Prijungiamasis ryšys sovietų okupacijos laikų lietuvių sintaksės darbuose

ArtūrAs Judžentis. Związek podrzędny w pracach dotyczących składni języka litewskiego z czasów okupacji sowieckiej 133 ArtūrAs Judžentis Biblioteka im. Wróblewskich Litewskiej Akademii Nauk doi.org/10.35321/bkalba.2022.95.08 Związek podrzędny w czasach okupacji sowieckiej w pracach dotyczących składni języka litewskiego słowa kluczowe: podrzędność, uzgodnienie, rząd, przyleganie, Vytautas Am b razas, Jonas balkevičius, Pranas gailiūnas, Zelma dumašiūtė, Česys grenda, bronius kalinauskas, Vitas Labutis, Vytautas sirtautas, Juozas žiugžda. Streszczenie W artykule omówiono, jak w czasach okupacji sowieckiej, mniej więcej od połowy XX wieku do końca lat 90., w pracach dotyczących składni języka litewskiego opisywano sposoby tworzenia konstrukcji podrzędnych. Rozważania rozpoczynają się od Gramatyki języka litewskiego (1945) Juozasa žiugždy, a kończą podręcznikiem dla szkół wyższych Vytautasa sirtautasa i Česysa grendy Składnia języka litewskiego (1988). analizowane są pojęcia sposobów łączenia, ich określenia oraz zastosowanie w opisie wzajemnych relacji między wyrazami, połączeń wyrazowych i charakterystyce części zdania. AbstrAkt artykuł analizuje, w jaki sposób typy relacji składniowych są opisywane w pracach dotyczących składni litewskiej w okresie okupacji sowieckiej, w latach między połową XX wieku a końcem lat osiemdziesiątych. Badanie rozpoczyna się od Gramatyki języka litewskiego (1945) Juozasa Žiugždy i kończy na podręczniku dla szkół wyższych Składnia języka litewskiego (1988) Vytautasa Sirtautasa i Česysa Grendy. Uwzględnia się koncepcję i definicję typów podrzędności oraz ich zastosowanie przy opisywaniu relacji między wyrazami, grupami wyrazów i częściami zdania. WSTĘP Niniejszy przegląd jest kontynuacją badań nad opisem relacji składniowych w językoznawstwie litewskim, rozpoczętych we wcześniejszych publikacjach autora: Relacja składniowa podmiotu i orzeczenia: zmiana pojęcia (Judžentis 2020) oraz Relacja podrzędna w pracach dotyczących składni litewskiej (pierwsza połowa XX wieku) (Judžentis 2021). 134 JĘZYK LITERACKI | 95 Po przeanalizowaniu prac dotyczących składni litewskiej z pierwszej połowy XX wieku ustalono, że mowa w nich tylko o dwóch rodzajach podrzędności – uzgodnieniu i rządzie, choć często nie są one jeszcze rozumiane jako odmiany podrzędności (lub zależności) (Judžentis 2021). Uzgodnienie jest wspominane we wszystkich pracach dotyczących składni litewskiej z tego okresu; mowa w nich o uzgodnieniu podmiotu i orzeczenia oraz uzgodnieniu przydawki z wyrazem określanym. Rząd rzadko jest rozumiany jako relacja składniowa. Najczęściej albo w ogóle nie jest wspominany, albo wspomina się o nim tylko przy omawianiu rodzajów dopełnień. Dla prac z badanego okresu charakterystyczne jest nierozróżnianie relacji składniowych od ich morfologicznego wyrażenia (uzgadnia się rodzaj, osobę i liczbę; rządzi się przypadkami). ponadto, zwłaszcza w przypadku rządu, syntaktyczna natura związku wyrazów nie jest oddzielana od jego podstawy semantycznej (przypadki są wymagane). w niniejszym artykule, wyjaśniającym, jak ukształtował się nadal dominujący system trzech rodzajów podrzędności – uzgodnienia, rządu i przylegania – omówiono ważniejsze artykuły, podręczniki szkolne i akademickie, monografie oraz gramatyki akademickie z czasów okupacji sowieckiej. Rozpoczyna się od Gramatyki języka litewskiego Juozasa Žiugždy (1945), a kończy na podręczniku Vytautasa Sirtautasa i Česysa Grendy dla szkół wyższych, zatytułowanym Składnia języka litewskiego (1988). Po okupacji Litwy przez Związek Sowiecki i wycofaniu się wielu litewskich językoznawców na Zachód językoznawstwo litewskie, podobnie jak cały naród, przeżywało trudne czasy. Pozostali naukowcy musieli przystosować się do warunków życia i myślenia pod okupacją, do założeń nowej ideologii. Wkrótce również nauka o składni litewskiej musiała dostosować się do porządku opisu i wyjaśniania zjawisk składni języka rosyjskiego. Paradoksalne jednak, że tradycje nauki o składni niepodległej Litwy w okupowanej Litwie podtrzymywał, a tym samym niejako przedłużał funkcjonowanie tej nauki w szkole, jeden z ideologów reżimu okupacyjnego, J. Žiugžda. Potrzeba było około dwóch dziesięcioleci, aby językoznawstwo litewskie przejęło od rosyjskich językoznawców definicje i klasyfikację związków składniowych. Pracę tę rozpoczął bodajże Bronius Kalinauskas, jednak do szkół średnich przystosował ją Pranas Gailiūnas, a do szkół wyższych – Jonas Balkevičius. W ten sposób w litewskim językoznawstwie w połowie lat sześćdziesiątych ugruntował się trójczłonowy podział relacji syntaktycznych. Wydaje się, że B. Kalinauskas, opierając się głównie na pracach językoznawców rosyjskich, zasłynął w litewskim językoznawstwie również jako twórca kierunku badań i opisu grup ArtūrAs Judžentis. Związek podrzędny w pracach dotyczących składni języka litewskiego z czasów okupacji sowieckiej 135 aż do końca XX w. innym kierunkiem badań i opisu składni, przejętym z czasów niepodległej Litwy, są części zdania. Następnie rozwijał ją głównie Vytautas sirtautas. Części zdania są analizowane, a w litewskim językoznawstwie do dziś toczą się wokół nich spory. wyrazowych. Później przejęli go i w największym stopniu rozwinęli Vitas Labutis oraz autorzy akademickiej gramatyki języka litewskiego. Temat ten pozostawał aktualny, dopóki relacje syntaktyczne nie były rozumiane przez autora jako zjawisko poziomu składni oparte na stosunkach semantycznych, najczęściej wyrażane za pomocą form morfologicznych. Wyróżnia się dwie odmiany podrzędności – rząd (komplementację) i określanie (modyfikację). Rządem nazywa się taką relację syntaktyczną, gdy jeden wyraz ze względu na znaczenie wymaga innego wyrazu. Taka relacja, gdy ani pod względem znaczeniowym, ani syntaktycznym żadne uzupełnienie wyrazu nie jest konieczne, jednak jest on z tym wyrazem związany syntaktycznie, nazywana jest określaniem. proponuję ściśle rozróżniać związki składniowe od ich gramatycznego wyrażania. wyróżnia się dwa rodzaje takiego wyrażania – wybór formy przypadka i uzgodnienie. W pierwszym przypadku forma wyrazu zależnego jest wybierana zgodnie ze składniowymi i semantycznymi właściwościami wyrazu nadrzędnego. W drugim przypadku forma jednego wyrazu jest wybierana zgodnie z cechami morfologicznymi innego, semantycznie związanego wyrazu. Celem przeglądu jest poszukiwanie źródeł niektórych podstawowych pojęć XX-wiecznej składni litewskiej, a także przyjrzenie się temu, jak ukształtowało się nadal dominujące pojęcie relacji składniowych. Po wyznaczeniu takiego celu same przez się wyłaniają się również zadania: opisać relacje składniowe wyróżniane w każdym dziele składniowym, porównać je z relacjami opisywanymi w pracach wcześniejszych (pod względem przejmowania) i późniejszych (pod względem możliwego wpływu), uwydatnić domniemane pochodzenie podstaw teoretycznych. Ponadto zamierza się przyjrzeć temu, jak w połowie XX w. litewskiemu językoznawstwu udawało się rozgraniczać poziomy opisu i analizy semantyki, składni oraz morfologii. Metody pracy są typowe dla prac tego rodzaju. Najpierw osobno omawiane jest każde z przeglądanych dzieł, następnie porównuje się je z dziełami wcześniejszymi i późniejszymi, dążąc do ustalenia jego miejsca w rozwoju teorii składni, wreszcie spogląda się bardziej ogólnie na dzieła badanego okresu, wyodrębniając cechy rozwoju myśli składniowej oraz tendencje zmian podstaw teoretycznych. Artykuł, oprócz wstępu, składa się z następujących rozdziałów: Kontynuacja tradycji nauki o składni niepodległej Litwy i przejęcie rosyjskiego podziału relacji składniowych, Relacje składniowe jako podstawa tworzenia grup wyrazowych oraz Relacje składniowe jako właściwość części zdania. Artykuł kończy się podsumowaniem. 