Valstybinė lietuvių kalba: teisės aktų nuostatos tarpukariu

JURGITA VENCKIENĖ Instytut Języka Litewskiego doi.org/10.35321/bkalba.2022.95.02 LITEWSKI JĘZYK PAŃSTWOWY: PRZEPISY PRAWNE W OKRESIE MIĘDZYWOJENNYM1 SŁOWA KLUCZOWE: język standardowy, język państwowy, akty prawne, okres międzywojenny. ADNOTACJA Odbudowa państwa litewskiego w 1918 roku przyspieszyła rozwój litewskiego języka standardowego. Ważne aspekty rozwoju języka standardowego z końca XIX wieku i początku XX wieku, ukierunkowane na formę języka — wybór normy i kodyfikację — w okresie międzywojennym zastąpiły aspekty ukierunkowane na funkcję języka, a mianowicie doskonalenie funkcji i akceptację społeczną. Języka standardowego zaczęto używać w urzędach państwowych, tworzonym systemie oświaty i życiu publicznym — tam, gdzie wcześniej jego używanie było zakazane lub ograniczane; w 1922 roku uzyskał on status języka państwowego. Artykuł omawia wymogi międzywojennych litewskich aktów prawnych dotyczące używania i znajomości języka litewskiego, jego nauczania oraz doskonalenia jego funkcji; przedstawia je jako założenia teoretyczne, które wpływały na rozwój języka standardowego. ABSTRACT Odbudowa państwa litewskiego w 1918 roku przyspieszyła rozwój litewskiego języka standardowego. Aspekty rozwoju języka standardowego z końca XIX wieku i samego początku XX wieku, ukierunkowane na formę — wybór normy i kodyfikację — zostały w okresie międzywojennym zastąpione aspektami ukierunkowanymi na funkcję: doskonaleniem funkcji i akceptacją społeczną. Języka standardowego zaczęto używać w urzędach państwowych, tworzonym systemie oświaty i życiu publicznym, gdzie wcześniej jego używanie było zakazane lub ograniczane; w 1922 roku uzyskał status języka państwowego. Artykuł omawia wymogi międzywojennych litewskich dokumentów prawnych dotyczące używania, uczenia się i nauczania języka standardowego oraz doskonalenia jego funkcji. Dokumenty te traktuje jako założenia teoretyczne, które wpływały na rozwój języka standardowego. 1 Artykuł przygotowano na podstawie referatu Jakie znaczenie dla standardowego języka litewskiego miał status języka państwowego, wygłoszonego 14 września 2022 roku podczas uroczystości w Sejmie Republiki Litewskiej z okazji 100. rocznicy nadania językowi statusu języka państwowego. JURGITA VENCKIENĖ. Valstybinė lietuvių kalba: teisės aktų nuostatos tarpukariu 9 WSTĘP W 2022 roku obchodzono stulecie litewskiego języka państwowego. W konstytucji państwa litewskiego z 1 września 1922 roku, opublikowanej w Vyriausybės Žinios2, językowi litewskiemu nadano status języka państwowego: w artykule 6 rozdziału 1 Bendrieji dėsnai stwierdzono: „Językiem państwowym jest język litewski” (LVK 1922: 1)3. Takie samo postanowienie powtórzono w konstytucji państwa litewskiego z 1928 roku, w artykule 7 Bendrųjų dėsnių (LVK 1928: 1). Tak też brzmiał artykuł 7 konstytucji z 1938 roku: „Językiem państwowym jest język litewski” (VK 1938: 1). Według Vladasa Sirutavičiusa w państwach Europy Środkowej, które kształtowały się po I wojnie światowej, „idea języka państwowego stała się ważnym instrumentem polityki narodowej, zarówno służącym umacnianiu państwowości, jak i wspieraniu rozwoju kultury narodowej” (Sirutavičius 2010: 52). Język stał się zatem częścią polityki państwa. Nadanie językowi statusu państwowego wywarło ogromny wpływ na rozwój języka standardowego (dalej – js). Giedrius Subačius porównał js w okresie międzywojennym do erupcji wulkanu: „Obie niepodległości Litwy to nic innego jak lingwistyczne erupcje i wybuchy wulkanu języka litewskiego, tektoniczne przełomy w jego rozwoju” (Subačius 2018: 109). Aldonas Pupkis określił lata 1918–1940 jako okres najintensywniejszego rozwoju litewskiego js (Pupkis 2005: 44). Mimo to niewiele jest szczegółowych badań obejmujących rozwój js po nadaniu mu statusu języka państwowego. Niniejszy artykuł koncentruje się na początkowym aspekcie takich badań – wymogach aktów prawnych Litwy międzywojennej. Będą one rozpatrywane jako założenia teoretyczne wpływające na używanie js, jego nauczanie, doskonalenie jego funkcji oraz upowszechnianie go w społeczeństwie. Podstawę analizy stanowią przede wszystkim dokumenty z różnych dziedzin opublikowane w latach 1919–1938 w Vyriausybės Žinios – konstytucje, ustawy i ich nowelizacje, przepisy, statuty, zarządzenia, regulaminy i instrukcje, a także Savivaldybių įstatymu (1919) oraz Seimo rinkimų įstatymu (1926). Poszczególne aspekty historii międzywojennego js przyciągnęły uwagę badaczy. Aurelija Tamošiūnaitė analizowała akceptację js i jego używanie w życiu prywatnym (Tamošiūnaitė 2009, 2011), kwestie używania języka litewskiego w wojsku badali Algirdas Ažubalis, Diana Builienė i Rolanda Kazlauskaitė-Markelienė (Ažubalis i kt. 2010), o założeniu Instytutu Lituanistyki im. Antanasa Smetony pisali Dangiras Mačiulis (2002) i Danguolė Mikulėnienė (2021), a działalność Komisji Terminologicznej analizowała Albina Auksoriūtė (2011, 2021), 2 Przy cytowaniu tego wydawnictwa w artykule zachowano ówczesną pisownię. 3 W Tymczasowej Konstytucji Państwa Litewskiego, przyjętej w 1920 roku, nie wspomniano o języku państwowym (zob. LLVK 1920: 1–2). 