Valstybinė lietuvių kalba: teisės aktų nuostatos tarpukariu

Jurgita Venckienė. Język litewski jako język państwowy: postanowienia aktów JURGITA VENCKIENĖ Lietuvių kalbos institutas prawnych w okresie międzywojennym 9 doi.org/10.35321/bkalba.2022.95.02 JęZYk państWoWy LiteWsKi: poStanoWienIa aktÓw praWnyCh w okreSie międZywoJennYm1 ESMINIAI ŽODŽIAI: bendrinė kalba, valstybinė kalba, teisės aktai, tarpukaris. aDNotAcJa Odbudowa państwa litewskiego w 1918 roku przyspieszyła rozwój ogólnego języka litewskiego. Pod koniec XIX wieku i na samym początku XX wieku istotne aspekty rozwoju języka ogólnego, ukierunkowane na jego formę – wybór normy i kodyfikację – w okresie międzywojennym zastąpiły aspekty ukierunkowane na funkcję języka, mianowicie doskonalenie funkcji i akceptację społeczną. Język ogólny zaczęto stosować w urzędach państwowych, tworzonym systemie oświaty i życiu publicznym – tam, gdzie wcześniej jego używanie było zabronione lub ograniczone, a w 1922 roku uzyskał status języka państwowego. W artykule omówiono wymagania międzywojennych litewskich aktów prawnych związane z używaniem, znajomością i nauczaniem języka litewskiego oraz doskonaleniem jego funkcji; postrzega się je jako założenia teoretyczne, które oddziaływały na rozwój języka ogólnego. STRESZCZENIE przywrócenie państwa litewskiego w 1918 roku przyspieszyło rozwój litewskiego języka standardowego. aspekty rozwoju języka standardowego zorientowane na formę pod koniec XIX wieku i na samym początku XX wieku, wybór normy i kodyfikacja formy, zostały w okresie międzywojennym zastąpione aspektami zorientowanymi na funkcję, opracowaniem funkcji i akceptacją przez wspólnotę. standardowego języka litewskiego zaczęto używać w urzędach państwowych, w będącym wówczas w budowie systemie edukacji oraz w życiu publicznym, gdzie wcześniej jego używanie było zakazane lub ograniczone, a w 1922 roku nadano mu status języka państwowego. artykuł omawia wymagania międzywojennych litewskich dokumentów prawnych dotyczące używania, uczenia się, nauczania i rozwijania funkcji standardowego języka litewskiego. dokumenty te postrzegano jako postanowienia teoretyczne, które wpływały na rozwój języka standardowego. 1 Artykuł opracowano na podstawie referatu Jakie znaczenie dla ogólnego języka litewskiego miał status języka państwowego, wygłoszonego 14 września 2022 r. podczas uroczystości zorganizowanej w Sejmie Republiki Litewskiej, poświęconej setnej rocznicy nadania statusu języka państwowego. 10 Język ogólny | 95 Wstęp W 2022 roku obchodzona jest setna rocznica ustanowienia języka litewskiego językiem państwowym. W konstytucji państwa litewskiego z 1 sierpnia 1922 r., opublikowanej w Dzienniku Rządowym2, językowi litewskiemu nadano status języka państwowego: w rozdziale 1 Prawa ogólne, w artykule 6, stwierdzono: „Językiem państwowym jest język litewski” (LVk 1922: 1)3. Takie samo postanowienie powtórzono również w konstytucji państwa litewskiego z 1928 r., w artykule 7 Praw ogólnych (LVk 1928: 1). Tak brzmiał również artykuł 7 konstytucji z 1938 r.: „Językiem państwowym jest język litewski” (Vk 1938: 1). Zdaniem Vladasa Sirutavičiusa w państwach Europy Środkowej, które kształtowały się po I wojnie światowej, „idea języka państwowego stała się ważnym instrumentem polityki narodowej zarówno w umacnianiu państwowości, jak i w stymulowaniu rozwoju kultury narodowej” (Sirutavičius 2010: 52). zatem język stał