„Aš veržiuosi į praeitį, kuri man spindi lengvumu, šventumu ir paprastumu“ (In memoriam Angelei Vilutytei-Rimševičienei, 1943–2022)

248 JĘZYK LITERACKI | 95 JOLITA URBANAVIČIENĖ Lietuvių kalbos institutas „PĘDZĘ W PRZESZŁOŚĆ, KTÓRA LŚNI DLA MNIE LEKKOŚCIĄ, ŚWIĘTOŚCIĄ I PROSTOTĄ“ (In memoriam Angelei vilutytei-Rimševičienei, 1943–2022) 28 czerwca 2022 r. do Instytutu Języka Litewskiego dotarła smutna wiadomość – do Wieczności odeszła leksykografka, jedna z autorek Słownika języka litewskiego, laureatka Litewskiej Nagrody Naukowej Angelė Vilutytė-Rimševičienė. Dwa tygodnie wcześniej Angelė zaprezentowała mieszkańcom rodzinnego regionu Kaltanėnai swoją najnowszą książkę Skarby języka ojczystego, prawdopodobnie miała też więcej planów twórczych, jednak Opatrzność ułożyła wszystko inaczej – odeszła w wigilię swoich 79. urodzin. Angelė Vilutytė-Rimševičienė urodziła się 29 czerwca 1943 r. we wsi Kūrinių, w gminie Kaltanėnai (powiat święciański). Przyszła językoznawczyni uczyła się w szkole średniej w Saldutiškis, później ukończyła filologię klasyczną na Wileńskim Zdjęcie z albumu LAURYNASA RIMŠEVIČIUSA. 249 Jolita Urbanavičienė. „aš veržiuosi į praeitį, kuri man spindi lengvumu, šventumu ir paprastumu“ (in memoriam angelei vilutytei-rimševičienei, 1943–2022) uniwersytecie. Od 1966 do 2010 r. pracowała w Instytucie Języka i Literatury Litewskiej (od 1991 r. – Instytucie Języka Litewskiego), w Centrum Leksykografii. A. Vilutytė-Rimševičienė jest jedną z przedstawicielek litewskiej szkoły leksykograficznej. Należy do bardzo produktywnego czwartego pokolenia autorów Słownika języka litewskiego – wraz z Antanasem Balašaitisem, Ireną Ermanytė, Onute Kažukauskaitė, Sofiją Kėzytė, Antanasem Lyberisem, Gertrūdą Naktinienė, Kazisem Pakalką, Jonasem Paulauskasem, Ritutė Petrokienė, Dovilė Svetikienė, Zitą Šimėnaitė, Kazisem Ulvydasem, Adele Valeckienė, Vytautasem Vitkauskasem, Klementiną Vosylitė A. Rimševičienė pracowała nad słownikiem od tomu X: pisała tomy X–XX, redagowała teksty tomów XIX–XX. Ponieważ w redakcji Słownika języka litewskiego nie było językoznawców pochodzących z okolic Švenčionys, wkład Angelė był bardzo ważny, gdyż przy pracy z autentycznym materiałem gwarowym, transponowaniu faktów gwarowych zapisanych w języku ogólnym szczególnie ceniono znajomość gwary. „Z okolic Švenčionys nie mamy językoznawców, będziesz musiała się przyczynić, zbierać materiały, przywozić je nam, interesować się gwarą Kaltanėnai” – tak zadania Angelė na początku jej drogi naukowej określił profesor Juozas Balčikonis1. Naukowczyni przestrzegała ich przez całe życie, mówiąc: „uzupełniałam słownik jak najwięcej, aby nasz region był znany.”2 W 1996 r. za pracę nad tomami VII–XVI Słownika języka litewskiego A. Vilutytė-Rimševičienė wraz z kolegami otrzymała Nagrodę Naukową Republiki Litewskiej. Po ukazaniu się ostatniego tomu słownika A. Rimševičienė wraz z innymi autorami słownika pisała próbne teksty uzupełnień słownika, a także redagowała i adaptowała teksty elektronicznego Słownika języka litewskiego3. Inna działalność naukowa A. Rimševičienė jest ściśle