136 język ogólny | 95 1. Kontynuacja tradycji nauki o składni niepodległej Litwy i przejęcie rosyjskiej klasyfikacji związków składniowych w wydaniu Gramatyki języka litewskiego Juozasa Žiugždy z 1945 roku, przeznaczonym dla szkół, związki składniowe (lub związki wyrazów) – zgoda i rząd – opisano w kilku miejscach. Co prawda, nie nazywa się ich związkami składniowymi, lecz uważa się je za sposoby wyrażania wzajemnych relacji semantycznych wyrazów. O zgodzie mowa jest w podrozdziale Zgoda głównych części zdania (Žiugžda 1945: 14–15). Powiedziano w nim, że orzeczenie proste albo łącznik orzeczenia złożonego lub imiennego pozostaje z podmiotem wyrażonym w mianowniku w zgodzie co do osoby i liczby. Ponadto imienna część orzeczenia złożonego z takim podmiotem uzgadnia się co do liczby i przypadku, jednak pod względem rodzaju mogą one nie być uzgodnione, np. Šarka – paukštis. Istotne jest, że uzgodnienie imiennej części orzeczenia z podmiotem w żaden sposób nie różni się od uzgodnienia orzeczenia prostego albo łącznika orzeczenia imiennego i złożonego z podmiotem. O rządzie napisano w podrozdziale Sposoby rządu wyrazów (Žiugžda 1945: 19–20). Zaczyna się od tego, że często słowa rządzą nie jednym przypadkiem, jednak „spośród tych rządów najważniejszy jest rząd biernika”, dlatego taki rząd nazywa się bezpośrednim. Jest on „[Z]awsze konieczny dlatego, że znaczenie tego czasownika bez biernika zawsze będzie jakby niepełne, niejasne“. Rząd innych przypadków nazywa się pobocznym. Jest on „[n]ie zawsze konieczny dlatego, że znaczenie tego czasownika i bez wspomnianych przypadków, tylko z dopełnieniem biernikowym, może być całkiem jasne, jakby pełne“. Rząd bezpośredni od pobocznego odróżnia się nie według oznaczenia przypadku, lecz według konieczności. Oto przymiotnik pilnas bezpośrednio rządzi dopełniaczem, palankus – celownikiem. Zarówno czasowniki, jak i przymiotniki mogą w ogóle nie mieć rządu bezpośredniego, „[O]ne i bez dopełnienia są dostatecznie jasne“. Rządem pośrednim nazywa się rząd przypadków przyimkowy. Zwraca się uwagę, że rządzić mogą także niektóre rzeczowniki i liczebniki; nie muszą one w tym celu pełnić funkcji orzeczenia. Potrójny podział rządu był nowością w litewskiej nauce o składni. Przejął go Bronius Kalinauskas. O jakiejś trzeciej odmianie relacji między wyrazami w tej gramatyce się nie mówi. W wydaniu Gramatyki języka litewskiego z 1954 r. J. Žiugžda rozszerzył i uporządkował na nowo rozdział o rządzie. Włączył do niego wiedzę o związkach wyrazów, o uzgodnieniu i nadał mu tytuł Relacje między wyrazami w zdaniu. Uzgodnienie i rząd (Žiugžda 1954: 16–17). Zdaniem autora za pomocą form wyrazów wyrażane są relacje semantyczne: wyrazy w zdaniu „wiąże ze sobą ich znaczenie, a znaczenia ArtūrAs Judžentis. Związek podrzędny w pracach dotyczących składni języka litewskiego z czasów okupacji sowieckiej 137 stosunki w zdaniu wyrażają się ich formami“. wyróżnia się dwa rodzaje stosunków między wyrazami: „sposoby wzajemnego odnoszenia się wyrazów są dwa: uzgadnianie wyrazów i rząd wyrazów.“ Zatem uzgadnianie i rząd są pojmowane jako sposoby wyrażania semantycznych stosunków między wyrazami. Przedstawiono definicje tych sposobów. „uzgadnianie wyrazów jest takim stosunkiem między wyrazami, w którym jeden wyraz (przymiotnik, liczebnik, zaimek, imiesłów) zawsze przyjmuje taką formę, jaką ma drugi wyraz (rzeczownik).“ Ponadto uznaje się również uzgadnianie czasowników (orzeczeń) z podmiotami wyrażonymi zaimkami (lecz nie rzeczownikami). „rząd wyrazów w zdaniu jest takim ich stosunkiem, kiedy jeden wyraz przyjmuje taką formę (przypadek), jakiej drugi wyraz wymaga ze względu na znaczenie.“ Rządzić mogą czasowniki i niektóre przymiotniki. Podobnie jak we wcześniejszych wydaniach gramatyki wyróżnia się rząd bezpośredni, poboczny i pośredni. Taki podział i opis związków syntaktycznych (dokładniej, sposobów wyrażania relacji semantycznych) zachował się także w wydaniu tej gramatyki, które ukazało się w 1960 r. (por. Žiugžda 1960: 16–18). W prasie przeznaczonej dla nauczycieli w tym samym roku opublikowano artykuł Broniusa Kalinauskasa Słowo i grupy słów w zdaniu (1954), w którym wspomina się o trzech odmianach związków wyrazowych: zgodzie, rządzie i przyleganiu. Ta ostatnia odmiana jest wymieniana w językoznawstwie litewskim bodaj po raz pierwszy – wskazuje na to także sam autor: „O przyleganiu w podręcznikach gramatyki języka litewskiego dotąd nie mówiono” (Kalinauskas 1954: 18). Na podstawie podanego obok nazwy tego związku rosyjskiego odpowiednika primykanije oraz wykorzystanej literatury można sądzić, że trójczłonowy model związków hipotaktycznych został przejęty do prac nad składnią języka litewskiego z językoznawstwa rosyjskiego. R. Vaskelaitė w rozprawie doktorskiej o modelach związków syntaktycznych w językoznawstwie litewskim jest znacznie ostrożniejsza: przypuszcza, że rosyjska nauka o składni mogła jedynie wesprzeć wyodrębnienie trzeciego typu związków wyrazowych w języku litewskim (Vaskelaitė 2009: 69). Za zgodę B. Kalinauskas uznaje „gramatyczne pozostawanie w relacji dwóch słów, kiedy słowa te są ze sobą uzgodnione pod względem osoby, liczby, przypadka lub rodzaju” (Kalinauskas 1954: 18). Rozumiana przez autora artykułu (lub jego autorytety) syntaktyczna natura zjawiska – „gramatyczne pozostawanie słów w relacji” – zostaje powiązana z określonymi znaczeniami form morfologicznych, z ich „uzgodnieniem”. Z wymienionych kategorii wynika, że jego zdaniem uzgadniany może być nie tylko przymiotnik z rzeczownikiem, lecz także czasownik z rzeczownikiem lub zaimkiem. Autor artykułu nazywa rządem taki wzajemny związek słów, w którym „od jednego słowa zależy forma drugiego słowa” (kalinauskas 1954: 18). Jak widać, w definicji również opiera się na morfologicznym wyrażeniu związku, o syntaktycznej naturze zjawiska nie ma tu jeszcze mowy. Definicji przylegania w artykule 138 bendrinė kALbA | 95 nie podano, a jedynie wymieniono jego przypadki (relacje czasownika i słów okolicznikowych, słów zdania i słów wtrąconych, wołaczy, wykrzykników, przeczenia), które, zdaniem R. Vaskelaitė, wskazywałyby, że przez przyleganie „dąży się do objęcia tych słów zdania, którym nie uznaje się związku z innymi słowami” (Vaskelaitė 2009: 69). Bardziej szczegółowo związki syntaktyczne (nazywane gramatycznymi) opisano w artykule Broniusa Kalinauskasa Związek wyrazowy jako przedmiot składni (1961). Najpierw dzieli się je na podrzędne i współrzędne. Następnie związki podrzędne dzieli się na trzy rodzaje – zgodę, rząd i przyleganie. Zgodą wyrazów nazywa się „przyłączanie rzeczowników, przymiotników, liczebników, zaimków, imiesłowów do rzeczowników, przy czym przyłączone słowo przyjmuje formy słowa, które je przyłączyło” (kalinauskas 1961: 31).