się częścią polityki państwa. Nadanie statusu języka państwowego miało ogromny wpływ na rozwój języka ogólnego (dalej – jo). Giedrius Subačius porównał jo w okresie międzywojennym do erupcji wulkanu: „obie niepodległości Litwy – to po prostu lingwistyczne erupcje i wybuchy wulkanu języka litewskiego, tektoniczne pęknięcia w wyrazie językowym” (Subačius 2018: 109). Aldonas Pupkis określił lata 1918–1940 jako najjaskrawszy okres rozwoju litewskiego jo (Pupkis 2005: 44). Niemniej szczegółowych badań obejmujących rozwój jo po jego uznaniu za język państwowy nie ma wiele. Niniejszy artykuł koncentruje się na początkowym aspekcie takich badań – wymogach aktów prawnych międzywojennej Litwy. Będą one rozpatrywane jako założenia teoretyczne wpływające na używanie jo, jego nauczanie, doskonalenie jego funkcji oraz upowszechnianie go w społeczeństwie. W głównej mierze opieramy się na dokumentach różnych dziedzin opublikowanych w latach 1919–1938 w „Vyriausybės Žinios” – konstytucjach, ustawach i ich zmianach, statutach, regulaminach, rozporządzeniach, opisach procedur, instrukcjach, a także na Ustawie o samorządach (1919) i Ustawie o wyborach do Sejmu (1926). Poszczególne aspekty historii międzywojennego języka literackiego doczekały się zainteresowania badaczy. Au‑ relija Tamošiūnaitė analizowała przyjęcie języka literackiego i jego osobiste użycie (Tamo‑ šiūnaitė 2009, 2011), kwestie używania języka litewskiego w wojsku badali Algirdas Ažubalis, Diana Builienė i Rolanda Kazlauskaitė‑Markelienė (Ažubalis i in. 2010), o utworzeniu Instytutu Lituanistyki Antanasa Smetony pisali Dangiras Mačiulis (2002) i Danguolė Mikulėnienė (2021), działalność komisji terminologicznej analizowała Albina Auksoriūtė (2011, 2021), 2 Przywołując tę publikację, w artykule zachowano ówczesną pisownię. 3 W Tymczasowej Konstytucji Państwa Litewskiego, przyjętej w 1920 r., nie wspomniano o języku państwowym (zob. LLVk 1920: 1–2). Jurgita Venckienė. Język litewski jako język państwowy: postanowienia aktów prawnych w okresie międzywojennym 11 Mindaugas Maksimaitis (2007), Alvydas Umbrasas (2001, 2021), programy i podręczniki języka litewskiego dla szkół początkowych obejmują badania Vaidas Buivydienė (2012, 2013, 2015, 2017), artykuł podsumowujący dotyczący języka litewskiego w okresie międzywojennym opublikował Aldonas Pupkis (2019a, b). 1. Język ogólny i państwowy Badacze wyróżniają cztery najważniejsze aspekty rozwoju języków ogólnych: wybór wariantu dialektalnego (ang. selection of norm), kodyfikację (ang. codification), doskonalenie funkcji (ang. elaboration of function) i przyjęcie przez społeczeństwo (ang. acceptance by the community) (Haugen 1972: 252; 1987: 59). Dwa pierwsze aspekty są ukierunkowane na formę języka, dwa kolejne – na funkcję (Haugen 1972: 252; Subačius 2004: 103). Początki litewskiego języka literackiego wiążą się z nielegalną prasą – redakcje „Auszros” (1883–1886), „Varpo” (1889–1905) i innych wydawnictw za podstawę swojego języka wybrały dialekt zachodnioauksztocki; ten wariant języka w ostatnich dziesięcioleciach XIX w. został przyjęty przez inteligencję. Opublikowana w 1901 r. Gramatyka języka litewskiego Jonasa Jablonskisa, podpisana pseudonimem Petras Kriaušaitis, odegrała rolę symbolicznej kodyfikacji – zasady języka standardowego stały się łatwiej dostępne i przyswajalne. Po odtworzeniu państwa litewskiego rozwój języka standardowego uległ intensyfikacji. Jego