane przedstawione przez A. Rimševičienė, że na początku XXI w. w wsiach Kukliai, Ožkiniai i Kaltanėnai zamiast nieakcentowanego o z języka standardowego wymawia się półdługie [ɔˑ], natomiast we wsiach Berniūnai, Terpežys, Kū­riniai i Žvirbliškė zachowuje się półdługie [aˑ]13, dostarczają ważnych informacji pomocnych w wyznaczaniu granic podgwar. Wszystkie zdania przykładowe w słowniku zapisano transkrypcją fonetyczną, dlatego są cenne zarówno dla leksykografów, jak i fonetyków, a autentyczność materiału może zainteresować również etnografów. We wstępie do słownika autorka napisała: „Za każdym razem, gdy byłam w rodzinnych stronach, przyciągało mnie zasłyszane dawne słowo, nieznana opowieść sąsiadów”14. Z ogromną miłością wspominała swoją matkę Eleonorę Dailidytė-Vilutienė – niezrównaną gawędziarkę – oraz babkę Eleonorę Dailidienė, zielarkę i słynną w całej okolicy akuszerkę. Ich słowa również znalazły się w słowniku. Paskutinę savo knygą Gimtinės kalbos lobiai (2022) Angelė rašė karantino sąlygomis, tik mintimis apsilankydama gimtuosiuose Kūriniuose. Knygoje pateikiami Kaltanėnų senosios kartos žmonių tarminiai pasakojimai, Filipczak-Nowicka Sabina, Grech-Žmijevska Zofia. Lingua Latina ad usum medicinae studentium, z języka polskiego przełożyła Angelė Rimševičienė, tekst uzupełniła i zaadaptowała Jūratė Baronienė, Wilno: Mokslo ir enciklopedijų leidybos centras, 2004; wyd. 2. popr. – 2010.9 10 Saldutiškis: monografia, redakcja Jūratė Baltrukaitienė, 38. tom serii Lietuvos valsčiai, Wilno: Versmė, 2020. 11 Viešvilė: monografia. Części III, redakcja A. Sinkevičius, 40. tom serii Lietuvos valsčiai, Wilno: Versmė, 2020. 12 Lipskienė Jonina. Vaizdingieji lietuvių kalbos posakiai, Wilno: Lietuvių kalbos institutas, 2008. 13 Vilutytė Angelė. Kaltanėnų šnektos žodynas, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 2008, p. XIV. 14 Tamże, s. IX. JOLITA URBANAVIČIENĖ. „Aš veržiuosi į praeitį, kuri man spindi lengvumu, šventumu ir paprastumu“ (In memoriam Angelei Vilutytei-Rimševičienei, 1943–2022) 251 zebrano obrazowe wyrażenia i frazeologizmy, sporządzono słowniczek zapożyczeń słowiańskich, zamieszczono też zdjęcia z prywatnego albumu. Do książki dołączono płytę CD z opowieściami matki, Eleonory Dailidytė-Vilutienė, nagranymi w 1975 roku. Angelė przyznała, że wydając książkę, chciała zachęcić mieszkańców Kaltanėnai, by kochali swój język, poznali nieco swoją gwarę, a poprzez język pokochali swoją ojczyznę15. Autorka zdążyła jeszcze zaprezentować książkę społeczności Kaltanėnai. W wydarzeniu uczestniczył również jej syn Laurynas, lekarz i poeta, który mówił, że działalność matki wpłynęła na jego twórczość: „Czytywałem fiszki ze zdaniami gwarowymi, których w domu gromadziły się tysiące. Dlatego znam też różne słowa, które rzeczywistość już wyparła”16. W słowie autorki poetycko przemawia również sama Angelė, wspomnieniami powracając do przeszłości, „która jaśnieje lekkością, świętością i prostotą”17. Czytając, widzi się Angelę przysiadłą przy rodzinnym domku nad brzegiem Kiauny, wsłuchaną w koncert ptaków. Obok jakby czuje się obecność przodków, spokojnie spoczywających na wiejskim cmentarzu. Teraz obok nich spoczęła również Angelė, człowiek niezwykle skromny, który przez całe życie pracował dla dobra rodzinnych stron i ich gwary. Spoczywaj w pokoju, droga Koleżanko, Twoje dzieła nigdy nie zostaną zapomniane. Niech ziemia Kaltanėnai będzie Ci lekką! JOLITA URBANAVIČIENĖ Instytut Języka Litewskiego Petro Vileišio g. 5, LT-10308 Vilnius [email protected] 15 Jakštas Algis. Kochając swój język, kochajmy swoją ojczystą ziemię. Švenčionių kraštas, 25 czerwca 2022 r., s. 6. 16 Binkauskienė Liana. Medycyna i poezja prowadzą drogą poszukiwania cudu. Bernardinai, 27 kwietnia 2015 r. Dostęp online: https://www.bernardinai.lt/2014-01-09-medicina-ir-poezija-veda-stebuklo-ieskojimo-keliu/. 17 Vilutytė Angelė. Gimtinės kalbos lobiai, Vilnius: Versmė, 2022, 15. 252 BENDRINĖ KALBA | 95