ч foo jak widać, mowa jest tylko o uzgadnianiu rzeczowników i wyrazów przymiotnikowych. chociaż wymienia się związane z tym związkiem wyrazy, sam związek wiąże się z ich wykładnikiem morfologicznym (formami gramatycznymi). wyróżnia się uzgodnienie pełne (gdy przyjmowane są wszystkie formy wyrazu nadrzędnego) i uzgodnienie niepełne (gdy przyjmowane są tylko niektóre formy wyrazu nadrzędnego). rządem wyrazów nazywa się „takie przyłączanie rzeczowników do czasowników, innych rzeczowników i niektórych przysłówków, w którym wyraz przyłączony przyjmuje takie formy, jakich wymaga znaczenie wyrazu, który go przyłącza” (kali nauskas 1961: 31). w tej definicji również opiera się klasyfikację na częściach mowy wyrazów związanych relacją. charakter relacji przekazywany jest przez jej wykładnik, którego uwarunkowanie stanowi znaczenie wyrazu nadrzędnego (a nie właściwości gramatyczne). Kryterium formalne jest w definicji znacznie zbyt szerokie: rząd wyrażany jest przez przypadek wyrazu zależnego, który stanowi tylko jeden ze składników formy. podobnie jak w gramatykach J. žiugždy, wyróżnia się trojaki rząd wyrazów: bezpośredni, uboczny i przyimkowy (albo pośredni). bezpośrednim rządem jest przyłączanie przypadków takich rzeczowników, które dla wyrazu nadrzędnego „ze względu na znaczenie są bezwzględnie potrzebne, najbardziej typowe, najczęściej używane” (Kalinauskas 1961: 31–32). Bezpośrednio rządzone mogą być przypadki biernika, dopełniacza, celownika i narzędnika. Niektóre czasowniki mogą bezpośrednio rządzić dwoma przypadkami (np.: prašyti, klausti). Rząd pośredni – to przyłączanie takich przypadków rzeczowników, „które dla tych wyrazów nadrzędnych ze względu na znaczenie nie są konieczne, są tylko drugorzędne” (Kalinauskas 1961: 32). Definicja ta jest sprzeczna z przedstawionym przez autora ogólnym rozumieniem rządu: przecież rząd wyróżnia się na podstawie wymogu wynikającego ze znaczenia wyrazu głównego związku, który spełnia forma wyrazu zależnego... dalej wymienia się niemało czasowników (np.: eiti kelią, lūžti obuoliais, gulėti Artūras Judžentis. Związek podrzędny w pracach dotyczących składni języka litewskiego z czasów okupacji sowieckiej 139 godzinę) i rzeczowników (np.: dėdės pasaka, rugių sėjimas, mokslo žmogus, šilko skarelė; mergaitė šviesiomis kasomis) jako przykłady rządu pośredniego. Wreszcie rząd przyimkowy, czyli pośredni, to rząd przypadku za pośrednictwem przyimka. nie zarządzanie konstrukcjami przyimkowymi, lecz właśnie zarządzanie przypadkami za pośrednictwem przyimka. chociaż uznaje się, że przypadek wyrazu zależnego zależy od przyimka... W artykule B. Kalinauskasa przedstawiono interesujący rozdział o relacjach między rządem przyimkowym i bezprzyimkowym, w którym pokazano, że niektóre wyrazy mogą być rządzone na oba sposoby, np.: mirti badu i mirti iš bado. przyleganiem wyrazów nazywa się „sposób łączenia wyrazów oparty wyłącznie na relacjach znaczeniowych, niezwiązany ze zmianą form” (Kalinauskas 1961: 34). Definicja ta budzi wątpliwości co do syntaktycznego charakteru tej odmiany relacji. wyróżnia się przyleganie pełne i częściowe. Za przyleganie pełne uważa się takie przypadki, gdy wyrazy nieodmienne lub odmieniające się objaśniają tylko jeden wyraz zdania. przyleganiem częściowym nazywa się takie „wzajemne relacje wyrazów, w których ten sam wyraz jest przez jeden wyraz rządzony lub jest z nim uzgodniony, a do drugiego wyrazu przylega” (Kalinauskas 1961: 34). Podaje się następujące przykłady: Katrė, wstawszy, rozejrzała się; Bocian przyleciał wesoły; Przy otworze po tej stronie progu stoi matka. widać, że to, co b. kalinauskas nazywa częściowym przyleganiem, później w litewskiej nauce o języku uważano po prostu za przyłączanie (jeden z podwójnych lub dwojakich syntaktycznych związków orzeczeniowego określenia) albo za relacje semantycznego doprecyzowania (okolicznika doprecyzowującego), a z pojęcia częściowego przylegania zrezygnowano. dalej w artykule omawia się łączenie wyrazów – związek, którym są połączone „równorzędne człony połączenia” (kalinauskas 1961: 35). widzimy, że nawet w api brėžime użyto kalki z języka rosyjskiego. W opublikowanym kilka lat później artykule Broniusa Kalinauskasa Wyrazy i połączenia wyrazowe w zdaniu (1963) również wyróżnia się trzy sposoby przyłączania: uzgodnienie, rząd i przyleganie (kalinauskas 1963: 5). Dzieląc je i definiując, autor powtarza definicje ze swojego wcześniejszego artykułu i zasadniczo opiera się na przygotowanej przez evdokiją galkinąFedoruk gramatyce języka rosyjskiego (Sovremennyj russkij jazyk. Sintaksis, moskva, 1957, § 3). uzgodnieniem, podobnie jak w poprzednim artykule, nazywa się tylko właściwe pewnym częściom mowy przyłączanie do rzeczowników, gdy „przyłączony wyraz przyjmuje formę wyrazu, który go przyłączył”, i wyróżnia się pełne oraz niepełne uzgodnienie wyrazów (kalinauskas 1963: 5). nie wspomina się o uzgadnianiu czasownika z rzeczownikiem pełniącym funkcję podmiotu. Definicja rządu również pokrywa się z definicją podaną we wcześniejszym artykule (kalinauskas 1963: 6). Według b. 140 język ogólny | 95 rzeczowników i niektóre przysłówki. wyróżnia się rząd bezpośredni i pośredni (tj. przyimkowy). jak widać, nie ma już budzącego wątpliwości rządu pobocznego, wyróżnionego we wcześniejszym artykule. Definiując przyłączenie, również podąża się za wcześniejszym artykułem i przyłączeniem nazywa się „oparte wyłącznie na związkach znaczeniowych, niezwiązane ze zmianą formy, łączenie wyrazów”. Przyłączane mogą być nie tylko wyrazy nieodmienne, lecz także odmienne, jednak „nie zmieniają one swojej formy”, tj. ich forma nie zależy od przyłączenia. wyróżnia się także dwa sposoby przyłączenia: przyłączenie pełne i częściowe (Kalinauskas 1963: 9). kalinauskasa rządzić mogą nie tylko czasowniki, lecz także w opublikowanym w tym samym roku artykule Zelmy dumašiūtė Dėl sakinio dalių ir jų tarpusavio santykių (1963), charakteryzując części zdania, uwzględnia się również ich związki