funkcje zaczęły szybko się rozszerzać, zaczął on funkcjonować tam, gdzie wcześniej nie był używany lub jego użycie było ograniczone, mianowicie w urzędach państwowych, wojsku, szkołach i życiu publicznym. Stał się językiem nauki na założonym w Kownie Uniwersytecie Litewskim. Akceptacja języka standardowego przez społeczeństwo wiąże się z jego prestiżem. Badania pokazują, że atrakcyjność języka standardowego w społeczeństwie wzrastała od końca XiX w.4, lecz jeszcze bardziej zwiększyła się po odzyskaniu niepodległego państwa, gdy język litewski, jak ujął to G. Subačius, „stał się czymś oczywistym w codziennym życiu państwa” (Subačius 2018: 109). A zatem rozwój litewskiego języka standardowego, a dokładniej doskonalenie jego funkcji i akceptacja przez społeczeństwo, jest bezpośrednio związany z odtworzeniem państwa oraz z uzyskaniem przez język standardowy statusu języka państwowego – oficjalnego języka życia publicznego państwa, usankcjonowanego ustawami. W XX w. w konstytucjach wielu państw ustanowiono język państwowy lub przyjęto ustawy językowe. Rozwój litewskiego języka ogólnonarodowego, który stał się językiem państwowym (doskonalenie funkcji i jego przyjęcie w społeczeństwie), zaczęły koordynować specjalne komisje, rady; pojawiło się nowe zjawisko – polityka językowa (Smetonienė 2005: 4 Na przykład na początku XX wieku rosnącą orientację na język ogólnonarodowy wskazuje język napisów nagrobnych (szerzej zob. Venckienė 2017). 12 Język ogólnonarodowy | 95 24; 2014: 101). Prowadząc politykę językową, władza reguluje publiczne używanie języka, rozwijanie umiejętności posługiwania się językiem, niezbędnych do realizacji priorytetów państwa, a także prawa i możliwości uczenia się oraz używania własnego języka (Kėvalienė, Raipa 2007: 47). 2. JĘZYK LITEWSKI W AKTACH PRAWNYCH W konstytucji z 1922 r. językowi litewskiemu nadano status języka państwowego de jure, stał się on częścią polityki państwa (Smetonienė 2014: 101), jednak de facto za państwowy uznawano go już wcześniej. Świadczy o tym niejeden dokument. choć przed przyjęciem konstytucji toczyły się dyskusje, czy na Litwie należałoby uznać jeden, czy kilka języków państwowych (kelmutis 1922: 2), to jednak w dokumentach dotyczących różnych dziedzin od samego 1919 r. istniały wymagania dotyczące znajomości i używania państwowego języka litewskiego. 2.1. Wymagania dotyczące znajomości i używania języka państwowego W Tymczasowym porządku organizacji sądów litewskich i ich pracy, ogłoszonym w styczniu 1919 r. i podpisanym przez prezydium Rady Państwa, ustalono, że „[p]ostępowanie sądowe odbywa się w języku państwowym, litewskim; w tym języku sporządza się protokoły i orzeczenia”5 (LS 1919: 7). W wydanej w tym samym roku Ustawie o samorządach wskazano: „We wszystkich instytucjach samorządowych praca pisemna jest wykonywana w państwowym języku litewskim. Obok państwowego języka litewskiego dozwolone jest również używanie innych języków” (SĮ 1919: 2). A zatem władza ustawodawcza, nie zakazując używania innych języków, dążyła do używania języka litewskiego w urzędach administracji. Pranas Janauskas, który badał używanie języków w samorządzie kowieńskim w latach 1918–1928, stwierdził, że ten wielojęzyczny samorząd „przez długi czas z powodzeniem używał języka rosyjskiego na różnych szczeblach i stanowczo sprzeciwiał się pozycji języka państwowego” (Janauskas 2003: 45). Przełom, kiedy od języka