związana z kartotekami Słownika języka litewskiego. Zapisała ponad 70 000 słów, z czego 40 000 jednostek – z gwar języka litewskiego. O tym obszarze swojej działalności Angelė mówiła tak: „mówiono mi: «wieziesz materiał całymi workami, skąd ty go tyle bierzesz»”. Ksiądz Šimėnas wciąż pytał: „Co ty robisz z tymi staruszkami na cmentarzu przykościelnym? Czego ty chcesz od tych staruszek?” A ja pytałam, a ponieważ niewielu jest młodych ludzi, którzy chcieliby się porozumiewać, one chętnie ze mną [współpracowały]1 Jakštas Algis. kochając swój język, kochajmy swoją rodzinną krainę. Kraina święciańska, 2022 m. birželio 25 d., p. 3. 2 tamże, s. 3. 3 Słownik języka litewskiego (I–XX, 1941–2002): wersja elektroniczna, kolegium redakcyjne: G. Naktinienė (redaktorka naczelna), J. Paulauskas, R. Petrokienė, V. Vitkauskas, J. Zabarskaitė; programiści: E. Ožeraitis, V. Zinkevičius, Wilno: Instytut Języka Litewskiego, 2005 (zaktualizowana wersja – 2018). dostęp w internecie: www.lkz.lt; https://ekalba.lt/lietuviu-kalboszodynas/. 250 JĘZYK LITERACKI | 95 „ryczał, przychodził”.4 A. Rimševičienė była uważana za jedną z najbardziej doświadczonych zbieraczek haseł do Słownika języka litewskiego: potrafiła wyodrębnić z potoku mowy żywe, obrazowe zdanie ilustrujące autentyczne słowo gwarowe, jej zdań nie trzeba było skracać, a formy haseł ani objaśnienia znaczeń podawała z leksykograficzną dokładnością. A. Rimševičienė konsultowała początkujących zbieraczy haseł, organizowała gromadzenie danych leksykalnych, sama uczestniczyła w ekspedycjach na litewskie wyspy na Białorusi – w Pelesie, Raduńu, a także w Degučiai (rej. jezioroski), Žilinai (rej. orański), Adutiškis (rej. święciański) i innych miejscach. Interesowała się kwestią autentyczności danych z kartoteki Słownika języka litewskiego, a w swoich publikacjach oceniała wiarygodność materiału zebranego przez zbieraczy haseł5. W 2001 r. A. Rimševičienė wraz z kolegami I. Ermąnytė, O. Kažukauskaitė, G. Naktinienė, J. Paulauskiem i Z. Šimėnaitė opracowała i wydała Słownik frazeologiczny6, w którym zgromadzono frazeologizmy z mowy żywej (gwar), dawnych piśmiennictwa, literatury periodycznej i pięknej, a także wskazano strukturę połączeń frazeologicznych, ich znaczenie i właściwości użycia oraz omówiono samo zjawisko frazeologii. Kolejna dziedzina działalności A. Rimševičienė wiąże się z leksykograficzną spuścizną Jurgisa Ambrazieja Pabrėžy. Badała słownik terminów botanicznych J. A. Pabrėžy Sryje Balsenyyny. Biiluu Žemayt (1834)7, systematyczny wykaz nazw roślin Waardaa taislyynee Augimiu, analizowała uwagi Jonasa Kruopasa dotyczące dzieł J. A. Pabrėžy8. W czasopismach naukowych stale ukazywały się publikacje A. Rimševičienė dotyczące różnych innych zagadnień leksykografii i kultury języka. Na długiej drodze słownikarki Angelė skosztowała chleba zarówno wykładowczyni, jak i tłumaczki oraz redaktorki. W latach 1975–1982 wykładała język łaciński na Wileńskim Uniwersytecie Pedagogicznym, a w latach 1988–2007 pracowała na Wydziale Medycznym Uniwersytetu Wileńskiego. Ucząc przyszłych medyków języka łacińskiego, przetłumaczyła 4 Jakštas Algis. Kochając swój język, kochajmy swoją ojczystą krainę. Kraina święciańska, 2022 m. birželio 25 d., p. 3. 