10 BENDRINĖ KALBA | 95 Mindaugas Maksimaitis (2007), Alvydas Umbrasas (2001, 2021); programy nauczania języka litewskiego w szkołach podstawowych i podręczniki omawiają badania Vaidos Buivydienė (2012, 2013, 2015, 2017), a syntetyczny artykuł o języku litewskim w okresie międzywojennym opublikował Aldonas Pupkis (2019a, b). 1. JĘZYK STANDARDOWY I PAŃSTWOWY Badacze wyróżniają cztery najważniejsze aspekty rozwoju języków standardowych: wybór wariantu normy (ang. selection of norm), kodyfikację (ang. codification), doskonalenie funkcji (ang. elaboration of function) oraz akceptację społeczną (ang. acceptance by the community) (Haugen 1972: 252; 1987: 59). Dwa pierwsze aspekty dotyczą formy języka, dwa pozostałe – jego funkcji (Haugen 1972: 252; Subačius 2004: 103). Początki litewskiego js wiążą się z nielegalną prasą – redakcje Aušros (1883–1886), Varpo (1889–1905) i innych czasopism wybierały za podstawę języka dialekt zachodnioauksztocki; ten wariant językowy został zaakceptowany przez inteligencję w ostatnich dekadach XIX wieku. Gramatyka języka litewskiego Lietuviškos kalbos gramatika autorstwa Jonasa Jablonskisa, opublikowana w 1901 roku pod pseudonimem Petras Kriaušaitis, odegrała rolę symbolicznej kodyfikacji – reguły js stały się łatwiej dostępne i przyswajalne. Po odrodzeniu państwa litewskiego rozwój js nabrał tempa. Jego funkcje szybko się rozszerzały; zaczął on funkcjonować tam, gdzie wcześniej nie był używany lub jego używanie było ograniczone, a mianowicie w urzędach państwowych, wojsku, szkołach i życiu publicznym. Stał się językiem nauki na Uniwersytecie Litewskim, założonym w Kownie. Akceptacja języka standardowego przez społeczeństwo wiąże się z jego prestiżem. Badania pokazują, że atrakcyjność js w społeczeństwie rosła od końca XIX wieku4, lecz jeszcze bardziej wzrosła po odzyskaniu niepodległości, gdy język litewski, jak ujął to G. Subačius, „stał się oczywistą codziennością życia państwowego” (Subačius 2018: 109). Rozwój litewskiego js, a dokładniej doskonalenie jego funkcji i akceptacja społeczna, są zatem bezpośrednio związane z odrodzeniem państwa i nadaniem js statusu państwowego – ustanowionego prawnie oficjalnego języka publicznego życia państwowego. W XX wieku konstytucje wielu państw ustanawiały język państwowy lub przyjmowały ustawy językowe. Rozwój litewskiego js po uzyskaniu statusu języka państwowego (doskonalenie funkcji i akceptacja społeczna) zaczęły koordynować specjalne komisje i rady; pojawiło się nowe zjawisko – polityka językowa (Smetonienė 2005: 4 Na przykład na początku XX wieku rosnącą orientację na js odzwierciedla język inskrypcji nagrobnych (szerzej zob. Venckienė 2017). JURGITA VENCKIENĖ. Valstybinė lietuvių kalba: teisės aktų nuostatos tarpukariu 11 24; 2014: 101). Prowadząc politykę językową, władze regulują publiczne użycie języka, rozwijanie umiejętności językowych niezbędnych do realizacji priorytetów państwa, a także prawa i możliwości uczenia się i używania własnego języka (Kevalienė, Raipa 2007: 47). 2. JĘZYK LITEWSKI W AKTACH PRAWNYCH Konstytucja z 1922 r. nadała językowi litewskiemu status języka państwowego de jure, włączając go do polityki państwa (Smetonienė 2014: 101), jednak de facto był on uznawany za język państwowy już wcześniej. Świadczy o tym niejeden dokument. Choć przed uchwaleniem konstytucji toczyły się dyskusje, czy na Litwie należałoby uznać jeden, czy kilka języków państwowych (Kelmutis 1922: 2), w dokumentach z różnych dziedzin już od 1919 r. pojawiały się wymogi znajomości i używania państwowego języka litewskiego. 2.1. Wymogi znajomości i używania języka państwowego W opublikowanym w styczniu 1919 r. Tymczasowym ustroju sądów litewskich i ich działalności, podpisanym przez prezydium Rady Państwa, ustalono, że „[S]ąd działa w języku państwowym, litewskim; w tym języku sporządza się protokoły i orzeczenia”5 (LS 1919: 7). W wydanej w tym samym roku Ustawie o samorządach zapisano: „We wszystkich instytucjach samorządowych prace pisemne wykonuje się w państwowym języku litewskim. Obok państwowego języka litewskiego dopuszcza się używanie także innych języków” (SĮ 1919: 2). Tak więc władza ustawodawcza, nie zakazując używania innych języków, dążyła do stosowania języka litewskiego w urzędach administracji. Pranas Janauskas, który badał używanie języków w samorządzie Kowna w latach 1918–1928, stwierdził, że ten wielojęzyczny samorząd „przez długi czas z powodzeniem posługiwał się na różnych szczeblach językiem rosyjskim i uporczywie sprzeciwiał się pozycji języka państwowego” (Janauskas 2003: 45). Przełom, polegający na przejściu od języka rosyjskiego do państwowego, odnotowano dopiero w drugiej połowie lat dwudziestych. Po 1922 r. pojawiło się więcej wymagań, by przedstawiciele instytucji władzy, urzędnicy oraz członkowie rad powiatowych i miejskich znali język litewski w mowie i piśmie. Na przykład w Statucie rady gminy, ogłoszonym 31 grudnia 1924 r., zapisano, że wójt gminy i członkowie zarządu muszą umieć pisać w języku państwowym: „§ 8. Wójta gminy i członków zarządu (vir- 5 Ponadto dodano tu, że jeśli uczestnicy sprawy nie znaliby języka państwowego, „teisėjai privalo mokėti ir susikalbėti ir kitomis vietos kalbomis (lenkų ir gudų)” (LS 1919: 7). 