rosyjskiego przechodzono do języka państwowego, odnotowano dopiero w drugiej połowie lat dwudziestych. Po 1922 roku pojawiło się więcej wymagań wobec przedstawicieli instytucji państwowych, urzędników, członków rad powiatowych i miejskich dotyczących znajomości języka litewskiego w mowie i piśmie. Na przykład w statucie rady gminy, opublikowanym 31 grudnia 1924 r., wskazano, że wójt gminy i członkowie zarządu muszą umieć pisać w języku państwowym: „§ 8. Wójta gminy i członków zarządu (zastępcę wójta gminy i skarbnika) wybiera rada gminy spośród osób, które umieją pisać w języku państwowym” (VtS 1924: 2). 5 Ponadto dodano tu, że jeśli uczestnicy sprawy nie znaliby języka państwowego, „sędziowie muszą znać i porozumiewać się także w innych językach miejscowych (polskim i białoruskim)” (LS 1919: 7). Jurgita Venckienė. Język litewski jako państwowy: przepisy aktów prawnych w okresie międzywojennym 13 zastępcę wójta i skarbnika) wybiera rada gminy spośród osób, które umieją pisać w języku państwowym” (VtS 1924: 2). W przyjętej w 1929 r. ustawie o samorządzie lokalnym wymagano, aby starosta gminy i przedstawiciel starostwa w radzie gminy byli wybierani spośród osób umiejących czytać i pisać po litewsku; wójtem również mógł zostać wybrany wyłącznie mieszkaniec znający język litewski w mowie i piśmie (VSĮ 1929: 1–2). ב്ּ לפי ustawy o wyborach do Sejmu przyjętej w 1936 r. ci, „którzy nie znają języka państwowego w mowie i piśmie”, nie mogli być wybierani do reprezentowania narodu (SrĮ 1936: 1)6. akty prawne przewidywały, że znajomość języka litewskiego jest obowiązkowa nie tylko dla osób pracujących w instytucjach władzy i administracji, lecz także dla pracowników innych dziedzin. W 1925 r. ogłoszono Ustawę o prawach wykonywania praktyki lekarskiej, weterynaryjnej, farmaceutycznej i stomatologicznej, w której wskazano: „osoba, która chce mieć na Litwie prawo wykonywania praktyki lekarskiej, weterynaryjnej, farmaceutycznej lub stomatologicznej[,] musi znać język litewski” (MVFOĮ 1925: 7). Ustawa o emigracji z 1929 r. przewidywała, że „[u]rzędnicy instytucji emigracyjnych, którzy przyjmują emigrantów w portach i towarzyszą transportom emigrantów, muszą znać język litewski”, a księgi emigracyjne są prowadzone w języku litewskim (eĮ 1929: 1). W 1932 r. wydano Ustawę o kinoteatrach, zgodnie z którą – „[d]o tytułów filmów kinowych i tekstów pisanych należy używać wyłącznie tegali Lietuvos pilietis, mokąs žodžiu ir raštu lietuvių kalbą ir gyvenąs Lietuvoje“ (SpĮ 1935: 2). taip pat nurodyta, kad ne lietuvių kalba leidžia‑ mų laikraščių pavadinimai turi būti pateikti ir lietuvių kalba (SpĮ 1935: 1). języka litewskiego” (kĮ 1932: 1). Ustawa prasowa z 1935 roku ustanawiała wymagania wobec wydawców czasopism: „Aby wydawać gazetę, od 1935 roku znajomość języka litewskiego musieli posiadać również drukarze i kierownicy księgarń: w Ustawie o drukarniach i materiałach drukarskich wskazano, że „[k]ierownikiem drukarni może być wyłącznie obywatel Litwy, który ukończył 24 lata, zna język litewski w mowie i piśmie” (SSrĮ 1935: 5), a w Ustawie o księgarniach zawarto postanowienie, że „[k]ierownikiem księgarni może być wyłącznie obywatel Litwy, który ukończył 21 lat, zna język litewski w mowie i piśmie” (knĮ 1935: 6). W Ustawie o stowarzyszeniach, ogłoszonej w 1936 r., ustanowiono, że członkowie władz będący obywatelami Litwy muszą znać język litewski w mowie i piśmie, ponadto „[z]najomość języka może zostać sprawdzona” (DĮ 1936: 2). W ustawie tej wskazano, że moc prawną mają wyłącznie dokumenty stowarzyszeń sporządzone w języku litewskim. 