5 Vilutytė Angelė. Problemy autentyczności danych kartoteki Wielkiego słownika języka litewskiego. Dialekty: Problemy opracowywania tekstów i słowników. Materiały międzynarodowego seminarium naukowego poświęconego 85-leciu Antanė Kučinskaitė, 2000, Szawle: Uniwersytet Szawelski, s. 108–116. 6 Słownik frazeologiczny, opracowały: Irena Ermanytė, Ona Kažukauskaitė, Gertrūda Naktinienė, Jonas Paulauskas (redakcja), Zita Šimėnaitė, Angelė Vilutytė, Wilno: Instytut Języka Litewskiego, 2001; wersja elektroniczna – 2015. Dostęp online: https://ekalba.lt/frazeologijos-zodynas/. 7 Vilutytė Angelė. Słownik terminów botanicznych J. A. Pabrėży Sryje Balsenyyny (1834). Zagadnienia językoznawstwa litewskiego 35, 1995, s. 169–175. 8 Vilutytė-Rimševičienė A. Uwagi Jonasa Kruopasa dotyczące leksykograficznego dorobku Jurgisa Ambraziejusa Pabrėży. Leksykografia i leksykologia 2, 2010, s. 35–45. 251 Jolita Urbanavičienė. „aš veržiuosi į praeitį, kuri man spindi lengvumu, šventumu ir paprastumu“ (in memoriam angelei vilutytei-rimševičienei, 1943–2022) Podręcznik Sabiny Filipčak-Novickiej i Zofii Grech-Żmijewskiej Lingua Latina ad usum medicinae studentium9. A. Vilutytė-Rimševičienė współpracowała z wydawnictwem „Versmė” przy opracowywaniu monografii z serii Lietuvos valsčiai: Saldutiškis (2020)10, Viešvilė (I–II cz., 2020)11, Kaltanėnai. Labanoras. Reškutėnai (w trakcie opracowywania). Angelė redagowała także słownik Joniny Lipskienė Vaizdingieji lietuvių kalbos posakiai (2008)12. Leks sykografowie pracujący nad Słownikiem języka litewskiego byli przyzwyczajeni do pracy zespołowej, jednak Angelė na tym nie poprzestała. jednym z najważniejszych dzieł jej życia – pomnikiem rodzimej gwary – jest wydany w 2008 r. Słownik gwary Kaltanėnai. W słowniku opracowywanym przez ponad 40 lat, którego materiał obejmuje 40 000 jednostek leksykalnych ze zdaniami ilustracyjnymi, nie tylko zachowano obrazową gwarę dawnych mieszkańców Kaltanėnai, lecz także zawarto ważny materiał geolingwistyczny, ponieważ przez okolice Kaltanėnai przebiega granica dwóch podgwar wschodnioaukštackich – utnieńskiej i wileńskiej (w latach 1919–1939 przez te tereny przebiegała linia demarkacyjna między Litwą a Polską). Dane przedstawione przez A. Rimševičienė, że na początku XXI w. we wsiach Kukliai, Ožkiniai i Kaltanėnai zamiast nieakcentowanego o języka ogólnego wymawia się półdługie [ɔ.], natomiast we wsiach Berniūnai, Terpežis, Kūriniai i Žvirbliškė zachowuje się półdługie [a.]13, dostarczają ważnych informacji do ustalenia granic podgwar. wszystkie zdania ilustracyjne słownika zapisano transkrypcją fonetyczną, dlatego są one cenne zarówno dla leksykografów, jak i fonetyków, a autentyczność materiału może zainteresować także etnografów. w przedmowie do słownika autorka pisała: „Za każdym razem w rodzinnych stronach przyciągało mnie wypowiedziane dawne słowo, niesłyszana opowieść sąsiadów.”14 Z ogromną miłością wspominała swoją matkę Eleonorę