składniowe. Dzieląc je, autorka opierała się na pracach czeskich naukowców (np. P. mrazeka). wyróżnia się trzy główne typy „relacji między znaczeniowymi częściami zdania”: predykację, determinację i koordynację (dumašiūtė 1963: 237–248). Autorka wiąże koordynację ze stosunkami współrzędnymi, a predykację i determinację – ze stosunkami podrzędnymi. Predykację definiuje się jako „stosunki predykatu (orzeczenia) z podmiotem” (dumašiūtė 1963: 242), natomiast determinacja obejmuje „stosunki dopełnieniowe (dopełnienia), atrybutywne (przydawki) i okolicznikowe” (dumašiūtė 1963: 242–243). W przypadkach determinacji jedna część zdania „logicznie rozwija którąś inną część zdania (jedno słowo – inne słowo) i w ten sposób tworzy pewne połączenia wyrazowe” (dumašiūtė 1963: 243). widać, że stosunki znaczeniowe nie są wyraźnie odróżniane od syntaktycznych, zostają one zlane w jedno (por. definicję determinacji). Z. Dumašiūtė dzieli związki syntaktyczne według ich wykładników morfologicznych. Jedne, jak mówi, syntaktyczne stosunki między wyrazami (rządzenie i uzgodnienie) są wyrażane przez formę morfologiczną wyrazów zależnych, której wymaga wyraz główny. inne (przyleganie) – nie są wyrażane. przyleganie opiera się wyłącznie na semantycznym stosunku wyrazów (wyraz zależny jest związany z głównym tylko znaczeniem), a jego forma morfologiczna nie wyraża związku syntaktycznego, „pozostaje całkowicie wolna” (Dumašiūtė 1963: 243). A zatem wykładnik w postaci morfologicznej wyrazu zależnego jest główną podstawą tego podziału związków syntaktycznych. Autorka wyciąga wniosek: „<...> uwarunkowanie form morfologicznych jakichkolwiek wyrazów wskazuje tylko na pewne stosunki syntaktyczne [rządzenie i uzgodnienie – A. J.] i dlatego nie może być uznane za kryterium wszystkich stosunków syntaktycznych” (Dumašiūtė 1963: 243). A zatem autorka uznaje za syntaktyczne także takie związki wyrazów, które nie są wyrażane za pomocą środków morfologicznych, lecz opierają się wyłącznie na znaczeniowych stosunkach między wyrazami. w wydanej w tym samym czasie, przeznaczonej dla szkół wyższych, książce Jona Balkevičiusa „Dabartinės lietuvių kalbos sintaksė” (1963) trzy połączenia wyrazowe Artūras Judžentis. Połączenie składniowe w pracach dotyczących składni litewskiej z czasów okupacji sowieckiej 141 sposoby łączenia są klasyfikowane podobnie jak w pracach B. Kalinauska. jako niezwiązane z morfologiczną formą wyrazu zależnego definiowane jest przyleganie, nawet termin jest taki sam: „przyleganie wyrazów jest jedynie opartym na związkach logicznych, niezwiązanym ze zmianą form sposobem łączenia wyrazów” (Balkevičius 1963: 35). Przylegać mogą nie tylko wyrazy nieodmienne, lecz także odmienne. Podobnie jak u B. Kalinauska, wyróżnia się przyleganie pełne i częściowe (Balkevičius 1963: 36). Zgoda i rządzenie wiążą się ze zmianą formy wyrazu zależnego. Właśnie na podstawie charakteru tego związku odróżnia się zgodę od rządzenia. Zgodą wyrazów nazywa się „takie dołączanie wyrazów odmiennych przez przypadki <...> do rzeczowników, w którym wyraz dołączony przyjmuje formy wyrazu, który go dołączył” (Balkevičius 1963: 28). widać, że J. Balkevičius za zgodę uważa jedynie związek rzeczowników z wyrazami przymiotnikowymi. Podobnie jak w pracach B. Kalinauska, rozróżnia się zgodę pełną i niepełną (Balkevičius 1963: 28). Sterowanie wyrazami definiuje się jako „takie przyłączanie rzeczowników i innych odmiennych wyrazów do czasowników, wyrazów imiennych i przysłówków, w którym przyłączony wyraz przybiera taką formę (przypadek), jakiej ze względu na znaczenie wymaga wyraz go przyłączający” (Balkevičius 1963: 29). Jest to tylko nieco doprecyzowana definicja B. Kalinauska. Wymóg znaczeniowy zostaje nierozerwalnie powiązany ze sterowaniem formą (przypadkiem). Podobnie jak w pracach J. Žiugždy i B. Kalinauska, rozróżnia się trzy odmiany sterowania – bezpośrednie, poboczne i przyimkowe (Balkevičius 1963: 29). Sterowanie poboczne to „przyłączanie takich przypadków wyrazu imiennego, które ze względu na znaczenie nie są dla wyrazu nadrzędnego konieczne” (Balkevičius 1963: 29). Takie sterowanie jest właściwe nie tylko czasownikom (np.: Pracowałem tam dłuższy czas; Uczniowie wyjechali na wakacje), lecz także rzeczownikom, które za pomocą sterowania pobocznego przyłączają przydawkę wyrażoną dopełniaczem lub narzędnikiem (np.: Zatrzeszczały gałązki suchych świerków; Zgromadzili się mężczyźni w świątecznych ubraniach). Pojęcie sterowania pobocznego przejęto z wcześniejszych prac B. Kalinauska. widać, że podstawą tego podziału jest kryterium złożone. Przede wszystkim rząd opiera się na wymaganiu semantycznym (wyraz uzgadniany nie jest wymagany przez wyraz nadrzędny). forma morfologiczna wyrazu rządzonego jest określana przez wyraz nadrzędny, podobnie jak w przypadku uzgodnienia, z tą różnicą, że nie jest ona utożsamiana (przynajmniej częściowo) z formą wyrazu nadrzędnego, jak w przypadku uzgodnienia, lecz jest uzyskiwana (dobierana). i po trzecie – wymienia się części mowy wyrazów mogących rządzić (wyróżniane według znaczenia i formy). Nowości w nauce o składni języka litewskiego wreszcie, po upływie dziesięciu lat od ich opublikowania w artykule B. Kalinauskasa, zostały przeniesione także do przeznaczonej dla szkół średnich Gramatyki języka litewskiego Juozasa Žiugždy. Została ona zaktualizowana przy pomocy współautora Pranasa Gailiūnasa. dostępne mi 148 bendrinė kALbA | 95 wzajemny związek głównych części zdania”, wysnuwa się wniosek, że „[P]odmiotu nieprecyzyjnie jest uważać jedynie za zależny (lub «niezależny») aktant orzeczenia” (Sirtautas, Grenda 1988: 85–86). 3. ZWIĄZKI SKŁADNIOWE JAKO PODSTAWA STRUKTURALNA ZESTAWIEŃ WYRAZOWYCH Zainteresowanie tematyką zestawień wyrazowych przyszło do językoznawstwa litewskiego w warunkach okupacji głównie za pośrednictwem językoznawstwa rosyjskiego. Właśnie z rosyjskich prac gramatycznych, poprzez omówione już w niniejszym artykule publikacje B. Kalinowskiego (1954, 1961 i 1963), wiele pojęć, terminów i klasyfikacji zostało przeniesionych do językoznawstwa litewskiego. Związki składniowe omówiono w nich jako strukturalną podstawę zestawień wyrazowych. Zestawienia wyrazowe krótko scharakteryzował również i podzielił na jednoczłonowe oraz złożone J. Balkevičius w pracy Składnia współczesnego języka litewskiego (1963). W opracowanym przez Broniusa Kalinauskasa podręczniku Składnia zestawień wyrazowych języka litewskiego (1972) doprecyzowano klasyfikację związków składniowych. Do opisu związków składniowych opublikowanego we wcześniejszych pracach autor dodał dalszy podział rządu „według semantyki, tj. według związków semantycznych wyrazu rządzonego z wyrazem nim rządzącym” (Kalinauskas 1972: 3). Na podstawie tego kryterium rząd dzieli się na „mocny, gdy przypadki niektórych rzeczowników, same lub z przyimkami, są dla wyrazów rządzących