8 kwietnia 1940 r. minister spraw wewnętrznych kazys Skučas zatwierdził Program znajomości języka litewskiego oraz tryb jej sprawdzania. W dokumencie przewidziano, że znajomość języka litewskiego w mowie i piśmie potwierdza nie mniej niż 6 W ustawie o wyborach do Sejmu z 1926 r. tego przepisu nie było (zob. SrĮ 1926). 14 Wspólny język | 95 4 skyrių pradžios mokslo arba kitos lietuvių mokyklos tolygus pažymėjimas. kitais atvejais lietuvių kalbos mokėjimas tikrinamas. tam „susitarę minis‑ trai wyznaczają ze swoich zarządów po jednym przedstawicielu” (LkP 1940: 2). jak widać, przepisy dotyczące używania języka państwowego pojawiły się jeszcze przed przyjęciem konstytucji z 1922 r. – w 1919 r. znajomość jimas valdžios ir kitose įstaigose buvo reglamentuojamas įvairiais dokumen‑ języka i jego używanie. takie wymagania wpływały zarówno na rozpowszechnianie się języka standardowego, który stał się językiem państwowym, jak i na jego prestiż – chcąc objąć określone stanowisko, osoba musiała znać język litewski. Badania A. Tamošiūnaitė wskazują, że stopniowy wzrost autorytetu języka standardowego następował mniej więcej od trzeciej dekady XX w. (Tamošiūnaitė 2011: 505). 2.2. Edukacja Tworzony system oświaty narodowej, według Dangirasa Mačiulisa, miał umocnić „litewskie kulturowe środowisko lingwistyczne” (Mačiulis 2015: 17). Przede wszystkim, dążąc do zwiększenia piśmienności i wykształcenia ludności, 6 października 1922 r. Sejm Ustawodawczy przyjął ustawę o szkołach początkowych. Przewidziano w nim obowiązkowe nauczanie początkowe: „Do szkoły początkowej muszą uczęszczać wszystkie dzieci, niezależnie od płci, w wieku 7–14 lat” (PMĮ 1922: 1). Ponadto w tej ustawie wskazano, że w szkole początkowej, oprócz innych przedmiotów, należy nauczać „języka ojczystego, czytania i pisania”. W szkołach, w których nauczano w języku innym niż litewski, wymagano nauczania tego języka jako odrębnego przedmiotu „w oddziałach drugim, trzecim i czwartym”, nie mniej niż po jednej lekcji dziennie (PMĮ 1922: 1). Po trzech latach, 5 sierpnia 1925 r., ogłoszono zmianę ustawy o szkołach początkowych. z wcześniejszej wersji pozostało postanowienie dotyczące szkół z innym niż litewski językiem nauczania: w szkołach tych język litewski miał być nauczany jako odrębny przedmiot w drugim–czwartym roku nauki, nie mniej niż po jednej lekcji dziennie (PMĮP 1925: 5). W tej zmianie ustawy przewidziano wymagania dotyczące znajomości języka dla nauczycieli szkół początkowych: „w przypadku osób, które nie znają języka litewskiego w mowie lub piśmie w zakresie wymaganym przez odpowiedni program ustalony przez Ministra Oświaty, cenz nauczycielski uznaje się dopiero po zdaniu egzaminów z języka litewskiego zgodnie z ustalonym programem” (PMĮP 1925: 6). W 1919 r. Ministerstwo Oświaty poleciło szkołom opierać się na wydanej w tym samym roku gramatyce języka litewskiego Jojo Jablonskiego, P. Kriaušaitisa i Rygiškių Jonasa Gramatyka języka litewskiego. Etymologia. Naszym pierwszym wyższym uczelniom (Wilno, drukarnia „Žaibas”). W gazecie Vyriausybės Žinios opublikowano apel Departamentu Oświaty Początkowej do wszystkich instruktorów, nauczycieli i Jurgita Venckienė. Język litewski jako język państwowy: postanowienia aktów prawnych w okresie