12 BENDRINĖ KALBA | 95 (zastępcę starosty i skarbnika) wybiera rada gminy spośród osób, które potrafią pisać w języku państwowym” (VTS 1924: 2). W przyjętej w 1929 r. ustawie o samorządzie lokalnym wymagano, aby sołtys i przedstawiciel sołectwa do rady gminy byli wybierani spośród osób umiejących czytać i pisać po litewsku; wójtem również mógł zostać wybrany tylko mieszkaniec znający język litewski w mowie i piśmie (VSI 1929: 1–2). Zgodnie zaś z przyjętą w 1936 r. ustawą o wyborach do Sejmu osoby, „które nie znają w mowie i piśmie języka państwowego”, nie mogły być wybierane do reprezentowania narodu (SRĮ 1936: 1)6. Akty prawne przewidywały, że znajomość języka litewskiego jest obowiązkowa nie tylko dla pracowników urzędów państwowych i administracyjnych, lecz także dla pracowników innych dziedzin. Ogłoszona w 1925 r. ustawa o prawie wykonywania praktyki lekarskiej, weterynaryjnej, farmaceutycznej i dentystycznej stanowiła: „Osoby pragnące uzyskać na Litwie prawo wykonywania praktyki lekarskiej, weterynaryjnej, farmaceutycznej lub dentystycznej[,] muszą znać język litewski” (MVFOĮ 1925: 7). Ustawa z 1929 r. o emigracji przewidywała, że „[P]racownicy urzędów emigracyjnych, którzy przyjmują emigrantów w portach i towarzyszą transportom emigrantów, muszą znać język litewski”, a księgi emigracyjne prowadzi się w języku litewskim (EĮ 1929: 1). W 1932 r. uchwalono ustawę o kinach, zgodnie z którą „[D]o napisów i tekstów pisanych w filmach należy używać wyłącznie języka litewskiego” (KĮ 1932: 1). W ustawie prasowej z 1935 r. określono wymagania wobec wydawców periodyków: „Gazetę może wydawać wyłącznie obywatel Litwy, znający język litewski w mowie i piśmie oraz mieszkający na Litwie” (SpĮ 1935: 2). Ustalono również, że tytuły gazet wydawanych w językach innych niż litewski muszą być podane także w języku litewskim (SpĮ 1935: 1). Od 1935 r. znajomość języka litewskiego była obowiązkowa również dla drukarzy i kierowników księgarń: ustawa o drukarniach i materiałach drukarskich stanowiła, że „[K]ierownikiem drukarni może być wyłącznie obywatel Litwy, który ukończył 24 lata i zna język litewski w mowie i piśmie” (SSRĮ 1935: 5), a ustawa o księgarniach określała, że „[K]ierownikiem księgarni może być wyłącznie obywatel Litwy, który ukończył 21 lat i zna język litewski w mowie i piśmie” (KnĮ 1935: 6). W ustawie o stowarzyszeniach, ogłoszonej w 1936 r., postanowiono, że członkowie zarządu będący obywatelami Litwy muszą znać język litewski w mowie i piśmie, ponadto „[Z]najomość języka może zostać sprawdzona” (DĮ 1936: 2). Ustawa ta stanowiła, że moc prawną mają wyłącznie dokumenty stowarzyszeń sporządzone w języku litewskim. 8 kwietnia 1940 r. minister spraw wewnętrznych Kazys Skučas zatwierdził program znajomości języka litewskiego i tryb jej sprawdzania. Dokument przewidywał, że znajomość języka litewskiego w mowie i piśmie potwierdza co najmniej 6 W ustawie o wyborach do Sejmu z 1926 r. tego postanowienia nie było (zob. SRĮ 1926). JURGITA VENCKIENĖ. Valstybinė lietuvių kalba: teisės aktų nuostatos tarpukariu 13 4. Świadectwo ukończenia szkoły początkowej lub innej szkoły litewskiej równoważnej pod względem nauczania. W pozostałych przypadkach znajomość języka litewskiego jest sprawdzana. W tym celu „ministrowie, porozumiawszy się, wyznaczają po jednym przedstawicielu ze swoich resortów” (LKP 1940: 2). Jak widać, przepisy dotyczące używania języka państwowego pojawiły się w aktach prawnych jeszcze przed uchwaleniem konstytucji z 1922 r. — już w 1919 r. Znajomość i używanie języka w urzędach państwowych i innych instytucjach regulowały różne dokumenty. Wymogi te wpływały zarówno na rozpowszechnianie się języka standardowego (bk), który stał się językiem państwowym, jak i na jego prestiż — aby objąć określone stanowisko, należało znać język litewski. Badania A. Tamošiūnaitė wskazują, że stopniowy wzrost autorytetu bk nastąpił mniej więcej od trzeciej dekady XX w. (Tamošiūnaitė 2011: 505). 2.2. Edukacja Tworzony system edukacji narodowej miał, jak stwierdził Dangiras Mačiulis, utrwalić „litewskie środowisko kulturowo-językowe” (Mačiulis 2015: 17). Przede wszystkim, dążąc do podniesienia poziomu piśmienności i wykształcenia ludności, 6 października 1922 r. Sejm Ustawodawczy przyjął ustawę o szkołach początkowych. Wprowadzono w niej obowiązek nauki w szkole początkowej: „Do szkoły początkowej muszą uczęszczać wszystkie dzieci obu płci w wieku 7–14 lat” (PMĮ 1922: 1). Ponadto ustawa stanowiła, że w szkole początkowej należy nauczać między innymi „języka ojczystego, czytania i pisania”. W szkołach, w których nauczano w języku innym niż litewski, wymagano nauczania litewskiego jako odrębnego przedmiotu „w klasach drugiej, trzeciej i czwartej”, co najmniej przez jedną lekcję dziennie (PMĮ 1922: 1). Po trzech latach, 5 sierpnia 1925 r., ogłoszono nowelizację ustawy o szkołach początkowych. Z poprzedniej wersji pozostał zapis dotyczący szkół z językiem