pod względem znaczenia konieczne, najbardziej zwyczajne, najczęściej używane, gdy po wypowiedzeniu wyrazu rządzącego najpierw pojawia się skojarzenie z tym przypadkiem lub konstrukcją przyimkową” (Kalinauskas 1972: 3), oraz „słaby, gdy po wypowiedzeniu wyrazu rządzącego w naszej świadomości niekoniecznie pojawiają się skojarzenia z którymś przypadkiem lub którąś konstrukcją przyimkową, tj. gdy te przypadki lub te konstrukcje przyimkowe nie są pod względem znaczenia konieczne dla tych wyrazów rządzących, lecz są tylko drugorzędne” (Kalinauskas 1972: 4). Podział na rząd mocny i słaby opiera się na relacjach semantycznych wyrazów oraz ich psychologicznym postrzeganiu. Słabe rządzenie z punktu widzenia relacji semantycznych nie jest już rządzeniem, ponieważ wyraz zależny nie jest wymagany. Do wyodrębnienia tej odmiany rządzenia najprawdopodobniej skłoniła zewnętrznie podobna forma, por.: jaučiu vasarą i gražu vasarą (biernik w pierwszym przypadku jest przypadkiem gramatycznym, a w drugim – semantycznym). Najwyraźniej świadomy, że wprowadził nowość, autor dodaje uwagę: „niektórzy językoznawcy nasze tak zwane słabe rządzenie uważają za przyłączenie przypadków lub konstrukcji przyimkowych, ponieważ wyrazy rządzone ArtūrAs Judžentis. Relacja przyłączająca w pracach dotyczących składni języka litewskiego z czasów okupacji sowieckiej 149 nie odpowiada już na pytania dotyczące przypadku, lecz na pytania właściwe dla okolicznika lub przydawki” (kalinauskas 1972: 4). Pokazuje to, że semantyczne (syntaktyczne) i formalne kryteria podziału są nie do pogodzenia. Ponieważ wybrano podział według semantyki, „relacje semantyczne wyrazu rządzonego z rządzącym nim wyrazem” we wszystkich przypadkach są podobne (wyraz zależny jest rządzony), a podział na tej podstawie jest niemożliwy. Wynikałoby z tego, że rację mają ci „niektórzy językoznawcy”, którzy przypadki „słabego rządzenia” uważali za przyłączenie. Pojęcie i podział przylegania w podręczniku prawie nie różnią się od przedstawionych we wcześniej opublikowanym artykule (Kalinauskas 1972: 4). A zatem w pracach pioniera trójczłonowego podziału związków syntaktycznych znajdujemy również większość ich bardziej szczegółowych rozróżnień (rządzenie mocne i słabe, rządzenie bezpośrednie i pośrednie, zgoda pełna i niepełna, przyleganie pełne i częściowe), najprawdopodobniej przejętych z językoznawstwa rosyjskiego, które w późniejszych radzieckich pracach syntaktycznych wywoływały niemało sporów. Dzieląc związki syntaktyczne, B. Kalinauskas opiera się na kilku kryteriach: znaczeniu, wykładnikach morfologicznych, przynależności do części mowy. Pojawia się nieprzezwyciężalny problem rozgraniczenia słabego rządzenia (a w istocie rządzenia w ogóle) i przylegania, związany z opieraniem się na poziomie znaczeniowym. W rozdziale Sposoby wyrażania związków wyrazowych pomocy dydaktycznej Vito Labutisa Problemy połączeń wyrazowych (1976) wyróżnione są już cztery rodzaje związków wyrazowych: zgoda, rządzenie, łączenie i koordynacja form. Jak widać, V. Labutis uważa zgodę i koordynację form za różne rodzaje związków syntaktycznych. Przede wszystkim różnią się one samodzielnością kategorii przypisywanych łączonym wyrazom (chodzi o to, że kategorie wyrazów przymiotnikowych, które podlegają uzgodnieniu, są niesamodzielne, natomiast odpowiednie kategorie czasowników są samodzielne): „uzgodnienie wyrazów – to dostosowanie form wyrazów mających niesamodzielne kategorie do form innych wyrazów” (Labutis 1976: 29), natomiast „[k]oordynacja form wyrazów – to możliwe (ale niekonieczne) wzajemne dostosowanie form wyrazów mających samodzielne kategorie” (Labutis 1976: 31). Ponadto z definicji wynika, że zgoda jest jednostronnym związkiem zależnościowym, natomiast koordynacja form – obustronnym. w nawiasach wskazano, że koordynacja form jest możliwą, ale niekonieczną relacją syntaktyczną. uwagi te nie dotyczą uzgodnienia, lecz jedynie stwierdzają, że „[u]zgodnienie nie jest całkowitym upodobnieniem form, lecz tylko doborem według form słowa rzeczownikowego” (Labutis 1976: 29). Dobrze uchwycony przez V. Labutisa warunkowy charakter uzgodnienia, choć tylko z punktu widzenia roli pełnionej w zdaniu: „uzgodnienie pokazuje, z którym słowem związane jest słowo przymiotnikowe, ale nic nie mówi o treści tego 150 język ogólny | 95 to słowo może być przydawką, imienną częścią orzeczenia, a nawet okolicznikiem” (Labutis 1976: 29). koordynację form wyrazów dzieli się na dwa rodzaje: koordynację nie tylko form wyrazów pełniących funkcję podmiotu i orzeczenia, lecz także form rzeczowników połączonych relacją apozycyjną (Labutis 1976: 31). Definicja rządu niewiele różni się od definicji podanych przez innych autorów: „rząd wyrazów to dobór przypadka rzeczownikowego wyrazu dla określonej funkcji syntaktycznej i semantycznej zgodnie ze znaczeniem innego wyrazu lub jakimś innym elementem semantycznym” (Labutis 1976: 33). tylko syntaktyczna i semantyczna relacja wyrazów jest wyraźnie odróżniana od jej wyrażania za pomocą formy przypadka. Niewiele różni się również definicja przylegania: „przyleganie wyrazów to sposób wyrażania relacji między wyrazami, w którym relację wskazują jedynie znaczenia łączonych wyrazów, bez pomocy jakiejkolwiek formy” (Labutis 1976: 37). związku: uzgadnia w wydanym w tych samych latach trzecim tomie Gramatyki języka litewskiego, poświęconym składni (1976), zredagowanym przez Kazysa Ulvydasa, Vytautasa Ambrazasa i Adelę Valeckienė, związki syntaktyczne również omawiane są w rozdziale o połączeniach wyrazowych, jako ich zasadnicza cecha składowa. ich drobniejsze rodzaje omawiane są przy analizie podrzędnych połączeń wyrazowych. Wstępną część rozdziału o połączeniach wyrazowych, Związki syntaktyczne połączeń wyrazowych, napisała A. Valeckienė. wyróżnia się (jak napisano, najczęściej) trzy odmiany związków syntaktycznych podrzędnych połączeń wyrazowych: uzgodnienie, rząd i przyleganie. Ich rozróżnienie „w istocie zależy od leksykalnych i gramatycznych właściwości głównego [członu połączenia wyrazowego]” (Lkg 1976: 11).