międzywojennym 15 Departament stwierdził, że w litewskich szkołach początkowych stosuje się pisownię niewystarczająco jednolitą, a w niektórych szkołach także język niewystarczająco poprawny. Aby usunąć te wady naszego oświatowego [sic!] szkolnictwa, Departament Oświaty Początkowej prosi wszystkich nauczycieli i nauczycielki szkół początkowych, aby zarówno w oficjalnych pis‑ mach, jak i w sprawach nauczania przestrzegali tych zasad językowych i pisowni, które zostały przedstawione w Gramatyce języka litewskiego P. Kriaušaitisa i Rygiškisa Jonasa (Wil‑ no, rok 1919, wydawnictwo Litewskiego Towarzystwa Naukowego) (apel 1919: 8). Gramatyka ta stała się głównym środkiem nauczania języka litewskiego we wszystkich szkołach Litwy (Palionis 1957: 34). wydane w 1922 r. uzupełnione wydanie gramatyki Rygiškių Jono Lietuvių kalbos gramatika. Etymologia. Dla średnich szkół ogólnokształcących (Kaunas, wydawnictwo spółki „Švyturys”) Ministerstwo Oświaty zatwierdziło ją jako normatywną i obowiązkową w szkołach litewskich (Zinkevičius 1992: 153). Po dziesięciu latach, 29 lipca 1936 r., wcześniejsze ustawy szkolne zostały uchylone i wydano nową Ustawę o szkołach początkowych. Zawarto w niej wcześniej nieistniejące postanowienie: „Językiem wykładowym szkół początkowych jest język litewski” (PMĮ 1936: 1). Ponadto jako obowiązkową ustanowiono zasadę, zgodnie z którą dzieci, których jedno z rodziców jest narodowości litewskiej, uczęszczały do szkoły z litewskim językiem wykładowym. W szkołach, w których nauczano w języku innym niż litewski, język litewski jako przedmiot obowiązkowy miał być nauczany od drugiego roku nauki. w trzecim roku w języku litewskim miały być nauczane wiadomości o ojczyźnie, historia i geografia. wysunięto wymagania wobec administracji takich szkół – „dokumentacja musi być prowadzona w języku litewskim” (PMĮ 1936: 2). wraz z Ustawą o szkołach początkowych opublikowano również Ustawę o szkołach średnich. Stwierdzono w niej, że w szkołach, w których językiem wykładowym nie jest litewski, w języku litewskim należy nauczać języka i literatury litewskiej, historii, geografii Litwy, wychowania fizycznego i przygotowania wojskowego. dokumentacja, jak wskazano, w takich szkołach również musi być prowadzona w języku litewskim (VMĮ 1936). Języka litewskiego nauczano także w innych placówkach oświatowych, na przykład w szkole wojskowej (zob. kMĮ 1922: 2), a także na organizowanych przez Ministerstwo Oświaty kursach pocztowych, telegraficznych i telefonicznych (zob. PttĮ 1924: 1). dla osób chcących uczyć się na tych kursach mogły być organizowane egzaminy z języka litewskiego. tworząc państwowy system oświaty, należało przygotować kadrę. 1919 r. nauczycielek szkół początkowych, w którym proszono o opieranie się na tym dziele: Ministerstwo Oświaty w Mariampolu, Kownie, Szawlach, Poniewieżu, Jurbar‑ ku, Telszach, Wiłkomierzu i Rakiszkach organizowało coroczne (w roku szkol‑ nym 1919–1920) kursy dla nauczycieli szkół początkowych. W Vyriausybės Žinios opublikowano statut Corocznych kursów dla nauczycieli szkół początkowych. W dokumencie wskazano, że na kursach, oprócz innych przedmiotów, ma być nauczany „język litewski, 16 Język BenDrinė | 95 jego metodyka i praktyka“ (MĮ 1919: 5). Mogli do nich uczęszczać ci, którzy ukończyli co najmniej trzy klasy gimnazjum i posiadali zaświadczenia potwierdzające ten fakt. Osoby nieposiadające takiego dokumentu musiały