nauczania innym niż litewski: w tych szkołach języka litewskiego należało nauczać jako odrębnego przedmiotu w klasach drugiej–czwartej, co najmniej przez jedną lekcję dziennie (PMĮP 1925: 5). Nowelizacja ustawy określiła wymagania dotyczące znajomości języka przez nauczycieli szkół początkowych: „W przypadku osób, które nie znają języka litewskiego w mowie lub piśmie w stopniu wymaganym przez odpowiedni program ustalony przez Ministra Oświaty, kwalifikacje nauczycielskie uznaje się dopiero po zdaniu egzaminów z języka litewskiego obejmujących ustalony program” (PMĮP 1925: 6). W 1919 r. Ministerstwo Oświaty poleciło szkołom korzystać z gramatyki języka litewskiego autorstwa Jojo Jablonskio, która ukazała się w tym samym roku: P. Kriaušaičio ir Rygiškių Jono Lietuvių kalbos gramatika. Etimologija. Pirmosioms mūsų aukštesniosioms mokslo įstaigoms (Wilno, drukarnia „Žaibas”). W gazecie Vyriausybės Žinios opublikowano apel Departamentu Nauczania Początkowego skierowany do wszystkich inspektorów i nauczycieli szkół początkowych, w którym proszono o korzystanie z tego dzieła: 14 BENDRINĖ KALBA | 95 Departament stwierdził, że w litewskich szkołach początkowych stosuje się pisownię, która nie jest dostatecznie jednolita, a w niektórych szkołach język nie jest dostatecznie poprawny. Aby usunąć te wady naszego szkolnictwa [sic!], Departament Nauczania Początkowego zwraca się do wszystkich nauczycieli szkół początkowych, by zarówno w pismach urzędowych, jak i w sprawach dydaktycznych przestrzegali zasad językowych i pisowni przedstawionych w gramatyce języka litewskiego P. Kriaušaičio i Rygiškių Jono (Wilno, 1919, wydawnictwo Litewskiego Towarzystwa Naukowego) (Kreipimasis 1919: 8). Gramatyka ta stała się główną pomocą dydaktyczną w nauczaniu języka litewskiego we wszystkich szkołach litewskich (Palionis 1957: 34). Rozszerzone wydanie gramatyki, które ukazało się w 1922 r., Rygiškių Jono Lietuvių kalbos gramatika. Etimologija. Vidurinėms mokslo įstaigoms (Kowno, wydawnictwo spółki „Švyturys”), Ministerstwo Oświaty zatwierdziło jako obowiązującą normę we wszystkich szkołach litewskich (Zinkevičius 1992: 153). Dekadę później, 29 lipca 1936 r., uchylono wcześniejsze ustawy szkolne i wydano nową ustawę o szkołach początkowych. Zapisano w niej wcześniej nieobowiązujący przepis: „Językiem nauczania w szkołach początkowych jest język litewski” (PMĮ 1936: 1). Ponadto jako obowiązek określono uczęszczanie do szkoły z litewskim językiem nauczania przez dzieci, których jedno z rodziców było narodowości litewskiej. W szkołach, w których nauczano w języku innym niż litewski, języka litewskiego jako przedmiotu obowiązkowego należało nauczać od drugiego roku nauki. Od trzeciego roku w języku litewskim należało nauczać wiedzy o ojczyźnie, historii i geografii. Postawiono wymagania administracji takich szkół — „dokumentacja ma być prowadzona w języku litewskim” (PMĮ 1936: 2). Wraz z ustawą o szkołach początkowych ogłoszono także ustawę o szkołach średnich. Stanowiła ona, że w szkołach, w których językiem nauczania nie jest litewski, w języku litewskim należy nauczać języka i literatury litewskiej, historii, geografii Litwy, wychowania fizycznego i przysposobienia wojskowego. Jak wskazano, również dokumentacja w takich szkołach ma być prowadzona po litewsku (VMĮ 1936). Języka litewskiego nauczano także w innych placówkach edukacyjnych, na przykład w Szkole Wojskowej (zob. KMĮ 1922: 2), a także na kursach pocztowych, telegraficznych i telefonicznych Ministerstwa Oświaty (zob. PTTĮ 1924: 1). Dla osób chcących uczestniczyć w tych kursach można było organizować egzaminy z języka litewskiego. Tworzenie państwowego systemu edukacji wymagało przygotowania kadr. W 1919 r. Ministerstwo Oświaty zorganizowało w Mariampolu, Kownie, Szawlach, Poniewieżu, Jurborku, Telszach, Wiłkomierzu i Rakiszkach roczne kursy (na rok szkolny 1919–1920) dla nauczycieli szkół początkowych. W Vyriausybės Žinios opublikowano regulamin rocznych kursów dla nauczycieli szkół początkowych. Dokument stanowił, że na kursach, poza innymi przedmiotami, należy nauczać „języka litewskiego,” JURGITA VENCKIENĖ. Valstybinė lietuvių kalba: teisės aktų nuostatos tarpukariu 15 jos metodika ir praktika“ (MĮ 1919: 5). Juos lankyti galėjo baigę bent tris gimnazijos klases ir turintys tai liudijančius pažymėjimus. Neturintiems tokio dokumento teko laikyti lietuvių kalbos, tikybos, aritmetikos ir pradedamojo geografijos kurso egzaminus. Lietuvių kalbos egzaminą sudarė etimologija7, diktantas ir atpasakojimas (MĮ 1919: 5). W 1923 r. Ministerstwo Oświaty utworzyło dwuletnie kursy dla nauczycieli i w Dzienniku Rządowym opublikowało Ustawę o kursach dla nauczycieli szkół początkowych (PMMĮ 1923: 1). W punkcie 5 ustawy wskazano, że na kursach prowadzonych w języku innym niż litewski język i literatura litewska, geografia oraz historia mają być wykładane po litewsku: „Na kursach, na których nauka odbywa się w języku innym niż litewski, język i literatura litewska, geografia Litwy i historia są obowiązkowymi przedmiotami; wykłada się je po litewsku. Na język litewski przeznacza się co najmniej jedną godzinę dziennie w każdej klasie” (PMMĮ 1923: 1). A zatem, podczas tworzenia krajowego systemu oświaty uregulowano używanie języka litewskiego w szkołach (wskazano, by opierać się na gramatykach J. Jablonskiego z 1919 i 1922 r.), zatwierdzono wymagania dotyczące jego znajomości przez nauczycieli, określono zasady nauczania i używania języka litewskiego oraz prowadzenia dokumentacji w szkołach, w których nauczano lub wykładano w innych językach. Mieszkańcy kończący szkołę w latach 1919–1940 powinni byli przyswoić podstawy języka ogólnego. 