τονμαjest uzgodnienie definiuje się na podstawie gramatycznej zgodności postaci słowa zależnego z głównym: „uzgodnieniem nazywa się dostosowanie formy członu zależnego do formy członu głównego. W drodze uzgodnienia łączy się takie wyrazy, które mają te same kategorie gramatyczne: rodzaj, liczbę i przypadek” (Lkg 1976: 11). Mowa jest także o uzgodnieniu dwóch rzeczowników: „W drodze uzgodnienia tworzą się połączenia z dwóch rzeczowników, np.: pisarka Žemaitė, syn Petras. Uzgadniają się pod względem przypadka, liczby, a często także rodzaju.” Mimo to uznaje się swoistość uzgodnienia rzeczowników: „jednak uzgodnienie dwóch rzeczowników jest nieco inne niż uzgodnienie przymiotnika z rzeczownikiem. Dwa uzgodnione rzeczowniki tylko pod względem znaczenia jeden jest podporządkowany drugiemu, natomiast syntaktycznie, można powiedzieć, nie zależy od niego, lecz kore luje z nim: mogą występować w tej samej pozycji i niezależnie od siebie, por.: Syn Petras przyszedł i Syn przyszedł, Petras przyszedł. Dlatego związek dwóch uzgodnionych rzeczowników bywa niekiedy nazywany korelacją i jest bliższy współrzędności niż podrzędności” (Lkg 1976: 11). Tutaj wątpliwości budzi znaczeniowe podporządkowanie rzeczowników, tym bardziej że także ich referencja (oznaczana rzecz) jest ta ArtūrAs Judžentis. Relacja podrzędna w pracach dotyczących składni języka litewskiego z czasów okupacji sowieckiej 151 sama. na poziomie znaczeniowym ta sama rzecz jest nazywana przez różne rzeczowniki pod różnymi względami (wskazanie relacji pokrewieństwa i przypisana jej nazwa własna). można przypuszczać, że zbiór referentów określanych za pomocą relacji pokrewieństwa (synów) względem mówiącego jest mniejszy niż zbiór referentów nazwanych odpowiednim imieniem własnym (choć częściej zapewne bywa odwrotnie). Niemniej jednak w tym przypadku imię własne, jak się wydaje, nie oznacza wszystkich możliwych referentów nazwanych tym imieniem, lecz tylko takich, którzy są związani z mówiącym, a zatem doprecyzowuje odniesienie pierwszego rzeczownika. Podobną korelację dostrzega się między zaimkami nieokreślonymi kažkas, kas nors itp. (kažkas svetimas) a formami rodzaju męskiego przymiotników oraz zaimkami nieokreślonymi kas, kažkas, kažin kas, kas nors, viskas, šis tas itp. (kažkas nauja, kažką nauja) w mianowniku i bierniku a przymiotnikami rodzaju nijakiego: „przymiotnik jest podporządkowany zaimkowi nieokreślonemu tylko semantycznie. Bardziej konkretyzuje on szersze pojęcie wyrażane przez zaimek. syntaktycznie w tego rodzaju połączeniach przymiotnik jest niemal tak samo samodzielny jak rzeczownik. Jest on tutaj podobny do przymiotnika, który uległ substantywizacji“ (Lkg 1976: 11–12). wydaje się, że w kwestii podporządkowania semantycznego popełnia się tu błąd. Pod względem znaczeniowym „cięższym“, a zatem zapewne również podstawowym członem połączeń kažkas svetimas i kažkas nauja jest przymiotnik o określonym znaczeniu, a nie zaimek o nieokreślonym znaczeniu (i odniesieniu). Wydaje się, że składniowemu związkowi zgody przeciwstawia się składniowe związki rządu i przylegania (ujmowane łącznie). Wspólne dla tych ostatnich jest to, że „w wielu przypadkach pomaga je rozróżnić forma członu zależnego”. Albowiem „rządem często nazywa się taki związek, gdy do członu nadrzędnego przyłącza się niebezpośredni przypadek rzeczownika lub konstrukcja przyimkowa, natomiast przyleganiem – taki związek, gdy do członu nadrzędnego przyłącza się forma nieodmienna” (Lkg 1976: 12). Niemniej jednak podkreśla się, że „forma morfologiczna członu zależnego nie zawsze pomaga dokładnie wyodrębnić związki składniowe wyrazów. Na przykład šį rytą lijo i šįryt lijo oznaczają te same relacje składniowe, natomiast forma morfologiczna członu zależnego jest różna. To samo dotyczy noriu miego i noriu miegoti” (Lkg 1976: 12). Widzimy tu tendencję do rozróżniania rządu od przylegania wyłącznie na podstawie postaci wyrazu zależnego, jednak autorka odrzuca taką podstawę rozróżnienia. Z podanych przykładów wynika, że za ważniejsze uznaje się najprawdopodobniej relacje znaczeniowe między wyrazami w połączeniu. Rekcja definiowana jest jako relacja, „gdy człon nadrzędny wymaga określonej formy członu zależnego (człon zależny jest formalnie określony przez człon nadrzędny)” (Lkg 1976: 12). widać, że za podstawę definiowania przyjmuje się zależność formalną lub zależność formy 152 bendrinė kALbA | 95 lub frazą przyimkową. Sama zależność jest tu, jak się wydaje, rozumiana syntaktycznie, a nie semantycznie (związek wyróżnia się w rozdziale dotyczącym połączeń wyrazowych). W zależności od siły rekcji lub konieczności uzależnionej od znaczenia wyróżnia się rekcję konieczną (albo silną) i niekonieczną (albo słabą) (Lkg 1976: 12). jednak od razu wskazuje się, że ich granice są niewyraźne, zawsze występują przypadki przejściowe. słabo rządzone, niekonkretne przypadki niezbędne do uzupełnienia znaczenia leksykalnego czasowników, frazy przyimkowe oznaczające ilość, wyodrębnienie, porównanie itp. (Lkg 1976: 13). w tym przypadku w gramatyce, podobnie jak w pracach b. Kalinauska, obrano błędną drogę, ulegając wpływowi formalnego wyrażenia (przypadków). mówi się również o rządzeniu kompleksowym, czyli stopniowym, gdy „obecność jednego przypadka przy czasowniku niejako warunkuje obecność innego przypadka przy tym samym czasowniku”, np. struga kij dla dziecka (Lkg 1976: 13–14). jest to błędne wyjaśnienie związków składniowych i ich wyrażenia: oba rzeczowniki są semantycznie i składniowo zależne od czasownika, a wyrażenie jednego z nich nie zależy od drugiego. wyrazu, tj. taką zależność, która jest oznaczana formą wyrazu – połączenie nazywane związkiem przyległości, gdy „człon zależny przyłącza się do nadrzędnego, niewymagany przez ten ostatni; nie jest formalnie określony, lecz tylko logicznie wiąże się z członem nadrzędnym” (Lkg 1976: 12). Przy definiowaniu opiera się nie tylko na formalnym wyrażeniu związku syntaktycznego, lecz także na semantycznym (logicznym) powiązaniu członów połączenia. to jest nowe w definicji tego związku. 4. Przejawy zlania się obu kierunków. W napisanej głównie przez naukowców Instytutu Języka i Literatury Litewskiej i zredagowanej przez V. Ambrazasa jednotomowej gramatyce języka litewskiego w języku rosyjskim Grammatika litovskogo jazyka (1985) wiele miejsca poświęcono opisowi połączeń wyrazowych, jednak więcej uwagi zwrócono w niej, zwłaszcza przy opisie budowy zdania pojedynczego, na części zdania. w gramatyce tej wyróżnia się trzy odmiany związków składniowych: podrzędność, wzajemną zależność i współrzędność (gLJ 1985: 417). Po typie związku składniowego sklasyfikowano również połączenia wyrazowe. Odmiany związku zgody wyróżnia się w rozdziale poświęconym związkom podrzędnym. uzgodnieniem nazywa się dostosowanie formy członu zależnego związku (upodoblenie) do formy członu nadrzędnego (gLJ 1985: 422). Koordynację przydawki z wyrazem nadrzędnym uważa się za szczególną odmianę uzgodnienia, podobnie jak relację zaimków nieokreślonych z rzeczownikami i imiesłowami rodzaju męskiego lub nijakiego (gLJ 1985: 422). Rządem nazywa się wybór odmiennej niż forma wyrazu nadrzędnego formy fleksyjnej wyrazu zależnego, uwzględniający właściwości leksykalne i gramatyczne wyrazu nadrzędnego (gLJ 1985: 422). ArtūrAs Judžentis. W pracach dotyczących składni języka litewskiego z okresu okupacji sowieckiej związki podrzędne 153 dzieli się na przyimkowe i bezprzyimkowe, rząd silny i słaby. Rząd uważa się za silny, gdy wyraża konieczną (wzajemną między wyrazami), a za słaby – niekonieczną, najczęściej adwerbialną relację (gLJ 1985: 422–423). Za rządzony uważa się również dopełniacz