zdawać egzaminy z języka litewskiego, religii, arytmetyki i podstawowego kursu geografii. Egzamin z języka litewskiego obejmował etymologię7, dyktando i opowiadanie odtwórcze (MĮ 1919: 5). W 1923 r. Ministerstwo Oświaty ustanowiło dwuletnie kursy nauczycielskie i opublikowało w „Wiadomościach Rządowych” Ustawę o kursach dla nauczycieli szkół początkowych (PMMĮ 1923: 1). W punkcie 5 ustawy wskazano, że na kursach, na których nauczanie odbywa się w języku innym niż litewski, język i literatura litewska, geografia i historia muszą być wykładane po litewsku: „na kursach, na których nauka odbywa się w języku innym niż litewski, język i literatura litewska, geografia i historia Litwy są obowiązkowymi przedmiotami nauczania; są one wykładane w języku litewskim. „Językowi litewskiemu poświęca się co najmniej jedną godzinę dziennie w każdej klasie” (PMMĮ 1923: 1). a zatem, tworząc narodowy system oświaty, uregulowano używanie języka litewskiego w szkołach (wskazano, że należy opierać się na gramatykach J. Jablonskisa z 1919 i 1922 r.), zatwierdzono wymagania dotyczące jego znajomości przez nauczycieli, ustalono zasady nauczania i używania języka litewskiego oraz prowadzenia dokumentacji w szkołach, w których nauczanie odbywa się lub prowadzone jest w innych językach. Mieszkańcy, którzy ukończyli szkołę w latach 1919–1940, powinni byli w pewnym stopniu opanować język ogólny. 2.3. Doskonalenie funkcji języka Einaras Haugen, mówiąc o doskonaleniu funkcji języka ogólnego, wskazał przede wszystkim, że nowoczesny język potrzebuje terminologii8. Gdy litewski język ogólny stał się oficjalnym językiem państwowym i rozszerzał się zakres jego użycia, zaczęto dbać o tworzenie terminów. 29 marca 1921 r. w „Vyriausybės Žinios” opublikowano zarządzenie o utworzeniu Komisji Terminologicznej (tkĮ 1921: 4). Wskazano w nim, że komisja zostaje utworzona przy Ministerstwie Oświaty „w celu ustalenia i ujednolicenia terminów ze wszystkich dziedzin nauki oraz wszystkich dziedzin życia praktycznego” (szerzej o działalności komisji terminologicznej zob.: umbrasas 2001, 2021; Maksimaitis 2007; auksoriūtė 2011, 2021). Aktami prawnymi uregulowano również używanie imion i nazwisk oraz nazw miejscowości, ich lituanizację, a także ustalono wymagania dotyczące języka prasy. troszcząc się o pisownię nazw, na początku 1920 r. przyjęto Rozporządzenie w sprawie pisowni imion, nazwisk i przezwisk ludzi, a także nazw miejscowości (ĮVPP 1920: 5). 7 Etymologia nazywano dział gramatyki szkolnej obejmujący fonetykę i morfologię (zob. LkŽe). 8 „nowoczesny język wysokiej kultury potrzebuje terminologii dla wszystkich dyscyplin intelektualnych i humanistycznych, w tym nauk ścisłych“ (Haugen 1987: 61). Jurgita Venckienė. Język litewski jako państwowy: postanowienia aktów prawnych w okresie międzywojennym 17 Wskazano w nim, że „[W] dokumentach i oficjalnych [sic!] pismach (sporządzanych w języku litewskim) imiona, nazwiska i przezwiska ludzi, a także nazwy miejsc (wsi, sioł, miast i miasteczek) powinny być zapisywane bez naruszania praw języka litewskiego, mianowicie tak, jak są wymawiane w języku litewskim, i zgodnie z prawami fonetyki języka litewskiego” (ĮVPP 1920). Ponadto wskazano, aby nie używać nazw miejscowości zmienionych przez inne władze: „miejsca, które podczas obcego panowania nad Litwą w dokumentach i oficjalnych pismach nazywano inną nazwą, nie tą, którą posługują się mieszkańcy tych samych