2.3. Doskonalenie funkcji języka Einaras Haugenas, omawiając doskonalenie funkcji języka ogólnego, wskazał przede wszystkim, że nowoczesny język wymaga terminologii8. Gdy litewski język ogólny stał się oficjalnym językiem państwa, a jego użycie się rozszerzało, zaczęto zajmować się tworzeniem terminów. 29 marca 1921 r. w Dzienniku Rządowym opublikowano zarządzenie o utworzeniu Komisji Terminologicznej (TKĮ 1921: 4). Stwierdzono w nim, że Komisja zostaje powołana przy Ministerstwie Oświaty „w celu ustalenia i ujednolicenia terminów ze wszystkich dziedzin nauki oraz z wszystkich praktycznych potrzeb życia” (więcej o działalności Komisji Terminologicznej zob.: Umbrasas 2001, 2021; Maksimaitis 2007; Auksoriūtė 2011, 2021). Akty prawne regulowały także używanie imion i nazw miejscowych oraz ich lituanizację, a także określały wymagania dotyczące języka prasy. W trosce o pisownię nazw na początku 1920 r. przyjęto Zarządzenie w sprawie pisowni imion, nazwisk i przezwisk ludzi, a także nazw miejscowych (ĮVPP 1920: 5). 7 Etimologija to nazwa działu gramatyki szkolnej obejmującego fonetykę i morfologię (zob. LKKŽ). 8 „Nowoczesny język wysokiej kultury potrzebuje terminologii dla wszystkich dyscyplin intelektualnych i humanistycznych, w tym nauk ścisłych” (Haugen 1987: 61). 16 BENDRINĖ KALBA | 95 Stwierdzono w nim, że „[D]okumenty i oficjalne [sic!] pisma (sporządzane w języku litewskim) muszą zawierać imiona, nazwiska i przezwiska ludzi, a także nazwy miejscowości (wsi, osad, miast i miasteczek) zapisane zgodnie z prawami języka litewskiego, mianowicie tak, jak wymawia się je po litewsku, z zachowaniem praw fonetyki litewskiej” (ĮVPP 1920). Ponadto nakazano nie używać nazw miejscowych zmienionych przez inne władze: „Miejscowościom, które pod obcym panowaniem na Litwie w dokumentach i oficjalnych pismach nazywano inaczej niż tak, jak nazywają je mieszkańcy tych samych miejscowości, należy przywrócić używaną przez mieszkańców nazwę i stosować ją w oficjalnych pismach” (ĮVVP 1920). Jak dotąd nie przeprowadzono szczegółowych badań nad praktycznym oddziaływaniem ustawy. Z analizy kaunaskich nazw ulic z lat 1918–1940, przeprowadzonej przez Mindaugasa Balkusa, wiadomo, że w 1919 r. zarząd miasta postanowił zezwolić na umieszczanie nazw ulic na tablicach w trzech językach (litewskim, polskim i jidysz); dopiero w lipcu 1923 r. rada miasta przyjęła uchwałę, zgodnie z którą nazwy ulic miały być zapisywane wyłącznie po litewsku (Balkus 2020: 55). Nazwy miejscowe pojawiają się również w instrukcji wykonywania prac urządzeniowych opublikowanej 28 czerwca 1928 r. w Dzienniku Rządowym: Instrukcji wykonywania prac urządzeniowych. W punkcie 235 tej instrukcji przewidziano: „Nielitewskie lub zniekształcone litewskie nazwy jednostek administracyjnych należy zastąpić nazwami rdzennie litewskimi” (ŽĮ 1928: 17). W 1938 r. ogłoszono Ustawę o nazwiskach (PĮ 1938)9. Stwierdzono w niej, że litewskie nazwiska zapisuje się „zgodnie z pisownią i formami języka ogólnego, według Słownika nazwisk”10. Ustawa określała również zasady poprawiania nazwisk: litewskie nazwiska mogły być „korygowane”, jeśli „1) miały słowiańskie przyrostki, 2) zostały przetłumaczone na inne języki lub 3) zostały zniekształcone pod wpływem języków obcych” (PĮ 1938: 2). Ponadto postanowiono korygować nazwiska „gwarowe” i „odstępujące od praw języka ogólnego”. W ustawie o prasie z 1919 r. ustawie o prasie nie określono wymagań dotyczących języka druków, ale w ustawie o prasie z 1935 r. ustawie o prasie poświęcono temu drugi rozdział II. Nadzór nad językiem druków. Wymagano czystości i poprawności języka: „Język litewski druków powinien być czysty i poprawny. Czystość i poprawność języka nadzoruje Minister Oświaty. Minister Oświaty, stwierdziwszy, że język druku jest nieczysty lub niepoprawny, zawiadamia o tym Ministra Spraw Wewnętrznych” (SpĮ 1935: 2). W przypadku wymienionym w ustawie – gdy język druku jest niewłaściwy, 9 Jednocześnie uchylono wcześniejszą, przyjętą w 1922 r., Ustawę o zmianie nazwisk (PKĮ 1922). 