Dailidytė-Vilutienė – niezrównaną gawędziarkę, oraz swoją babkę Eleonorę Dailidienė – zielarkę i słynną w całej okolicy akuszerkę. Ich słowa również trafiły do słownika. swoją ostatnią książkę Skarby języka ojczystego (2022) Angelė pisała w warunkach kwarantanny, odwiedzając rodzinne Kūriniai jedynie myślami. W książce przedstawiono gwarowe opowieści mieszkańców Kaltanėnai należących do starszego pokolenia, 9 Filipczak-Nowicka Sabina, Grech-Żmijewska Zofia. Lingua Latina ad usum medicinae stu den tium, z języka polskiego przełożyła Angelė Rimševičienė, tekst uzupełniła i zaadaptowała Jūratė Baronienė, Wilno: Centrum Wydawnicze Nauki i Encyklopedii, 2004; 2. poprawione wyd. wydanie – 2010. 10 Saldutiškis: monografia, opracowała Jūratė Baltrukaitienė, 38. książka serii Lietuvos valsčiai, Wilno: Versmė, 2020. 11 Viešvilė: monografia. III części, opracował A. Sinkevičius, 40. książka serii Lietuvos valsčiai, Wilno: Versmė, 2020. 12 Lipskienė Jonina. Obrazowe wyrażenia języka litewskiego, Wilno: Instytut Języka Litewskiego, 2008. 13 Vilutytė Angelė. Słownik gwary kaltanėńskiej, Wilno: Instytut Języka Litewskiego, 2008, s. XIv. 14 Tamże, s. IX. 252 JĘZYK OGÓLNY | 95 zebrane obrazowe powiedzenia, frazeologizmy, opracowany słowniczek slawizmów, są też zdjęcia z osobistego albumu. Do książki dołączona jest także płyta kompaktowa z opowieściami mamy Eleonory Dailidytė-Vilutienė, zapisanymi w 1975 roku. Angelė przyznała, że wydając książkę, chciała zachęcić mieszkańców Kaltanėnów do miłości własnego języka, do pewnej znajomości swojej gwary, a poprzez język — do miłości własnego regionu15. Autorka zdążyła jeszcze zaprezentować książkę społeczności Kaltanėnów. W wydarzeniu uczestniczył także syn Laurynas, lekarz i poeta, który mówił, że działalność mamy wpłynęła na jego twórczość: „Czytywałem sobie karteczki ze zdaniami gwarowymi, których w domu gromadziły się tysiące. Dlatego też znam różne słowa, które rzeczywistość już wyparła.“16 W słowie autorki poetycko przemawia również sama Angelė, powracając we wspomnieniach do przeszłości, „która promienieje lekkością, świętością i prostotą“17. czytając, tak właśnie widzi się Angelę, przysiadłą przy swoim rodzinnym domku nad brzegiem Kiauny i słuchającą koncertu ptaków. obok jakby wyczuwa się obecność przodków, spokojnie spoczywających na wiejskim cmentarzu. wraz z nimi spoczęła teraz także Angela, człowiek niezwykłej skromności, przez całe życie pracująca na rzecz rodzinnej ziemi i jej gwary. Spoczywaj w pokoju, Droga Koleżanko, twoje dzieła nigdy nie zostaną zapomniane. niech lekką ci będzie ziemia Kaltanėnai! JoLItA uRBANAvIčIENĖ Lietuvių kalbos institutas ul. petro vileišio 5, Lt-10308 wilno [email protected] 15 Jakštas Algis. kochając swój język, kochajmy swoją ojczystą krainę. Švenčionių kraštas, 25 czerwca 2022 r., s. 6. 16 Binkauskienė Liana. medycyna i poezja prowadzą drogą poszukiwania cudu. Bernardinai, 27 kwietnia 2015 r. dostęp online: https://www.bernardinai.lt/2014-01-09-medicina-ir-poezija-veda-stebuklo-ieskojimo-keliu/. 17 vilutytė Angelė. Skarby języka ojczystego, wilno: versmė, 2022, 15.