miejsc, powinny zachować nazwę używaną przez ludność i ta nazwa powinna być stosowana w oficjalnych pismach” (ĮVVP 1920). jak dotąd nie ma bardziej szczegółowych badań nad tym, jak ustawa działała w praktyce. z analizy kaunaskich nazw ulic z lat 1918–1940 przeprowadzonej przez Mindaugasa Balkusa wiadomo, że w 1919 r. władze miejskie postanowiły zezwolić na zapisywanie nazw ulic na tablicach w trzech językach (litewskim, polskim i jidysz), a dopiero w lipcu 1923 r. rada miejska przyjęła uchwałę, zgodnie z którą nazwy ulic miały być zapisywane wyłącznie w języku litewskim (Balkus 2020: 55). Nazwy miejscowości wymieniono również w instrukcji dotyczącej wykonywania prac urządzeniowo-rolnych, opublikowanej w „Vyriausybės Žinios” 28 czerwca 1928 r. W punkcie 235 tej instrukcji przewidziano: „nielitewskie lub zniekształcone litewskie nazwy jednostek urządzeniowych należy zastąpić nazwami czysto litewskimi” (ŽĮ 1928: 17). W 1938 r. ogłoszono Ustawę o nazwiskach (PĮ 1938)9. Stwierdzono w niej, że litewskie nazwiska zapisuje się „ortografią i formami języka ogólnego, zgodnie ze Słownikiem nazwisk”10. W ustawie określono również tryb poprawiania nazwisk: mogą być „korygowane” litewskie nazwiska „1) mające słowiańskie przyrostki, 2) przetłumaczone na inne języki oraz 3) zniekształcone pod wpływem języków obcych” (PĮ 1938: 2). Ponadto ustalono, że poprawiane są nazwiska „dialektalne” oraz „odbiegające od zasad języka ogólnego”. Ustawa prasowa z 1919 r. nie stawiała wymagań językowi druków, natomiast w Ustawie prasowej z 1935 r. poświęcono temu drugi rozdział II. Nadzór nad językiem druków. wymagano czystości i poprawności języka: „Druki w języku litewskim muszą być czyste i poprawne. nad czystością i poprawnością języka czuwa Minister Oświaty. Minister Oświaty, zauważywszy, że język druku jest nieczysty lub niepoprawny, zawiadamia o tym Ministra Spraw Wewnętrznych” (SpĮ 1935: 2). W wymienionym w ustawie przypadku – gdy język druku jest niewłaściwy, 9 jednocześnie uchylono wcześniejszą, przyjętą w 1922 r., ustawę o zmianie nazwisk (PkĮ 1922). 10 Ponadto wskazano, że nazwiska nielitewskie zapisuje się zgodnie z prawami języka litewskiego i litewskiej ortografii, ale można je zapisywać również „tak, jak zapisuje je w swoim języku ich posiadacz, jeśli sobie tego życzy i jeśli alfabet tego języka jest łaciński” (PĮ 1938: 2). 24 BenDrinė kaLBa | 95 tuvių kalbos gramatika. Etymologia. Pierwszym naszym wyższym instytucjom naukowym (Wilno, 1919), później zaś jako normatywne ogłoszono uzupełnione wydanie tej gramatyki pod tytułem Rygiškių Jono Lietuvių kalbos gramatika. Etymologia. Dla średnich instytucji naukowych (Kaunas, 1922). uregulowano nauczanie języka w szkołach, w których nauczanie odbywa się w języku innym niż litewski, ustalono wymagania dotyczące znajomości języka litewskiego przez nauczycieli. Na rozpowszechnienie i prestiż języka ogólnego wpływały również wymagania dotyczące znajomości i używania języka litewskiego w urzędach państwowych i innych instytucjach, stowarzyszeniach. Wraz z rozszerzaniem się użycia języka ogólnego i dbałością o doskonalenie jego funkcji aktami prawnymi uregulowano używanie i zmianę nazw własnych, ustalono wymagania mające zastosowanie do języka prasy. ESMINIAI ŽODŽIAI: bendrinė kalba, valstybinė kalba, teisės aktai, tarpukaris. Jurgita Venckienė Lietuvių kalbos institutas ul. Petro Vileišio 5, LT-10308 Wilno [email protected]