10 Dodano, że nazwiska nielitewskie zapisuje się zgodnie z prawami języka i pisowni litewskiej, ale można je zapisywać także „tak, jak zapisuje je posiadacz nazwiska w swoim języku, jeśli sobie tego życzy i jeśli alfabet tego języka jest łaciński” (PĮ 1938: 2). JURGITA VENCKIENĖ. Valstybinė lietuvių kalba: teisės aktų nuostatos tarpukariu 17 Minister spraw wewnętrznych mógł upomnieć wydawcę i redaktora czasopisma, zawiesić jego wydawanie na trzy miesiące, jeśli po upomnieniu język „nadal pozostawał zniekształcony”, albo całkowicie je zamknąć. Publikacja, której język był „wyjątkowo zniekształcony”, mogła zostać skonfiskowana (SpĮ 1935: 2). W okresie międzywojennym akty prawne regulowały różne kwestie używania i porządkowania języka, a więc władze podjęły działania na rzecz doskonalenia jego funkcji. Powołano Komisję Terminologiczną, ustalono zasady używania i zmiany imion i nazwisk oraz nazw miejscowych, a także wymagania dotyczące języka prasy. PODSUMOWANIE Początki litewskiego języka ogólnego — wybór podstawy dialektalnej w ostatnich dziesięcioleciach XIX wieku i kodyfikacja w 1901 roku — wiążą się z działalnością inteligencji. Jego dalszy rozwój — doskonalenie funkcji i upowszechnienie w społeczeństwie — jest bezpośrednio związany z odrodzeniem państwa i uzyskaniem przez język ogólny statusu języka państwowego, czyli ustanowionego ustawą oficjalnego języka publicznego życia państwowego. Państwo podjęło się regulowania używania, znajomości, nauczania i doskonalenia języka. W dokumentach prawnych termin język państwowy był używany od 1919 roku, natomiast de jure status języka państwowego przyznano językowi litewskiemu w 1922 roku w konstytucji państwa litewskiego. Na upowszechnienie litewskiego języka ogólnego w społeczeństwie duży wpływ miało jego rozpowszechnianie za pośrednictwem systemu oświaty. Akty prawne regulowały różne kwestie nauczania języka litewskiego. W 1919 roku Ministerstwo Oświaty zaleciło, by przy nauczaniu języka ojczystego opierać się na wydanej w tym samym roku gramatyce języka litewskiego J. Jablonskisa; później za normatywne uznano uzupełnione wydanie tej gramatyki (1922). Uregulowano nauczanie języka w szkołach, w których nauczano w języku innym niż litewski, oraz określono wymagania dotyczące znajomości języka litewskiego przez nauczycieli. Zarówno na upowszechnienie języka ogólnego, jak i na jego prestiż wpływały wymagania dotyczące znajomości i używania języka litewskiego w Sejmie, sądach, urzędach samorządowych, radach gminnych oraz innych urzędach i stowarzyszeniach. Wraz z rozszerzaniem użycia języka ogólnego i dążeniem do doskonalenia jego funkcji, akty prawne regulowały pisownię nazw własnych zgodnie z zasadami języka litewskiego, lituanizację nazwisk oraz wskazywały, by nie używać nazw nielitewskich ani „zniekształconych”, lecz zastępować je „czysto litewskimi”. W latach trzydziestych ustawą prasową zaczęto wymagać czystości i poprawności języka prasy. Analiza aktów prawnych międzywojennej Litwy pokazuje, jak zmieniały się — stawały się częstsze i bardziej rygorystyczne — wymagania związane z językiem litewskim. Na początku tego okresu, w 1919 roku, nakazano używać języka litewskiego w sądach, a także w urzędach samorządowych 18 BENDRINĖ KALBA | 95 język, ale jednocześnie dopuszczono używanie także innych języków. Później od urzędników i pracowników różnych dziedzin zaczęto wymagać znajomości języka litewskiego w mowie i piśmie. W połowie lat trzydziestych publikacja niespełniająca wymogów czystości i poprawności językowej mogła zostać skonfiskowana i „zamknięta” przez ministra spraw wewnętrznych. ŠALTINIAI DĮ 1936: Draugijų įstatymas. – Vyriausybės Žinios 522, 1–4. EĮ 1929: Emigracijos įstatymas. – Vyriausybės Žinios 310, 1–4. ĮVPP 1920: Įsakymas dėl žmonių vardų, pavardžių ir pravardžių, taip pat ir vietų vardų rašymo. – Vyriausybės Žinios 19, 5. KĮ 1932: Kinoteatrų įstatymas. – Vyriausybės Žinios 390, 1–2. KMĮ 1922: Karo mokyklos įstatai. – Vyriausybės Žinios 103, 1–2. KnĮ 1935: Knygynų įstatymas. – Vyriausybės Žinios 510, 6–7. Kreipimasis 1919: Visiems pradedamųjų mokyklų instruktoriams, mokytojams ir mokytojoms. – Vyriausybės Žinios 8, 8. LKP 1940: Lietuvių kalbos programa ir jo tikrinimo tvarka. – Vyriausybės Žinios 702, 2. LLVK 1920: Laikinoji Lietuvos Valstybės Konstitucija. – Laikinosios Vyriausybės Žinios 37, 1–2. LS 1919: Laikinasis Lietuvos teismų ir jų darbo sutvarkymas. – Vyriausybės Žinios 2–3, 6–7. LVK 1922: Lietuvos Valstybės Konstitucija. – Vyriausybės Žinios 100, 1–8. LVK 1928: Lietuvos Valstybės Konstitucija. – Vyriausybės Žinios 275, 1–6. MĮ 1919: Metiniams pradedamųjų mokyklų mokytojų kursams įstatai. – Vyriausybės Žinios 13, 5. MVFĮ 1925: Medicinos, veterinarijos, farmacijos ir odontologijos praktikos teisių įstatymas. – Vyriausybės Žinios 190, 7. PĮ 1938: Pavardžių įstatymas. – Vyriausybės Žinios 629, 1–2. PKĮ 1922: Pavardžių keitimo įstatymas. – Vyriausybės Žinios 79, 1. PMĮ 1922: Pradžios mokyklų įstatymas. – Vyriausybės Žinios 117, 1–3. PMĮ 1936: Pradžios mokyklų įstatymas. – Vyriausybės Žinios 541, 1–4. PMĮP 1925: Pradžios mokyklų įstatymo pakeitimas. – Vyriausybės Žinios 200, 5–7. PMMĮ 1923: Pradedamųjų mokyklų mokytojų kursų įstatymas. – Vyriausybės Žinios 129, 1–2. PTTĮ 1924: Pašto, telegrafo ir telefono kursų įstatymas. – Vyriausybės Žinios 175, 1. SĮ 1919: Savivaldybių įstatymas, Kaunas: Lietuvos Valstybės Spaustuvė. SpĮ 1919: Spaudos įstatymas. – Vyriausybės Žinios 17, 5–6. JURGITA VENCKIENĖ. Valstybinė lietuvių kalba: teisės aktų nuostatos tarpukariu 19 SpĮ 1935: Spaudos įstatymas. – Vyriausybės Žinios 510, 1–4. SRĮ 1926: Seimo rinkimų