atrybutywny, np.: człowiek pracy, ptak leśny (gLJ 1985: 423). Zrostem nazywa się odmianę składniowego związku przyłączającego, niewyrażaną przez odmienne formy wyrazu zależnego (gLJ 1985: 423). Zrostem najczęściej wyrażane są relacje semantyczne o charakterze adwerbialnym. Niektóre czasowniki charakteryzują się silnym zrostem, np.: pradėjo dirbti, noriu skaityti, buvo čia, atrodė gražiai, elkis vyriškai. Takie połączenia wyrazowe wyrażają relacje semantyczne obiektowe i komplementowe (gLJ 1985: 424). W programowym artykule V. Ambraza Jednostki składniowej i semantycznej struktury zdania języka litewskiego (1986), opracowanym w wyniku podsumowania doświadczeń związanych z pisaniem rosyjskiej gramatyki języka litewskiego, omówiono najważniejsze zagadnienia składniowej i semantycznej budowy zdania. We wstępie autor bardzo słusznie podkreślił, że w pracach badaczy składni języka litewskiego „należałoby dążyć do jak najjaśniejszego zdefiniowania i wyróżnienia na jednej podstawie przynajmniej najważniejszych kategorii poziomów formy i semantyki“ (Ambrazas 1986: 4). Jednak już w tym cytacie widoczna jest główna wada artykułu – dążąc do sprecyzowania niektórych zasadniczych pojęć składni i semantyki stosowanych przez litewskich językoznawców, sama składniowa budowa języka jest nieustannie mieszana z morfologicznym poziomem wyrażania. W przytoczonym stwierdzeniu zamiast poziomu „formy“ (tj. morfologii) autor najprawdopodobniej miał na myśli poziom składni albo składnia (podobnie jak morfologia) została pojmowana jako poziom wyrażania języka. V. Ambrazas dzieli związki składniowe przede wszystkim na podrzędne, współrzędne oraz wzajemnej zależności, czyli korelacji (Ambrazas 1986: 7). Te ostatnie różnią się od dwóch pierwszych tym, że są obustronne. w typowych przypad kach wyrażane są przez uzgodnienie form (Ambrazas 1986: 7). najwyraźniejszym przykładem takiej wzajemnej zależności ma być związek czasownika z mianownikiem rzeczownika lub zaimka (właśnie!): ta forma mianownika zależy od cza sownika, jednak ona „z kolei determinuje formę liczby czasownika” (Am brazas 1986: 7). ten i inne uzasadnione przykłady mające związek wzajemnej korelacji (osobowe formy czasownika i członu nominalnego pełniącego funkcję podmiotu, osobowe formy czasownika być pełniące funkcję łącznika oraz związane z nimi formy nominalne, a nawet nieodmienne formy czasownika występujące w miejscu mianownika i czasowniki pełniące funkcję orzeczenia) wyraźnie mieszają syntaktyczny związek za leżności z jego morfologicznym wyrazem. V. Ambrazas wiedział, że „kwestia związków wzajemnej zależności” może być rozstrzygana inaczej; omawia on różne sposoby takiego rozstrzygnięcia (niektóre z nich dobitnie pokazują, że tak zwany 154 język ogólny | 95 ów „obustronny” związek dotyczy różnych poziomów), jednak wybrano „litewski” sposób rozwiązania tej kwestii, ponieważ „syntaktyczny charakter obustronnego związku członów jest dość jasny” (Ambrazas 1986: 10). nierozróżnianie poziomów składni i morfologii wyraźnie widać również w podziale związku podrzędnego. Jego (tj. zjawiska składniowego) odmiany wyróżnia się na podstawie formalnego (tj. morfologicznego) wyrazu. we wnioskach powiedziano to jeszcze wyraźniej: „związki składniowe są formalnie realizowane przez uzgadnianie i koordynowanie, rząd oraz przyleganie“ (Ambrazas 1986: 35). wynikałoby z tego, że wymienione odmiany związków składniowych są zjawiskami morfologicznymi… na podstawie wyrazu wyróżnia się trzy odmiany podrzędności, które stały się tradycyjne: uzgadnianie, rząd i przyleganie (Ambrazas 1986: 7). Uzgadnianiem nazywa się „dostosowanie formy przyłączonego słowa do słowa nadrzędnego według kategorii morfologicznej“ (Ambrazas 1986: 8). Już samo słowo dostosowanie w definicji nie wyraża charakteru zjawiska składniowego. Definicja wyraźnie wskazuje na morfosyntaktyczny (tj. wyrażany za pomocą form morfologicznych, mający naturę składniową) charakter zjawiska, którego w żaden sposób nie można nazywać czysto składniowym. Uzgadnianie rzeczowników posiadających samodzielne kategorie gramatyczne, nazywane koordynowaniem, zdaniem V. Ambrazasa nie powinno być przeszkodą w uznaniu go za pewien podtyp uzgadniania (Ambrazas 1986: 8). Rządem nazywa się „wybór odmiennej formy przyłączonego słowa <...>, zależny od łączliwości i właściwości gramatycznych słowa nadrzędnego“ (Ambrazas 1986: 8). Znowu słowo dobór raczej nie nadaje się do wyrażenia syntaktycznej natury tego zjawiska, jednak definicja nie dąży też do pozostania na poziomie składni – śmiało wkracza w morfologię (odmienna forma wyrazu), jak gdyby tworzyła ona wraz ze składnią jeden poziom budowy języka i jego analizy. Złączeniem nazywa się „przyłączenie niewyrażone fleksją odmiany wyrazów” (Ambrazas 1986: 8). W tej definicji wyraźnie rozróżnia się poziomy morfologii i składni. Nie mówi ona jednak nic o syntaktycznej naturze tej odmiany związku. Czym złączenie różni się od wzajemnej zależności nieodmiennych form czasownika z czasownikiem pełniącym funkcję orzeczenia (gyventi pakyrėjo)? Jeszcze więcej wątpliwości budzi wyodrębnienie podtypu „silnego złączenia”. Zalicza się do niego związki „czasowników niepełnoznacznych” i bezokolicznika: liovėsi dirbti, bandžiau grįžti, galiu valgyti (Ambrazas 1986: 9). Czym syntaktyczna natura związku tych wyrazów różni się od rządu (por.: noriu vakarienės i noriu valgyti)? Mimo to w niniejszym artykule udało się oddzielić (morfo)syntaktyczny poziom analizy zdania od poziomu semantycznego. jednak przy definiowaniu i klasyfikowaniu samych pojęć syntaktycznych w wielu przypadkach nie udało się wyodrębnić ich natury syntaktycznej, poziom syntaktyczny został pomieszany z poziomem morfologicznym. ArtūrAs Judžentis. Związek podrzędny w pracach dotyczących składni języka litewskiego z okresu okupacji sowieckiej 155 P O D S U M O W A N I E początkowo gramatyka szkolna również w warunkach okupacji kontynuowała tradycję składni niepodległej Litwy i wyróżniała tylko dwa rodzaje związku podrzędnego – uzgodnienie i rząd. Paradoksalne jest, że tradycja ta była kontynuowana w pracach ideologa sowieckiego reżimu okupacyjnego J. Žiugždy. od 1964 r., gdy J. Žiugždzie z pomocą przyszedł pracujący w ministerstwie oświaty P. Gailiūnas, w szkole zastosowano przejęty już z rosyjskiej lingwistyki model trójczłonowego podziału związku podrzędnego, dostosowany do gramatyki naukowej – uzgodnienie, rząd i przyleganie. J. Žiugždzie przypisuje się wyróżnienie trzech rodzajów rządu – bezpośredniego, pobocznego i pośredniego – również najprawdopodobniej przejętych z rosyjskiej lingwistyki. Trójczłonowy model klasyfikacji związków podrzędnych języka rosyjskiego w latach 60. i na początku lat 70. do litewskiego językoznawstwa przeniósł, a terminologię dobrał głównie B. Kalinauskas. Model ten od niego albo bezpośrednio z języka rosyjskiego przejął