įstatymas, Šiauliai: Savičo ir Šumkauskio spaustuvė. SRĮ 1936: Seimo rinkimų įstatymas. – Vyriausybės Žinios 533, 1–6. SSRĮ 1935: Spaustuvių ir spausdinimo reikmenų įstatymas. – Vyriausybės Žinios 510, 5–6. TKĮ 1921: Terminologijos Komisijos sudarymo įsakymas. – Vyriausybės Žinios 60, 4. VK 1938: Valstybės Konstitucija. – Vyriausybės Žinios, 608, 1–9. VMĮ 1936: Vidurinių mokyklų įstatymas. – Vyriausybės Žinios 541, 4–8. VSĮ 1929: Vietos savivaldybės įstatymas. – Vyriausybės Žinios 307, 1–2. VTS 1924: Valsčiaus tarybos statutas. – Vyriausybės Žinios 177, 2–7. ŽĮ 1928: Žemėtvarkos darbams vykdyti instrukcija. – Vyriausybės Žinios 279, 1–19. LITERATŪRA Auksoriūtė Albina 2011: Terminologijos komisijos (1921–1926) veiklos apžvalga. – Terminologija 18, 80–91. Auksoriūtė Albina 2021: Terminologijos komisijos įkūrimo šimtmečiui. – Gimtoji kalba 3, 3–9. Ažubalis Algirdas, Bulienė Diana, Kazlauskaitė-Markelienė Rolanda 2010: Valstybinė kalba kariuomenėje (1918–1940 m.), Vilnius: Generolo Jono Žemaičio Lietuvos karo akademija. Balkus Mindaugas 2020: Kauno gatvėvardžiai 1918–1940. – Kauno istorijos metraštis 18, 47–62. Buivydienė Vaida 2012: Lietuvių kalbos mokymas XX a. pradžioje: pirmosios lietuvių kalbos programos ir to laikotarpio vadovėliai. – Naujausi kalbų ir kultūrų tyrimai, sud. V. Meiliūnaitė, N. Morozova, Vilnius: Petro ofsetas. Buivydienė Vaida 2013: XX amžiaus pirmosios pusės pradžios mokyklų gimtosios kalbos vadovėlių turinio ir kalbos norminimo bruožai: daktaro disertacija, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas. Buivydienė Vaida 2015: Pradinių mokyklų lietuvių kalbos mokymo programos 1915–1939 metais. – Bendrinė kalba 88, 1–21. Buivydienė Vaida 2017: XX a. pirmosios pusės lietuvių bendrinės kalbos formavimosi bruožai pradžios mokyklų lietuvių kalbos vadovėliuose. – Valoda 27, 71–76. Haugen Einar 1972: The Ecology of Language, Stanford, California: Stanford University Press. Haugen Einar 1987: Blessings of Babel. Bilingualism and Language Planning, Berlin, New York, Amsterdam: Mouton de Gruyter. 20 BENDRINĖ KALBA | 95 Janauskas Pranas 2003: „Lietuviškasis lūžis“ (Kalbų varžybos Kauno savivaldybėje 1918–1928 metais). – Darbai ir dienos 34, 33–47. Kelmutis A. [Klimas Adolfas] 1922: Valstybinė kalba. – Lietuva 68, 2. Kėvalienė Dalia, Raipa Alvydas 2007: Pagrindiniai valstybinės kalbos politikos bruožai ir tendencijos. – Viešoji politika ir administravimas 19, 46–53. LKŽe – Lietuvių kalbos žodynas, t. 1–20, 1941–2002 (elektroninis variantas), vyr. red. G. Naktinienė, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 2005. Prieiga internete: www.lkz.lt. Mačiulis Dangiras 2002: Antano Smetonos lituanistikos instituto įkūrimas. – Lituanistica 2, 19–38. Mačiulis Dangiras 2015: Nacionalinė švietimo sistema ir valdžia. – Lietuvos istorija 10(2), Vilnius: LII leidykla, 17–41. Maksimaitis Mindaugas 2007: Prie lietuviškos teisės kalbos ištakų. – Jurisprudencija 5(95), 7–13. Mikulėnienė Danguolė 2021: Lietuvių kalbos instituto istorija: lietuvių kalbos ir kalbotyros institucionalizacija, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas. Palionis Jonas 1957: J. Jablonskis ir jo lietuvių kalbos vadovėliai. – Jonas Jablonskis. Rinktiniai raštai 1, Vilnius: Valstybinė politinės ir mokslinės literatūros leidykla, 7–61. Pupkis Aldonas 2005: Kalbos kultūros studijos, Vilnius: Gimtasis žodis. Pupkis Aldonas 2019a: Lietuvių kalba valstybėje. Iš tarpukario patirties. – Gimtoji kalba 1, 4–13. Pupkis Aldonas 2019b: Lietuvių kalba valstybėje. Iš tarpukario patirties. – Gimtoji kalba 2, 7–15. Sirutavičius Vladas 2010: „Kova už lietuvių kalbos teises“, arba dar kartą apie „murzinotojų“ bylą (antisemitizmas ir jo raiška Lietuvos viešajame gyvenime 1922–1924 m.). – Lietuvos istorijos metraštis 2, 51–76. Smetonienė Irena 2005: Lietuvių kalbos politika Europos kalbų politikos kontekste. – Kalbos kultūra 78, 23–31. Smetonienė Irena 2014: Kalbos vieta valstybių politikoje: standartinių kalbų susikūrimas. – Parlamento studijos 16, 82–103. Subačius Giedrius 2004: Standartinių (bendrinių) kalbų istorijos chronologija. – Metmenys 84, 97–115. Subačius Giedrius 2018: Lietuvių kalba: nepatogus unikalumas (The Lithuanian Language: Inconvenient Uniqueness). – Passport 2: Lietuvos tapatybė vakar, šiandien, rytoj, 96–109. Tamošiūnaitė Aurelija 2009: Tarmė, bendrinė kalba ir raštingumas: trys asmeniniai laiškai. – Archivum Lithuanicum 11, 325–358. Tamošiūnaitė Aurelija 2011: Lietuvių bendrinės kalbos priėmimo pradžia: tarmės ir bendrinės kalbos santykis asmeniniuose laiškuose: daktaro disertacija, University of Illinois at Chicago. JURGITA VENCKIENĖ. Valstybinė lietuvių kalba: teisės aktų nuostatos tarpukariu 21 Umbrasas Alvydas 2001: Teisės terminijos padėtis Lietuvoje 1918–1940 metais. – Terminologija 8, 76–94. Umbrasas Alvydas 2021: Teisės terminijos tvarkyba Terminologijos komisijoje (1921–1926): Terminologijos komisijos 100-mečiui. – Terminologija 28, 225–238. Venckienė Jurgita 2017: Lietuviški XIX a. pabaigos ir XX a. pradžios antkapių užrašai: santykis su bendrine kalba. – Archivum Lithuanicum 19, 9–38. Zinkevičius Zigmas 1992: Lietuvių kalbos istorija. T. 5. Bendrinės kalbos iškilimas, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidykla. Gauta 2022 12 21 Priimta 2022 12 29 JURGITA VENCKIENĖ STATE LITHUANIAN LANGUAGE: PROVISIONS OF LAWS DURING THE INTERWAR Summary The restoration of the Lithuanian state in 1918 accelerated the development of the standard Lithuanian language. The selection of norm and codification of form, which were important aspects of the development of the standard language at the end of the 19th century and at the very beginning of the 20th century, during the interwar period were replaced by the aspects oriented to the function of the language – that is, to the elaboration of function and acceptance by the community. The selection of norm and codification of form is linked to the activities of the intelligentsia, and its further development, the elaboration of functions and acceptance by the community, was directly related to the restoration of the state and the granting of the status of state language to the standard Lithuanian in 1922. The government began to regulate the use, learning and teaching, elaboration of standard Lithuanian. The article discusses the provisions of interwar Lithuanian legal documents related to the use, proficiency, education, and improvement of functions of Lithuanian standard language. The acceptance of the standard Lithuanian language by the community was greatly influenced by its dissemination through the education system. Various issues of education of Lithuanian language were regulated by legal documents. Ministry of Education in 1919 instructed to use Jonas Jablonskis’ Lithuanian grammar P. Kriaušaičio ir Rygiškių Jono Lietuvių kalbos gramatika. Etimologija. PirmosIoms mūsų aukštesniosioms mokslo įstaigoms (Vilnius, 1919). Later the sup- 22 BENDRINĖ KALBA | 95 plemented edition of this grammar Rygiškių Jono Lietuvių kalbos gramatika. Eti-mologija. Vidurinėms mokslo įstaigoms (Kaunas, 1922) was declared as the normative grammar. The teaching of Lithuanian language in schools with not Lithuanian main teaching language have been regulated as well as Lithuanian language proficiency requirements for teachers have been set. The spread of the standard language and its prestige was also influenced by the requirements to know and use the Lithuanian language in government and other institutions and societies. As the use of the standard language expanded, the use and change of proper names was regulated, as well as the requirements for the press language were set up in order to improve standard language functions. KEYWORDS: standard language, state language, laws, interwar. JURGITA VENCKIENĖ Lietuvių kalbos institutas Petro Vileišio g. 5, LT-10308 Vilnius [email protected] JURGITA VENCKIENĖ VALSTYBINĖ LIETUVIŲ KALBA: TEISĖS AKTŲ NUOSTATOS TARPUKARIU S a n t r a u k a Lietuvos valstybės atkūrimas 1918-aisiais paspartino lietuvių bendrinės kalbos raidą. XIX a. pabaigoje ir pačioje XX a. pradžioje buvusius svarbius į kalbos formą nukreiptus bendrinės kalbos raidos aspektus – normos pasirinkimą ir kodifikaciją – tarpukariu pakeitė aspektai, nukreipti į kalbos funkciją: funkcijų tobulinimas ir visuomenės priėmimas. Terminio pagrindo pasirinkimas ir kodifikacija sietina su inteligentijos veikla, o tolesnė bendrinės kalbos raida – funkcijų tobulinimas ir priėmimas visuomenėje – buvo tiesiogiai susijusi su valstybės atkūrimu ir bendrinės kalbos tapimu valstybine, t. y. įstatymų įteisinta oficialia viešojo valstybės gyvenimo kalba. Valstybė ėmėsi reguliuoti tos kalbos vartojimą, mokėjimą ir mokymą, tobulinimą. Straipsnyje aptariami tarpukario Lietuvos teisės aktų reikalavimai, susiję su lietuvių kalbos vartosena, mokėjimu, mokymu, funkcijų tobulinimu. Lietuvių bendrinės kalbos priėmimui visuomenėje didelės įtakos turėjo jos sklaida per švietimo sistemą. Teisiniais dokumentais reglamentuoti įvairūs lietuvių kalbos mokymo klausimai. Švietimo ministerija 1919 m. nurodė mokant gimtosios kalbos remtis Jono Jablonskio lietuvių kalbos gramatika P. Kriaušaičio ir Rygiškių Jono Lie- JURGITA VENCKIENĖ. Valstybinė lietuvių kalba: teisės aktų nuostatos tarpukariu 23 tuvių kalbos gramatika. Etimologija. Pirmosioms mūsų aukštesniosiosoms mokslo įstaigoms (Vilnius, 1919), vėliau norminiu paskelbė papildytą šios gramatikos leidimą Rygiškių Jono Lietuvių kalbos gramatika. Etimologija. Vidurinėms mokslo įstaigoms (Kaunas, 1922). Reglamentuotas kalbos mokymas mokyklose, kuriose mokoma ne lietuvių kalba, nustatyti lietuvių kalbos mokėjimo reikalavimai mokytojams. Bendrinės kalbos sklaidai ir prestižui įtakos turėjo ir reikalavimai mokėti ir vartoti lietuvių kalbą valdžios ir kitose įstaigose, draugijose. Plečiantis bendrinės kalbos vartosenai ir rūpinantis jos funkcijų tobulinimu, teisės aktais reglamentuotas tikrinių vardų vartojimas ir keitimas, nustatyti reikalavimai, taikytini spaudos kalbai. ESMINIAI ŽODŽIAI: bendrinė kalba, valstybinė kalba, teisės aktai, tarpukaris. JURGITA VENCKIENĖ Lietuvių kalbos institutas Petro Vileišio g. 5, LT-10308 Vilnius [email protected] 24 BENDRINĖ KALBA | 95