i przystosował do szkół średnich P. Gailiūnas, a do szkół wyższych – J. Balkevičius (ten ostatni być może także za pośrednictwem łotewskiego językoznawstwa). Taki podział związków podrzędnych stał się własnością litewskiego językoznawstwa, zakorzenił się w nim i obowiązywał przez cały okres okupacji. Model ten dominuje w szkołach i pracach naukowych do dziś... W pracach B. Kalinauskasa po raz pierwszy znajdujemy także różnice między wieloma odmianami związków syntaktycznych (zgoda pełna i niepełna, rząd silny i słaby, przyłączanie pełne i częściowe), również najprawdopodobniej przejęte z rosyjskich prac gramatycznych, których analiza w późniejszych litewskich pracach składniowych w znacznym stopniu określiła pole rozważań tej dziedziny gramatyki. W omawianym okresie podrzędne związki syntaktyczne opisywano w pracach składniowych dwóch kierunków: przy opisie części zdania, jako jedną z właściwości części zdania (w pracach J. Žiugždy i V. Sirtautasa), oraz przy analizie połączeń wyrazowych, jako podstawę ich budowy (w pracach B. Kalinauskasa, J. Balkevičiusa, V. Labutisa i A. Valeckienė). Dopiero w gramatyce języka litewskiego wydanej w 1985 r. przez V. Ambrazasa wyraźniej zwrócono się ku połączeniu obu kierunków. Przez cały omawiany okres związków syntaktycznych nie odróżniano od relacji semantycznych; jest to szczególnie widoczne przy definiowaniu związku rządu. i dopiero pod sam koniec tego okresu (w programowym artykule V. Ambraza) zaczęto dostrzegać te niedostatki opisu związków syntaktycznych, próbowano wyraźnie rozróżnić jednostki syntaktyczne i semantyczne. Niemniej jednak poziom analizy syntaktycznej nadal ściśle wiązano z poziomem morfologicznym (formalnym) (uzgadnia się rodzaj, osobę, liczbę; rekcją objęte są przypadki), oba zaś uważano za „powierzchniowe” poziomy języka, odnoszące się do formy. 156 bendrinė kALbA | 95 uzgadnianie już na początku XX wieku rozumiano jako stosowanie form morfologicznych, czyli jako zjawisko poziomu formalnego, a nie semantycznego czy syntaktycznego. Później zaczęto tym terminem określać również odmianę związku syntaktycznego przyłączenia, nie zagłębiając się w relacje semantyczne, które ten związek przekazuje. W istocie taka wieloraka — początkowo zlewająca semantykę i morfologię, a później także składnię — koncepcja tego pojęcia przetrwała cały XX wiek, a częściowo jest podtrzymywana również dzisiaj. Rekcję w gramatykach szkolnych J. Žiugždy, powstałych jeszcze w niepodległej Litwie oraz w szkołach kontynuujących po wojnie tradycje jej nauki o składni, definiowano jako semantyczny stosunek między wyrazami. Ponadto semantyczny charakter tego związku zlewano z jego morfologicznym wyrażeniem. Później pogląd ten uzupełniono o syntaktyczną interpretację tej odmiany związku. We wczesnym okresie okupacji (aż do wydania trzeciego tomu akademickiej Gramatyki języka litewskiego – w 1976 r.) rządzenie i uzgodnienie wiązano z pochodzącym z Rosji zainteresowaniem połączeniami wyrazowymi jako podstawą ich struktury. Apożycja w językoznawstwie litewskim została wyodrębniona (po raz pierwszy – przez B. Kalinauskasa) jako niewyrażany za pomocą środków morfologicznych semantyczny, a prawdopodobnie także syntaktyczny, związek wyrazów. Opierała się więc wyłącznie na wyrażeniu, tj. na jego braku, i nie miała wyraźnej treści syntaktycznej. Pod względem syntaktycznym nie można jej było ściśle oddzielić ani od rządzenia (gdy wyraz zależny wyrażony jest nieodmienną formą pełniącą funkcję dopełnienia), ani od uzgodnienia (gdy nieodmienna forma pełni funkcję podmiotu). LiterAtūrA Ambrazas Vytautas 1986: Lietuvių kalbos sakinio sintaksinės ir seman tinės struktūros vienetai. – Lietuvių kalbotyros klausimai 25: Lietuvių kalbos sintaksės tyrinėjimai, 4–44. balkevičius Jonas 1963: Dabartinės lietuvių kalbos sintaksė, Vilnius: Vals tybinė politinės ir mokslinės literatūros leidykla. dumašiūtė Zelma 1963: dėl sakinio dalių ir jų tarpusavio santykių. – Lietuvos TSR MA darbai. A serija 2(15), 237–248. gailiūnas Pranas, žiugžda Juozas 1969: Lietuvių kalbos gramatika. II dalis: Sintaksė, 2asis patais. leidimas, kaunas: šviesa. gLJ 1985: Grammatika litovskogo jazyka, vyr. red. V. Ambrazas, 1985: Vilnius: mokslas. Judžentis Artūras 2020: sintaksinis veiksnio ir tarinio ryšys: sampratos kaita. – Bendrinė kalba 93, 1–25. Prieiga internete: http://journals.lki.lt/ bendrinekalba/index. Judžentis Artūras 2021: Prijungiamasis ryšys lietuvių sintaksės darbuo se (XX a pirmoji pusė). – Bendrinė kalba 94, 1–15. Prieiga internete: http:// journals.lki.lt/bendrinekalba/index. ArtūrAs Judžentis. Prijungiamasis ryšys sovietų okupacijos laikų lietuvių sintaksės darbuose 157 kalinauskas bronius 1954: žodis ir žodžių grupės sakinyje. – Tarybinė mokykla 2, 17–25. kalinauskas bronius 1961: žodžių junginys kaip sintaksės objektas. – Tarybinė mokykla 5, 31–39. kalinauskas bronius 1963: žodžiai ir žodžių junginiai sakinyje. – Kai kurie gramatikos ir stilistikos klausimai, kaunas: Valstybinė pedagoginės li teratūros leidykla, 3–23. kalinauskas bronius 1972: Lietuvių kalbos žodžių junginių sintaksė: mo kymo priemonė, Vilnius. Labutis Vitas 1976: Žodžių junginių problemos, Vilnius: Vilniaus valstybi nis universitetas. Lkg 1976: Lietuvių kalbos gramatika 3: Sintaksė, vyr. red. k. ulvydas, Vilnius: mokslas. sirtautas Vytautas 1969 [2019]: Veiksmažodinis tarinys dabartinėje lietuvių kalboje, šiauliai: Litera [Bibliotheca actorum humanitaricorum universitatis Saulensis 18]. sirtautas Vytautas 1972: dėl derinimo sąvokos. – Kalbotyra 24(1), 108–110. sirtautas Vytautas 1976a: dėl veiksnio ir tarinio santykių. – Kalbotyra 27(1), 78–80. sirtautas Vytautas 1976b: Sakinio dalys. Problematika, pagrindinės sąvokos, šiauliai: šiaulių k. Preikšo pedagoginis institutas. sirtautas Vytautas 1978: Pagrindinių sakinio dalių derinimas (Vientisinio sakinio gramatinės struktūros analizė), Vilnius: Lietuvos tsr aukštojo ir specialiojo vidurinio mokslo ministerijos Leidybinė redakcinė taryba. sirtautas Vytautas 1981: Sakinio dalys. Problematika, pagrindinės sąvokos, kaunas: šviesa. sirtautas Vytautas, grenda Česys 1988: Lietuvių kalbos sintaksė, Vilnius: mokslas. Vaskelaitė ramunė 2009: Sintaksinių ryšių modeliai lietuvių kalbos sintaksėje: humanitarinių mokslų daktaro disertacija, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, Vytauto didžiojo universitetas. žiugžda Juozas 1945: Lietuvių kalbos gramatika. II dalis: Sintaksė. Progimnazijoms ir gimnazijoms, kaunas: Valstybinė pedagoginės literatūros leidykla. žiugžda Juozas 1954: Lietuvių kalbos gramatika. II dalis: Sintaksė. Vidurinėms mokykloms, 8asis leidimas, kaunas: Valstybinė pedagoginės litera tūros leidykla. žiugžda Juozas 1960: Lietuvių kalbos gramatika. II dalis: Sintaksė, 14as leidimas, kaunas: Valstybinė pedagoginės literatūros leidykla. Otrzymano 2022 03 20 Przyjęto 2022 10 17